మహిళా ఉద్యమాలు (Women's Movements)

19వ శతాబ్దంలో సతి, బాల్య వివాహాలు, వితంతువుల దుస్థితి, బాలికల విద్య లేకపోవడం ప్రధాన సమస్యలు. సంఘ సంస్కర్తలు, బ్రిటిష్ చట్టాల ద్వారా మహిళా సమస్యల పరిష్కారం మొదలైంది. దీన్నే మహిళా ఉద్యమాల తొలి దశ అంటారు.

• సతి నిషేధం: రాజా రామ్మోహన్ రాయ్ ప్రయత్నాల ఫలితంగా 1829 డిసెంబర్ 4న గవర్నర్ జనరల్ విలియం బెంటింక్ రెగ్యులేషన్ XVII ద్వారా సతిని నిషేధించాడు.
• వితంతు పునర్వివాహం: ఈశ్వరచంద్ర విద్యాసాగర్ కృషితో వితంతు పునర్వివాహ చట్టం 1856.
• ఆంధ్రలో:
  1. కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు – 1881 డిసెంబర్ 11న రాజమండ్రిలో తొలి వితంతు వివాహం జరిపారు
  2. హితకారిణీ సమాజం (1908).
• బాలికల విద్య:
  1. జ్యోతిరావు, సావిత్రీబాయి ఫూలే 1848లో పుణేలో
  2. బెతూన్ పాఠశాల (1849, కలకత్తా)
  3. పండిత రమాబాయి 'శారదా సదన్' (1889)
  4. 1916లో ధోండో కేశవ్ కార్వే మహిళా విశ్వవిద్యాలయం (తర్వాత SNDT).
• బాల్య వివాహ చట్టాలు:
  1. సమ్మతి వయసు చట్టం (Age of Consent Act) 1891 – 12 ఏళ్లు
  2. శారదా చట్టం (బాల్య వివాహ నిరోధక చట్టం) 1929 – అమ్మాయికి 14, అబ్బాయికి 18; 1930 ఏప్రిల్ 1 నుండి అమలు
• సంస్థలు: బ్రహ్మ సమాజం, ఆర్య సమాజం, ప్రార్థనా సమాజం మహిళల విద్య, వితంతు పునర్వివాహాలను ప్రోత్సహించాయి.

20వ శతాబ్ది తొలి దశాబ్దాల్లో మహిళలు స్వయంగా సంఘాలు ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో కూడా పెద్ద సంఖ్యలో పాల్గొన్నారు.

• మహిళా సంఘాలు:
  1. ఉమెన్స్ ఇండియా అసోసియేషన్ (WIA) – 1917, మద్రాసు (అనీ బిసెంట్, మార్గరెట్ కజిన్స్, డొరొతీ జినరాజదాస)
  2. నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఉమెన్ ఇన్ ఇండియా (NCWI) – 1925
  3. అఖిల భారత మహిళా సమావేశం (AIWC) – 1927, పుణే (మార్గరెట్ కజిన్స్ చొరవ)
  4. ఆంధ్ర మహిళా సభ – 1937, దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్ (మద్రాసు)
• ఓటు హక్కు:
  1. 1921లో మద్రాస్ ప్రావిన్స్ మహిళలకు ఓటు హక్కు ఇచ్చిన మొదటి ప్రావిన్స్
  2. 1935 చట్టంలో ఓటు హక్కు విస్తరణ
  3. 1950లో రాజ్యాంగం ద్వారా సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కు.
• రాజకీయ నాయకత్వం:
  1. అనీ బిసెంట్ – 1917లో కాంగ్రెస్ తొలి మహిళా అధ్యక్షురాలు (కలకత్తా)
  2. సరోజినీ నాయుడు – 1925లో కాన్పూర్ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షురాలు (తొలి భారతీయ మహిళా అధ్యక్షురాలు); స్వాతంత్ర్యానంతరం ఉత్తరప్రదేశ్ గవర్నర్ (తొలి మహిళా గవర్నర్)
  3. ముత్తులక్ష్మి రెడ్డి – 1927లో మద్రాసు శాసనమండలి సభ్యురాలు (తొలి మహిళా శాసనసభ్యురాలు); దేవదాసీ నిషేధానికి కృషి
• స్వాతంత్ర్య పోరాట వీరవనితలు:
  1. భికాజీ కామా – విదేశాల్లో జాతీయ జెండా ఎగురవేశారు (1907, స్టుట్‌గార్ట్)
  2. అరుణా అసఫ్ అలీ – 1942 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో గోవాలియా ట్యాంక్‌లో జెండా ఎగురవేశారు
  3. ఉషా మెహతా – రహస్య రేడియో
  4. కెప్టెన్ లక్ష్మీ సెహగల్ – INA 'ఝాన్సీ రాణి రెజిమెంట్'
  5. దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్ – ఉప్పు సత్యాగ్రహం, ఆంధ్ర మహిళా సభ

భారత రాజ్యాంగం మహిళలకు సమాన హక్కులు, ప్రత్యేక రక్షణలు ఇస్తుంది. రాజకీయ భాగస్వామ్యం పెంచడానికి స్థానిక సంస్థల్లో, ఇటీవల చట్టసభల్లో రిజర్వేషన్లు తీసుకొచ్చారు.

• ప్రాథమిక హక్కులు:
  1. ఆర్టికల్ 14: చట్టం ముందు సమానత్వం
  2. ఆర్టికల్ 15(1): లింగ వివక్ష నిషేధం; ఆర్టికల్ 15(3): మహిళల కోసం ప్రత్యేక చట్టాలు చేయవచ్చు
  3. ఆర్టికల్ 16: ఉద్యోగాల్లో సమాన అవకాశం
  4. ఆర్టికల్ 23: మానవ అక్రమ రవాణా, బలవంతపు చాకిరీ నిషేధం
• ఆదేశిక సూత్రాలు:
  1. ఆర్టికల్ 39(a) స్త్రీ పురుషులకు జీవనోపాధి హక్కు
  2. 39(d) సమాన పనికి సమాన వేతనం
  3. ఆర్టికల్ 42 ప్రసూతి సహాయం.
• ప్రాథమిక విధి: ఆర్టికల్ 51A(e) – మహిళల గౌరవానికి భంగం కలిగించే ఆచారాలను విడనాడాలి.
• స్థానిక సంస్థల్లో రిజర్వేషన్ (73వ, 74వ సవరణలు, 1992): ఆర్టికల్ 243D (పంచాయతీలు), 243T (పురపాలికలు) – కనీసం మూడో వంతు (1/3) సీట్లు మహిళలకు.
• నారీ శక్తి వందన్ అధినియమ్ – 106వ సవరణ (2023): లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల్లో మూడో వంతు (33%) సీట్లు మహిళలకు రిజర్వేషన్.
• జాతీయ మహిళా కమిషన్ (NCW):
  1. చట్టం 1990
  2. 1992 జనవరిలో ఏర్పాటు
  3. తొలి అధ్యక్షురాలు జయంతి పట్నాయక్.
• మహిళా, శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ: 2006లో ప్రత్యేక మంత్రిత్వ శాఖగా ఏర్పాటు.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత మహిళల హక్కులను కాపాడటానికి అనేక చట్టాలు వచ్చాయి. కొన్ని ఉద్యమాలు, కోర్టు తీర్పుల ఫలితంగా వచ్చాయి. సంవత్సరాలు, చట్టాల పేర్లు పరీక్షల్లో తప్పనిసరిగా వస్తాయి.

• హిందూ వివాహ చట్టం 1955
• హిందూ వారసత్వ చట్టం 1956 (2005 సవరణతో కుమార్తెలకు కుమారులతో సమాన వారసత్వ హక్కు).
• వరకట్న నిషేధ చట్టం 1961 (Dowry Prohibition Act).
• ప్రసూతి ప్రయోజన చట్టం 1961: 2017 సవరణతో 26 వారాల వేతనంతో కూడిన సెలవు.
• సమాన వేతన చట్టం 1976 (Equal Remuneration Act).
• మహిళా స్థితిపై కమిటీ (CSWI) – 1971–74:
  1. అధ్యక్షురాలు ఫుల్రేణు గుహ
  2. నివేదిక 'టువర్డ్స్ ఈక్వాలిటీ' (1974).
• షా బానో కేసు (1985) → ముస్లిం మహిళల (విడాకుల హక్కుల రక్షణ) చట్టం 1986. తరువాత షాయరా బానో కేసు (2017)లో తలాక్-ఎ-బిద్దత్ (ఒకేసారి ట్రిపుల్ తలాక్) చెల్లదని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు
• ముస్లిం మహిళల (వివాహ హక్కుల రక్షణ) చట్టం 2019.
• సతి (నివారణ) చట్టం 1987: రూప్ కన్వర్ ఘటన (1987, రాజస్థాన్‌లోని దేవరాలా) తర్వాత.
• విశాఖ మార్గదర్శకాలు (1997): పని ప్రదేశంలో లైంగిక వేధింపుల నివారణకు సుప్రీంకోర్టు మార్గదర్శకాలు → కార్యస్థలంలో లైంగిక వేధింపుల నిరోధక చట్టం 2013.
• గృహ హింస నుండి మహిళల రక్షణ చట్టం 2005.
• నిర్భయ ఘటన (2012 డిసెంబర్ 16) → వర్మ కమిటీ, క్రిమినల్ లా (సవరణ) చట్టం 2013.
• బాల్య వివాహ నిషేధ చట్టం 2006.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత మహిళలు పర్యావరణం, శ్రమ, మద్య నిషేధం, ఆర్థిక స్వావలంబన వంటి విషయాల్లో ఉద్యమాలు నడిపారు. వీటిలో ముఖ్యంగా గ్రామీణ మహిళల పాత్ర గొప్పది.

• చిప్కో ఉద్యమం (1973):
  1. ఉత్తరాఖండ్ (అప్పటి ఉత్తరప్రదేశ్) చమోలీ జిల్లాలో చెట్లను కౌగిలించుకుని కాపాడిన ఉద్యమం
  2. గౌరా దేవి మరియు మహిళలు ముందు నిలిచారు
  3. నాయకులు సుందర్‌లాల్ బహుగుణ, చండీ ప్రసాద్ భట్.
• SEWA (Self Employed Women's Association) – 1972: అహ్మదాబాద్, ఇలా భట్ స్థాపన – అసంఘటిత రంగ మహిళల సంఘం.
• నెల్లూరు మద్యపాన వ్యతిరేక ఉద్యమం (1990–92):
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ నెల్లూరు జిల్లా దుబగుంట గ్రామంలో మహిళలు సారా వ్యతిరేక ఉద్యమం ప్రారంభించారు
  2. ఇది రాష్ట్రమంతా వ్యాపించి సారా నిషేధ డిమాండ్‌కు దారితీసింది.
• నర్మదా బచావో ఆందోళన:
  1. మేధా పాట్కర్ నాయకత్వం
  2. నర్మదా నదిపై ఆనకట్టల వల్ల నిర్వాసితులయ్యేవారి కోసం.
• స్వయం సహాయక సంఘాలు (SHGs):
  1. ఆర్థిక స్వావలంబన
  2. డ్వాక్రా (DWCRA – 1982-83 నుండి)
  3. కేరళలో కుటుంబశ్రీ (1998).
• మహిళా సమాఖ్య (1988): విద్యా సాధికారత కార్యక్రమం.
• #MeToo ఉద్యమం (2018): పని ప్రదేశాల్లో లైంగిక వేధింపులపై అవగాహన.
• ప్రభుత్వ పథకాలు:
  1. బేటీ బచావో బేటీ పఢావో – 2015 జనవరి 22, పానిపట్ (హరియాణా)
  2. సుకన్య సమృద్ధి యోజన – 2015
  3. ప్రధాన మంత్రి ఉజ్వల యోజన – 2016
  4. మిషన్ శక్తి – 2022

చట్టాలు ఉన్నా, ఆచరణలో మహిళలు ఇప్పటికీ అనేక సమస్యలు ఎదుర్కొంటున్నారు. పరీక్షల్లో 'సమస్యలు – కారణాలు – పరిష్కారాలు' రూపంలో ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• లింగ నిష్పత్తి (Sex Ratio):
  1. 2011 జనాభా లెక్కల్లో దేశవ్యాప్తంగా 1000 మంది పురుషులకు 943 మంది స్త్రీలు
  2. కేరళలో అత్యధికం (1084)
  3. హరియాణాలో అతి తక్కువ రాష్ట్రాల్లో ఒకటి.
• శిశు లింగ నిష్పత్తి (0–6 ఏళ్లు): 2011లో 919 – ఇది ఆందోళనకర స్థాయి. గర్భంలో లింగ నిర్ధారణ నిషేధానికి PCPNDT చట్టం 1994.
• ప్రధాన సమస్యలు:
  1. లింగ ఆధారిత హింస (గృహ హింస, వరకట్న వేధింపులు)
  2. విద్యలో లింగ అసమానత
  3. ఉద్యోగాల్లో వేతన తేడాలు, శ్రామిక శక్తిలో తక్కువ భాగస్వామ్యం
  4. పౌష్టికాహార లోపం, రక్తహీనత
  5. బాల్య వివాహాలు, మానవ అక్రమ రవాణా
• పరిష్కారాలు: విద్య, ఆర్థిక స్వావలంబన (SHG), చట్టాల కఠిన అమలు, రాజకీయ భాగస్వామ్యం, సామాజిక అవగాహన.
• వివాహ వయసు: బాల్య వివాహ నిషేధ చట్టం 2006 ప్రకారం బాలికలకు 18, బాలురకు 21.