అటార్నీ జనరల్ (Attorney General of India)

భారత అటార్నీ జనరల్ (Attorney General of India – AG) దేశంలో అత్యున్నత న్యాయ అధికారి (Highest Law Officer). కేంద్ర ప్రభుత్వానికి న్యాయ సలహాదారుడు, కోర్టుల్లో ప్రభుత్వ తరపు ప్రధాన న్యాయవాది.

ఇది రాజ్యాంగ పదవి (Constitutional Post) – కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వర్గంలో భాగం.

• ఆర్టికల్ 76: అటార్నీ జనరల్ పదవిని ఏర్పాటు చేస్తుంది. ఇది రాజ్యాంగ భాగం V లో కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వర్గం కింద ఉంటుంది.
• నియామకం: రాష్ట్రపతి (President) నియమిస్తారు – కేంద్ర ప్రభుత్వ సలహా మేరకు.
• అర్హతలు: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా నియమితులు కావడానికి ఉండాల్సిన అర్హతలే ఉండాలి:
• భారత పౌరుడై ఉండాలి.
• ఏదైనా హైకోర్టులో 5 సంవత్సరాలు న్యాయమూర్తిగా పని చేసి ఉండాలి, లేదా
• హైకోర్టులో 10 సంవత్సరాలు న్యాయవాదిగా (Advocate) ప్రాక్టీస్ చేసి ఉండాలి, లేదా
• రాష్ట్రపతి దృష్టిలో ప్రముఖ న్యాయ నిపుణుడు (Eminent Jurist) అయి ఉండాలి.
• పదవీకాలం: రాజ్యాంగం నిర్దిష్ట పదవీకాలం నిర్ణయించలేదు. రాష్ట్రపతి అభీష్టం (Pleasure of the President) మేరకు పదవిలో ఉంటారు.
• తొలగింపు: రాజ్యాంగంలో తొలగింపు విధానం, కారణాలు పేర్కొనలేదు. రాష్ట్రపతి ఎప్పుడైనా తొలగించవచ్చు.
• రాజీనామా: రాష్ట్రపతికి రాజీనామా లేఖ సమర్పిస్తారు.
• సంప్రదాయం: ప్రభుత్వం (మంత్రిమండలి) మారినప్పుడు అటార్నీ జనరల్ రాజీనామా చేస్తారు – కొత్త ప్రభుత్వం తనకు నచ్చిన వ్యక్తిని నియమిస్తుంది.
• జీతం (Remuneration):
  1. రాజ్యాంగం నిర్ణయించలేదు
  2. రాష్ట్రపతి నిర్ణయించిన పారితోషికం (Remuneration) పొందుతారు.
• కేబినెట్ సభ్యుడు కాదు: అటార్నీ జనరల్ కేంద్ర మంత్రిమండలిలో సభ్యుడు కాదు. ప్రభుత్వంలో న్యాయ వ్యవహారాలు చూసేందుకు వేరుగా కేంద్ర న్యాయశాఖ మంత్రి (Law Minister) ఉంటారు.

అటార్నీ జనరల్ ప్రధాన పని కేంద్ర ప్రభుత్వానికి న్యాయ సలహా ఇవ్వడం, కోర్టుల్లో ప్రభుత్వం తరపున వాదించడం. ఆయనకు పార్లమెంటులో పాల్గొనే ప్రత్యేక హక్కు కూడా ఉంది – ఇది పరీక్షల్లో చాలా ముఖ్యమైన ప్రశ్న.

• విధులు (Duties) – ఆర్టికల్ 76(2):
  1. రాష్ట్రపతి పంపిన న్యాయపరమైన విషయాలపై కేంద్ర ప్రభుత్వానికి సలహా ఇవ్వడం.
  2. రాష్ట్రపతి అప్పగించిన న్యాయపరమైన ఇతర విధులు నిర్వహించడం.
  3. రాజ్యాంగం లేదా ఇతర చట్టాలు అప్పగించిన విధులు నిర్వహించడం.
• రాష్ట్రపతి అప్పగించిన విధులు:
  1. కేంద్ర ప్రభుత్వానికి సంబంధించిన అన్ని కేసుల్లో సుప్రీంకోర్టులో ప్రభుత్వం తరపున హాజరు కావడం.
  2. ఆర్టికల్ 143 కింద రాష్ట్రపతి సుప్రీంకోర్టుకు పంపిన సలహా ప్రశ్నల (Presidential Reference) లో ప్రభుత్వం తరపున హాజరు కావడం.
  3. అవసరమైతే కేంద్ర ప్రభుత్వానికి సంబంధించిన కేసుల్లో హైకోర్టుల్లో హాజరు కావడం.
• హక్కులు (Rights):
  1. ఆర్టికల్ 76(3): భారత భూభాగంలోని అన్ని కోర్టుల్లో వాదించే హక్కు (Right of Audience).
  2. ఆర్టికల్ 88: పార్లమెంటు రెండు సభల్లో, ఉమ్మడి సమావేశాల్లో, తనను సభ్యుడిగా పేర్కొన్న పార్లమెంటరీ కమిటీల్లో మాట్లాడే, పాల్గొనే హక్కు ఉంది – కానీ ఓటు హక్కు లేదు.
  3. ఆర్టికల్ 105(4): పార్లమెంటు సభ్యులకు ఉన్న అన్ని ప్రత్యేక హక్కులు, మినహాయింపులు (Privileges and Immunities) అటార్నీ జనరల్‌కూ ఉంటాయి.
• కోర్టు ధిక్కార కేసుల్లో పాత్ర: కోర్టు ధిక్కార చట్టం, 1971 (Contempt of Courts Act) ప్రకారం, ఒక ప్రైవేట్ వ్యక్తి సుప్రీంకోర్టులో క్రిమినల్ కోర్టు ధిక్కార (Criminal Contempt) కేసు వేయాలంటే అటార్నీ జనరల్ లేదా సొలిసిటర్ జనరల్ లిఖితపూర్వక అనుమతి (Consent) కావాలి.
• పార్లమెంటు సభ్యుడు కాకుండా పార్లమెంటులో మాట్లాడగల వ్యక్తులు: అటార్నీ జనరల్, మరియు సభ్యత్వం లేని మంత్రులు (6 నెలల పరిమితితో).

అటార్నీ జనరల్ ప్రభుత్వానికి న్యాయవాది అయినా, ఆయన పూర్తి సమయ ప్రభుత్వ ఉద్యోగి కాదు. అందుకే ప్రైవేట్ ప్రాక్టీస్ చేసుకోవచ్చు. కానీ ప్రభుత్వ ప్రయోజనాలకు, తన విధులకు విరుద్ధంగా పని చేయకుండా కొన్ని పరిమితులు ఉన్నాయి.

• ప్రభుత్వ ఉద్యోగి కాదు:
  1. అటార్నీ జనరల్ పూర్తి సమయ న్యాయవాది (Full-time Counsel) కాదు.
  2. ప్రభుత్వ సేవకుడు (Government Servant) కేటగిరీలోకి రారు.
  3. అందుకే ప్రైవేట్ న్యాయ ప్రాక్టీస్ (Private Legal Practice) చేసే స్వేచ్ఛ ఉంది.
• పరిమితులు (Limitations) – ప్రభుత్వం విధించినవి:
• భారత ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సలహా ఇవ్వకూడదు, వాదించకూడదు (Hold Brief).
• తాను భారత ప్రభుత్వానికి సలహా ఇవ్వాల్సిన లేదా ప్రభుత్వం తరపున హాజరు కావాల్సిన కేసుల్లో ఇతరులకు సలహా ఇవ్వకూడదు.
• భారత ప్రభుత్వ అనుమతి లేకుండా క్రిమినల్ కేసుల్లో నిందితుల (Accused) తరపున వాదించకూడదు.
• భారత ప్రభుత్వ అనుమతి లేకుండా ఏ కంపెనీలోనూ డైరెక్టర్‌గా నియామకం అంగీకరించకూడదు.
• ఏ మంత్రిత్వ శాఖకు గానీ, ప్రభుత్వ రంగ సంస్థకు గానీ న్యాయ వ్యవహారాల శాఖ (Department of Legal Affairs) ద్వారా తప్ప నేరుగా సలహా ఇవ్వకూడదు.
• ఈ పరిమితులు సొలిసిటర్ జనరల్, అదనపు సొలిసిటర్ జనరల్‌లకు కూడా వర్తిస్తాయి.
• ఎందుకు ఈ పరిమితులు?:
  1. ప్రయోజనాల సంఘర్షణ (Conflict of Interest) నివారించడానికి.
  2. ప్రభుత్వ రహస్య సమాచారం ప్రత్యర్థుల చేతికి వెళ్లకుండా ఉండటానికి.
• AG vs న్యాయశాఖ మంత్రి:
  1. AG – న్యాయ నిపుణుడు, రాజకీయ వ్యక్తి కాదు; పార్లమెంటులో ఓటు లేదు.
  2. న్యాయశాఖ మంత్రి – రాజకీయ కార్యనిర్వాహకుడు, మంత్రిమండలి సభ్యుడు; పార్లమెంటుకు బాధ్యుడు.

అటార్నీ జనరల్‌కు సహాయం చేయడానికి సొలిసిటర్ జనరల్ (Solicitor General of India – SG), అదనపు సొలిసిటర్ జనరల్‌లు (Additional Solicitors General – ASG) ఉంటారు. ఈ పదవులు రాజ్యాంగ పదవులు కావు – ఇదే పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగే అంశం.

• స్వభావం:
  1. సొలిసిటర్ జనరల్, అదనపు సొలిసిటర్ జనరల్ – చట్టబద్ధ (Statutory) పదవులు
  2. రాజ్యాంగంలో వీరి ప్రస్తావన లేదు.
• ఆర్టికల్ 76 కేవలం అటార్నీ జనరల్ గురించి మాత్రమే చెబుతుంది.
• సేవా నిబంధనలు: న్యాయ అధికారుల (సేవా నిబంధనలు) నియమాలు, 1987 [Law Officers (Conditions of Service) Rules, 1987] ప్రకారం.
• హోదా: భారత ప్రభుత్వంలో రెండో అత్యున్నత న్యాయ అధికారి – సొలిసిటర్ జనరల్. ఆ తర్వాత అదనపు సొలిసిటర్ జనరల్‌లు.
• నియామకం: కేంద్ర ప్రభుత్వం – నియామకాల కేబినెట్ కమిటీ (Appointments Committee of the Cabinet – ACC) ఆమోదంతో.
• పదవీకాలం:
  1. సాధారణంగా 3 సంవత్సరాల కాలానికి నియమిస్తారు
  2. పొడిగింపు ఉండవచ్చు.
• విధులు:
  1. అటార్నీ జనరల్‌కు సహాయం చేయడం.
  2. సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టుల్లో కేంద్ర ప్రభుత్వం తరపున వాదించడం.
  3. ప్రభుత్వం అప్పగించిన న్యాయ విషయాలపై సలహా ఇవ్వడం.
• AG vs SG – తేడాలు:
  1. AG – రాజ్యాంగ పదవి (ఆర్టికల్ 76); SG – చట్టబద్ధ (రాజ్యాంగేతర) పదవి.
  2. AGని రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు; SGని ACC ఆమోదంతో కేంద్రం నియమిస్తుంది.
  3. AGకి ఆర్టికల్ 88 ప్రకారం పార్లమెంటులో మాట్లాడే హక్కు ఉంది; SGకి అలాంటి రాజ్యాంగ హక్కు లేదు.
  4. AG దేశ అత్యున్నత న్యాయ అధికారి; SG రెండో స్థానం.
• తొలి సొలిసిటర్ జనరల్: సి.కె. దఫ్తరీ (C.K. Daphtary, 1950–1963). తర్వాత ఆయనే రెండో అటార్నీ జనరల్ అయ్యారు.
• రాష్ట్ర స్థాయిలో:
  1. రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి అడ్వకేట్ జనరల్ (ఆర్టికల్ 165) ఉంటారు
  2. సొలిసిటర్ జనరల్‌కు సమానమైన రాజ్యాంగ పదవి రాష్ట్రాల్లో లేదు.

కేంద్రానికి అటార్నీ జనరల్ ఉన్నట్లే, ప్రతి రాష్ట్రానికి అడ్వకేట్ జనరల్ (Advocate General of the State) ఉంటారు. పరీక్షల్లో రెండింటి మధ్య పోలికపై 'ఏది సరైనది' తరహా ప్రశ్నలు ఎక్కువగా వస్తాయి. ఈ నోట్‌లో రెండింటినీ పక్కపక్కనే పోల్చి చూద్దాం.

• రాజ్యాంగ ఆధారం:
  1. అటార్నీ జనరల్ – ఆర్టికల్ 76 (భాగం V – కేంద్రం).
  2. అడ్వకేట్ జనరల్ – ఆర్టికల్ 165 (భాగం VI – రాష్ట్రాలు).
• నియామకం:
  1. AG – రాష్ట్రపతి.
  2. అడ్వకేట్ జనరల్ – రాష్ట్ర గవర్నర్.
• అర్హతలు:
  1. AG – సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి అర్హతలు (HC న్యాయమూర్తిగా 5 ఏళ్లు / HC న్యాయవాదిగా 10 ఏళ్లు / ప్రముఖ న్యాయ నిపుణుడు).
  2. అడ్వకేట్ జనరల్ – హైకోర్టు న్యాయమూర్తి అర్హతలు (భారత పౌరుడు; 10 ఏళ్లు న్యాయ పదవి లేదా 10 ఏళ్లు హైకోర్టు న్యాయవాది). 'ప్రముఖ న్యాయ నిపుణుడు' అనే మార్గం ఇక్కడ లేదు.
• పదవీకాలం:
  1. AG – రాష్ట్రపతి అభీష్టం మేరకు.
  2. అడ్వకేట్ జనరల్ – గవర్నర్ అభీష్టం మేరకు.
  3. ఇద్దరికీ రాజ్యాంగం నిర్దిష్ట పదవీకాలం, తొలగింపు విధానం నిర్ణయించలేదు.
• జీతం:
  1. AG – రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు.
  2. అడ్వకేట్ జనరల్ – గవర్నర్ నిర్ణయిస్తారు.
• శాసనసభలో హక్కులు:
  1. AG – పార్లమెంటు రెండు సభల్లో మాట్లాడవచ్చు, ఓటు లేదు (ఆర్టికల్ 88); ప్రత్యేక హక్కులు (ఆర్టికల్ 105(4)).
  2. అడ్వకేట్ జనరల్ – రాష్ట్ర శాసనసభ/శాసనమండలిలో మాట్లాడవచ్చు, ఓటు లేదు (ఆర్టికల్ 177); ప్రత్యేక హక్కులు (ఆర్టికల్ 194(4)).
• వాదించే హక్కు:
  1. AG – భారత భూభాగంలోని అన్ని కోర్టుల్లో.
  2. అడ్వకేట్ జనరల్ – రాష్ట్రంలోని అన్ని కోర్టుల్లో.
• సాధారణ అంశాలు:
  1. ఇద్దరూ మంత్రిమండలి సభ్యులు కాదు
  2. ఇద్దరూ రాజ్యాంగ పదవులు
  3. ప్రభుత్వం మారితే సంప్రదాయంగా రాజీనామా చేస్తారు.

1950 నుండి 2022 నాటికి భారతదేశానికి 16 మంది అటార్నీ జనరల్‌లు నియమితులయ్యారు. 'తొలి అటార్నీ జనరల్', 'అత్యధిక కాలం పని చేసినవారు', 'రెండుసార్లు పని చేసినవారు' వంటి ప్రశ్నలు పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• తొలి అటార్నీ జనరల్: ఎం.సి. సెతల్వాద్ (M.C. Setalvad) – 1950 నుండి 1963 వరకు.
• అత్యధిక కాలం (సుమారు 13 ఏళ్లు) ఈ పదవిలో ఉన్నవారు ఆయనే.
• భారత తొలి లా కమిషన్ (Law Commission, 1955) చైర్మన్ కూడా ఆయనే.
• రెండో అటార్నీ జనరల్: సి.కె. దఫ్తరీ (C.K. Daphtary, 1963–1968) – అంతకుముందు తొలి సొలిసిటర్ జనరల్.
• ఇతర ప్రముఖ అటార్నీ జనరల్‌లు:
  1. నిరేన్ డే (Niren De).
  2. సోలి సొరాబ్జీ (Soli Sorabjee) – రెండుసార్లు (1989–1990, 1998–2004).
  3. మిలన్ కె. బెనర్జీ – రెండుసార్లు పని చేశారు.
  4. గులాం ఇ. వాహనవతి (13వ AG, 2009–2014).
  5. ముకుల్ రోహత్గీ (14వ AG, 2014–2017).
  6. కె.కె. వేణుగోపాల్ (15వ AG, 2017–2022).
  7. ఆర్. వెంకటరమణి (R. Venkataramani) – 16వ అటార్నీ జనరల్, 1 అక్టోబర్ 2022న నియమితులయ్యారు.
• గుర్తుంచుకోండి:
  1. AGకి నిర్దిష్ట పదవీకాలం లేదు కాబట్టి ప్రభుత్వం సాధారణంగా నిర్ణీత కాలానికి నియమించి, అవసరమైతే పొడిగిస్తుంది.
  2. అటార్నీ జనరల్ ప్రభుత్వంతో పాటు మారే పదవి – కొత్త ప్రభుత్వం వచ్చినప్పుడు కొత్త AG రావడం సాధారణం.
• సంబంధిత ఇతర 'మొదటివారు':
  1. తొలి సొలిసిటర్ జనరల్ – సి.కె. దఫ్తరీ.
  2. తొలి లా కమిషన్ (స్వతంత్ర భారతం) చైర్మన్ – ఎం.సి. సెతల్వాద్.