దళిత ఉద్యమాలు (Dalit Movements)

భారతదేశంలో కుల వ్యవస్థ కింద అత్యంత కింది స్థాయిలో ఉంచబడి, 'అంటరానివారు' అని పిలవబడినవారిని ఇప్పుడు దళితులు (Dalits) అంటున్నారు. రాజ్యాంగంలో వీరిని షెడ్యూల్డ్ కులాలు (Scheduled Castes – SC) అంటారు.

తమ సమానత్వం, గౌరవం, హక్కుల కోసం దళితులు చేసిన పోరాటాలే దళిత ఉద్యమాలు.

• అంటరానితనం (Untouchability): కొందరిని తాకడం, వారి చేతి నీరు తాగడం, ఆలయ ప్రవేశం, ఒకే బావి వాడుకోవడం నిషేధించే సామాజిక దురాచారం.
• సమస్యలు: ఆలయ ప్రవేశ నిషేధం, ప్రజా బావులు, చెరువుల వాడకంపై ఆంక్షలు, విద్య, భూమి హక్కు లేకపోవడం, వెట్టి చాకిరీ, సామాజిక బహిష్కరణ.
• రాజ్యాంగ నిబంధనలు:
  1. ఆర్టికల్ 17: అంటరానితనం నిర్మూలన; దాని ఆచరణ శిక్షార్హమైన నేరం
  2. ఆర్టికల్ 46: SC, ST ల విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాల అభివృద్ధికి ఆదేశిక సూత్రం
  3. ఆర్టికల్ 341: SC జాబితా నిర్ణయించే అధికారం రాష్ట్రపతిది
• చట్టం: అంటరానితనం (నేరాలు) చట్టం 1955 – 1976లో పౌరహక్కుల రక్షణ చట్టం (Protection of Civil Rights Act, 1955) గా పేరు మార్చారు.
• ఉద్యమ రకాలు: సంస్కరణ ఉద్యమాలు, ఆలయ ప్రవేశ, నీటి సత్యాగ్రహాలు, రాజకీయ ఉద్యమాలు, సాహిత్య (దళిత సాహిత్య) ఉద్యమం.

ఆధునిక దళిత ఉద్యమానికి పునాది వేసినవారు మహారాష్ట్రకు చెందిన జ్యోతిరావు ఫూలే. బ్రాహ్మణాధిపత్యం, కుల వివక్షను ప్రశ్నించి, విద్య ద్వారా అణగారిన వర్గాలను చైతన్యపరిచారు.

• జ్యోతిరావు ఫూలే (1827–1890):
  1. 1848లో పుణేలో బాలికల కోసం మొదటి పాఠశాల (భార్య సావిత్రీబాయి ఫూలేతో కలిసి)
  2. 1873లో సత్యశోధక్ సమాజ్ స్థాపన – అందరికీ సమాన హక్కులు, పూజారి లేని వివాహాలు
  3. గ్రంథం: 'గులామ్‌గిరి' (1873) – బానిసత్వం అనే అర్థం
  4. అంటరానివారి కోసం తన ఇంటి బావిని తెరిచారు; వితంతు శిశుహత్యలు నివారించడానికి శిశు సంరక్షణ కేంద్రం నడిపారు
• సావిత్రీబాయి ఫూలే: భారతదేశపు తొలి మహిళా ఉపాధ్యాయురాలిగా ప్రసిద్ధి.
• ఛత్రపతి షాహూ మహారాజ్ (కొల్హాపూర్): 1902 జూలై 26న వెనుకబడిన వర్గాలకు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో 50% రిజర్వేషన్ ప్రకటించారు – దేశంలో రిజర్వేషన్ల తొలి చర్యల్లో ఒకటి.
• తదనంతర ప్రభావం: ఫూలే ఆలోచనలే అంబేడ్కర్‌కు ప్రేరణ – అంబేడ్కర్ తన గురువులుగా బుద్ధుడు, కబీర్, ఫూలేలను పేర్కొన్నారు.

భారత దళిత ఉద్యమానికి అగ్ర నాయకుడు డా. భీమ్‌రావ్ రామ్‌జీ అంబేడ్కర్ (1891–1956). ఆయన న్యాయవాది, ఆర్థికవేత్త, రాజ్యాంగ ముసాయిదా కమిటీ అధ్యక్షుడు.

• జననం: 1891 ఏప్రిల్ 14, మధ్యప్రదేశ్‌లోని మోవ్. మరణం: 1956 డిసెంబర్ 6 (మహాపరినిర్వాణ్ దివస్).
• ముఖ్య సంస్థలు:
  1. 1924: బహిష్కృత హితకారిణి సభ (Bahishkrit Hitakarini Sabha) – ముంబై
  2. 1936: స్వతంత్ర కార్మిక పార్టీ (Independent Labour Party)
  3. 1942: షెడ్యూల్డ్ కులాల సమాఖ్య (Scheduled Castes Federation)
  4. 1945: పీపుల్స్ ఎడ్యుకేషన్ సొసైటీ
• పత్రికలు: మూక్‌నాయక్ (1920), బహిష్కృత్ భారత్ (1927).
• మహద్ సత్యాగ్రహం (1927 మార్చి 20): మహారాష్ట్రలోని మహద్‌లో చవ్‌దార్ చెరువు నీరు అందరికీ అందుబాటులో ఉండాలని సత్యాగ్రహం. 1927 డిసెంబర్ 25న మనుస్మృతి ప్రతులు దహనం.
• కాలారామ్ ఆలయ ప్రవేశం (నాసిక్, 1930): ఆలయ ప్రవేశ సత్యాగ్రహం.
• గుండ్రని బల్ల సమావేశాలు (1930–32):
  1. దళితులకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు కోరారు
  2. 1932 ఆగస్టులో కమ్యూనల్ అవార్డ్
  3. గాంధీ నిరాహార దీక్ష తర్వాత 1932 సెప్టెంబర్ 24న పూనా ఒడంబడిక – ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల బదులు ప్రావిన్షియల్ శాసనసభల్లో SC లకు రిజర్వ్డ్ సీట్లు.
• రాజ్యాంగ రచన:
  1. రాజ్యాంగ ముసాయిదా కమిటీ అధ్యక్షుడు
  2. స్వతంత్ర భారత తొలి న్యాయ శాఖ మంత్రి.
• బౌద్ధ ధర్మ స్వీకరణ: 1956 అక్టోబర్ 14న నాగ్‌పూర్‌లో.
• నినాదం: 'విద్యావంతులు కండి, సంఘటితమవ్వండి, పోరాడండి (Educate, Agitate, Organise)'.

దక్షిణ భారతదేశంలో కులవ్యతిరేక ఉద్యమాలు ప్రత్యేక రూపంలో సాగాయి. కేరళ, తమిళనాడు ఉద్యమాలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• శ్రీ నారాయణ గురు (కేరళ):
  1. 1903లో SNDP యోగం స్థాపన
  2. 'ఒకే కులం, ఒకే మతం, ఒకే దేవుడు' నినాదం
  3. 1888లో అరువిప్పురంలో శివ ప్రతిష్ఠ చేశారు.
• అయ్యంకాళి (కేరళ):
  1. పులయ వర్గం నాయకుడు
  2. దళితులు రోడ్లపై నడిచే హక్కు కోసం 1893లో వెళ్లుయిల్ బండి ప్రదర్శన
  3. దళిత పిల్లల కోసం బడులు.
• వైక్కం సత్యాగ్రహం (1924–25):
  1. కేరళలోని వైక్కం ఆలయం చుట్టూ ఉన్న రోడ్లపై అంటరానివారి ప్రవేశం కోసం
  2. కాంగ్రెస్ నాయకులు, పెరియార్ ఇ.వి. రామసామి పాల్గొన్నారు ('వైక్కం వీరుడు' అని పెరియార్‌ను అంటారు).
• ఆత్మగౌరవ ఉద్యమం (Self-Respect Movement) – 1925: పెరియార్ ఇ.వి. రామసామి నాయకర్ (తమిళనాడు) – బ్రాహ్మణ ఆధిపత్యం, మూఢనమ్మకాలకు వ్యతిరేకం, స్వయం గౌరవ వివాహాలు.
• జస్టిస్ పార్టీ (1916): మద్రాసులో బ్రాహ్మణేతరుల రాజకీయ వేదిక.
• ఇయోతీ థాస్ (తమిళనాడు): దళిత బౌద్ధ ఉద్యమ నాయకుడు.
• తెలుగు ప్రాంతం:
  1. భాగ్యరెడ్డి వర్మ (1888–1939) – హైదరాబాద్ నుండి 'ఆది హిందూ' ఉద్యమం; జగన్ మిత్ర మండలి (1906)
  2. గుర్రం జాషువా – 'గబ్బిలం' వంటి రచనలతో దళిత చైతన్యం

తెలుగు రాష్ట్రాల్లో దళిత ఉద్యమాలు ఆది-హిందూ, ఆది-ఆంధ్ర ఉద్యమాలతో ప్రారంభమై, 1980–90లలో రాజకీయ, సామాజిక పోరాటాలుగా మారాయి.

• భాగ్యరెడ్డి వర్మ (1888–1939):
  1. హైదరాబాద్‌లో దళిత విద్య, సంస్కరణల ఉద్యమం
  2. జగన్ మిత్ర మండలి (1906)
  3. ఆది హిందూ సోషల్ సర్వీస్ లీగ్ (1922)
  4. దళిత పిల్లల కోసం పాఠశాలలు
  5. 'ఆది-హిందూ' అనే పేరు ప్రచారం.
• ఆది-ఆంధ్ర ఉద్యమం: 20వ శతాబ్ది తొలి దశాబ్దాల్లో తెలుగు ప్రాంతంలో దళితుల విద్య, సామాజిక చైతన్యం కోసం సంఘాలు ఏర్పడ్డాయి.
• గుర్రం జాషువా:
  1. దళిత కవి
  2. 'గబ్బిలం', 'ఫిరదౌసి' వంటి రచనలు.
• కారంచేడు ఘటన (1985 జూలై 17): ప్రకాశం జిల్లా కారంచేడులో దళితులపై దాడి – ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో దళిత ఉద్యమం ఉధృతం కావడానికి కారణం.
• చుండూరు ఘటన (1991):
  1. గుంటూరు జిల్లా చుండూరులో దళితులపై హత్యాకాండ
  2. దళిత ఉద్యమం బలోపేతం.
• మాదిగ దండోరా ఉద్యమం (1994): SC రిజర్వేషన్లలో ఉపవర్గీకరణ (Categorisation) కోసం – నాయకుడు మంద కృష్ణ మాదిగ.
• SC ఉపవర్గీకరణ:
  1. 2000లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం చట్టం చేసింది
  2. 2004లో ఇ.వి. చిన్నయ్య కేసులో సుప్రీంకోర్టు రాష్ట్రాలు ఉపవర్గీకరణ చేయలేవని తీర్పు ఇచ్చింది
  3. 2024లో (పంజాబ్ రాష్ట్రం వర్సెస్ దావీందర్ సింగ్) ఏడుగురు న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం, రాష్ట్రాలు SC లలో ఉపవర్గీకరణ చేయవచ్చని తీర్పు ఇచ్చింది

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత దళిత ఉద్యమం రాజకీయ పార్టీలు, సంస్థలు, సాహిత్యం వంటి కొత్త రూపాల్లో ముందుకు సాగింది.

• రిపబ్లికన్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (RPI):
  1. 1957లో ఏర్పడింది (అంబేడ్కర్ ఆలోచనల ఆధారంగా
  2. ఆయన మరణం తర్వాత).
• దళిత్ పాంథర్స్ (Dalit Panthers) – 1972:
  1. మహారాష్ట్రలో నామ్‌దేవ్ ధసాల్, జె.వి. పవార్, రాజా ధాలే ఏర్పాటు
  2. అమెరికాలోని బ్లాక్ పాంథర్స్ ప్రేరణ.
• BAMCEF (1978):
  1. కాన్షీరాం – ఉద్యోగుల సంఘం
  2. తరువాత DS-4 (1981).
• బహుజన్ సమాజ్ పార్టీ (BSP):
  1. 1984 ఏప్రిల్ 14న కాన్షీరాం స్థాపించారు
  2. మాయావతి 1995లో ఉత్తరప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా దేశంలో తొలి దళిత మహిళా ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.
• దళిత సాహిత్యం:
  1. మరాఠీలో ప్రారంభమై అన్ని భాషల్లో విస్తరించింది
  2. ఉదా: నామ్‌దేవ్ ధసాల్ కవితలు
  3. తెలుగులో జాషువా తర్వాతి కవులు.
• భీమ్ ఆర్మీ (2015): ఉత్తరప్రదేశ్ – చంద్రశేఖర్ ఆజాద్.
• నేటి సమస్యలు: కుల దౌర్జన్యాలు, భూమి హక్కులు, విద్య, ఉద్యోగ అవకాశాలు, రాజకీయ ప్రాతినిధ్యం.
• రాజకీయ రిజర్వేషన్:
  1. లోక్‌సభలో SC లకు 84 సీట్లు, ST లకు 47 సీట్లు రిజర్వ్ చేశారు
  2. 2019 నాటి 104వ సవరణ ద్వారా ఈ రిజర్వేషన్లు 2030 జనవరి 25 వరకు పొడిగించారు.