రాష్ట్ర శాసనసభ & శాసనమండలి (State Legislature)

రాష్ట్రాల్లో చట్టాలు చేసే వ్యవస్థను రాష్ట్ర శాసన వ్యవస్థ (State Legislature) అంటారు. కొన్ని రాష్ట్రాల్లో ఒకే సభ, కొన్ని రాష్ట్రాల్లో రెండు సభలు ఉంటాయి.

రాజ్యాంగంలోని 6వ భాగం, 3వ అధ్యాయం (Part VI, Chapter III) లో ఆర్టికల్స్ 168 నుండి 212 వరకు దీని గురించి ఉంటాయి.

• ఆర్టికల్ 168: ప్రతి రాష్ట్ర శాసన వ్యవస్థ = గవర్నర్ + ఒకటి లేదా రెండు సభలు.
• గవర్నర్ సభల్లో సభ్యుడు కాదు, కానీ శాసన వ్యవస్థలో అంతర్భాగం.
• రెండు సభలు:
  1. దిగువ సభ: శాసనసభ (Legislative Assembly / Vidhan Sabha) – ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకుంటారు.
  2. ఎగువ సభ: శాసనమండలి (Legislative Council / Vidhan Parishad) – ఎక్కువగా పరోక్ష ఎన్నిక.
• ద్విసభ (Bicameral) రాష్ట్రాలు – 6:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్
  2. తెలంగాణ
  3. ఉత్తర ప్రదేశ్
  4. బీహార్
  5. మహారాష్ట్ర
  6. కర్ణాటక
  7. జమ్మూ కాశ్మీర్‌కు శాసనమండలి ఉండేది; 2019 పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టంతో రద్దయింది.
• మిగతా రాష్ట్రాలు: ఏకసభ (Unicameral) – శాసనసభ మాత్రమే.
• ఆర్టికల్ 169 – శాసనమండలి ఏర్పాటు/రద్దు:
  1. సంబంధిత రాష్ట్ర శాసనసభ ప్రత్యేక మెజారిటీతో తీర్మానం ఆమోదించాలి – మొత్తం సభ్యుల్లో మెజారిటీ + హాజరై ఓటు వేసిన వారిలో 2/3.
  2. తర్వాత పార్లమెంటు సాధారణ మెజారిటీతో చట్టం చేస్తుంది.
  3. ఈ చట్టం ఆర్టికల్ 368 కింద రాజ్యాంగ సవరణగా పరిగణించబడదు.
  4. పార్లమెంటు రాష్ట్ర తీర్మానాన్ని తప్పనిసరిగా ఆమోదించాల్సిన అవసరం లేదు.
• శాసనమండలి రద్దు చేసిన రాష్ట్రాలు (ఉదాహరణలు): పశ్చిమ బెంగాల్ (1969), పంజాబ్ (1970), ఆంధ్రప్రదేశ్ (1985), తమిళనాడు (1986).
• విమర్శ: శాసనమండలి ఖర్చుతో కూడుకున్నది, ఓడిన నాయకులకు ఆశ్రయం అనే విమర్శ ఉంది. అనుకూల వాదన – తొందరపాటు చట్టాలను ఆపే ‘రెండో ఆలోచన’ సభ.

శాసనసభ (Legislative Assembly) రాష్ట్ర ప్రజల ప్రత్యక్ష ప్రతినిధుల సభ. ముఖ్యమంత్రి, మంత్రిమండలి దీనికే బాధ్యత వహిస్తారు. అందుకే రాష్ట్రంలో అసలైన శాసన అధికారం శాసనసభదే.

• ఆర్టికల్ 170 – సభ్యుల సంఖ్య: గరిష్ఠం 500, కనిష్ఠం 60.
• మినహాయింపులు: సిక్కిం (32), గోవా (40), మిజోరం (40) – 60 కంటే తక్కువ.
• అతిపెద్ద శాసనసభ: ఉత్తర ప్రదేశ్ (403).
• ఎన్నిక: సార్వజనీన వయోజన ఓటు హక్కు ద్వారా ప్రాదేశిక నియోజకవర్గాల నుండి ప్రత్యక్ష ఎన్నిక.
• రిజర్వేషన్ (ఆర్టికల్ 332): జనాభా నిష్పత్తిలో SC, ST లకు స్థానాలు.
• 106వ సవరణ (2023) – నారీ శక్తి వందన్ అధినియం: శాసనసభల్లో మహిళలకు 1/3 స్థానాలు (ఆర్టికల్ 332A). జనగణన, పునర్విభజన తర్వాత అమలులోకి వస్తుంది.
• ఆంగ్లో-ఇండియన్ నామినేషన్ (ఆర్టికల్ 333): గవర్నర్ ఒక సభ్యుడిని నామినేట్ చేసే విధానం 104వ సవరణ ద్వారా జనవరి 2020 నుండి రద్దయింది.
• ఆర్టికల్ 172 – పదవీకాలం: 5 సంవత్సరాలు (మొదటి సమావేశం నుండి).
• గవర్నర్ ముందే రద్దు చేయవచ్చు.
• జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితిలో పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఒకసారికి ఒక సంవత్సరం చొప్పున పొడిగించవచ్చు
• అత్యవసర పరిస్థితి ముగిసిన 6 నెలలకు మించి కాదు.
• ఆర్టికల్ 173 – అర్హతలు:
  1. భారత పౌరుడు
  2. శాసనసభకు కనీసం 25 సంవత్సరాలు
  3. శాసనమండలికి కనీసం 30 సంవత్సరాలు
  4. పార్లమెంటు నిర్ణయించిన ఇతర అర్హతలు (ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం, 1951).
• ఆర్టికల్ 174 – సమావేశాలు: రెండు సమావేశాల మధ్య 6 నెలల కంటే ఎక్కువ గడువు ఉండరాదు.
• ఆర్టికల్ 189 – కోరం: 10 మంది సభ్యులు లేదా మొత్తం సభ్యుల్లో 1/10 – ఏది ఎక్కువైతే అది.
• ఆర్టికల్ 191 – అనర్హతలు:
  1. లాభదాయక పదవి, మతిస్థిమితం లేకపోవడం, దివాలా, విదేశీ పౌరసత్వం
  2. 10వ షెడ్యూల్ ప్రకారం ఫిరాయింపు.
• ఆర్టికల్ 194: సభ్యుల ప్రత్యేక హక్కులు (Privileges) – సభలో మాట్లాడిన దానికి కోర్టు కేసు ఉండదు.

శాసనమండలి (Legislative Council) శాశ్వత సభ – దీన్ని రద్దు చేయలేరు (ఆర్టికల్ 169 ప్రకారం పూర్తిగా తొలగించడం తప్ప). రాజ్యసభ లాగే సభ్యుల్లో 1/3 వంతు ప్రతి రెండేళ్లకు విరమిస్తారు. సభ్యుల ఎన్నిక విధానం పరీక్షల్లో తప్పక అడుగుతారు.

• సభ్యుల సంఖ్య (ఆర్టికల్ 171):
  1. గరిష్ఠం: ఆ రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యుల సంఖ్యలో 1/3.
  2. కనిష్ఠం: 40.
• ఎన్నిక విధానం – ఐదు భాగాలు:
  1. 1/3 వంతు: స్థానిక సంస్థల (మున్సిపాలిటీలు, జిల్లా పరిషత్‌లు మొదలైనవి) సభ్యులు ఎన్నుకుంటారు.
  2. 1/12 వంతు: రాష్ట్రంలో నివసించే, కనీసం 3 సంవత్సరాల క్రితం పట్టభద్రులైన వారు (Graduates) ఎన్నుకుంటారు.
  3. 1/12 వంతు: కనీసం 3 సంవత్సరాలుగా సెకండరీ పాఠశాల లేదా అంతకంటే ఉన్నత విద్యాసంస్థల్లో బోధిస్తున్న ఉపాధ్యాయులు (Teachers) ఎన్నుకుంటారు.
  4. 1/3 వంతు: శాసనసభ సభ్యులు (MLAs) – శాసనసభ సభ్యులు కాని వారి నుండి ఎన్నుకుంటారు.
  5. 1/6 వంతు: గవర్నర్ నామినేట్ చేస్తారు – సాహిత్యం, శాస్త్రం, కళలు, సహకార ఉద్యమం, సామాజిక సేవ రంగాల వారిని.
• ఎన్నిక పద్ధతి: దామాషా ప్రాతినిధ్య పద్ధతిలో ఏక ఓటు బదిలీ విధానం (Proportional Representation by Single Transferable Vote).
• గుర్తుంచుకునే లెక్క: 1/3 + 1/12 + 1/12 + 1/3 + 1/6 = 1 (మొత్తం).
• పదవీకాలం (ఆర్టికల్ 172(2)):
  1. సభ్యుడి పదవీకాలం 6 సంవత్సరాలు
  2. ప్రతి 2 సంవత్సరాలకు 1/3 వంతు సభ్యులు విరమిస్తారు.
• కనీస వయస్సు: 30 సంవత్సరాలు.
• చైర్మన్ (ఆర్టికల్ 182): శాసనమండలి సభ్యులు తమలో నుండి చైర్మన్, డిప్యూటీ చైర్మన్‌ను ఎన్నుకుంటారు.
• ఉదాహరణ – AP శాసనమండలి (58): స్థానిక సంస్థలు 20, పట్టభద్రులు 5, ఉపాధ్యాయులు 5, MLA లు 20, నామినేటెడ్ 8.
• ఉదాహరణ – తెలంగాణ శాసనమండలి (40): స్థానిక సంస్థలు 14, పట్టభద్రులు 3, ఉపాధ్యాయులు 3, MLA లు 14, నామినేటెడ్ 6.

శాసనసభ కార్యకలాపాలను నిష్పక్షపాతంగా నడిపేది స్పీకర్ (Speaker). శాసనమండలిలో ఈ పాత్ర చైర్మన్ (Chairman) ది. లోక్‌సభ స్పీకర్ లాగే వీరికి కూడా విస్తృత అధికారాలు ఉన్నాయి.

• ఆర్టికల్ 178: శాసనసభ సభ్యులు తమలో నుండి స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్‌ను ఎన్నుకుంటారు.
• ఆర్టికల్ 179 – పదవి ఖాళీ, రాజీనామా, తొలగింపు:
  1. శాసనసభ సభ్యత్వం పోతే స్పీకర్ పదవీ పోతుంది.
  2. స్పీకర్ రాజీనామా డిప్యూటీ స్పీకర్‌కు; డిప్యూటీ స్పీకర్ రాజీనామా స్పీకర్‌కు.
  3. తొలగింపు: శాసనసభ అప్పటి మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో తీర్మానం; 14 రోజుల ముందస్తు నోటీసు అవసరం.
  4. శాసనసభ రద్దయినా, కొత్త సభ మొదటి సమావేశం వరకు స్పీకర్ పదవిలో కొనసాగుతారు.
• ఆర్టికల్ 181:
  1. తన తొలగింపు తీర్మానం చర్చలో ఉన్నప్పుడు స్పీకర్ అధ్యక్షత వహించరాదు
  2. కానీ చర్చలో మాట్లాడవచ్చు, మొదటి దశలో ఓటు వేయవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 189 – నిర్ణాయక ఓటు (Casting Vote): సమాన ఓట్లు వచ్చినప్పుడు మాత్రమే స్పీకర్ ఓటు వేస్తారు.
• స్పీకర్ అధికారాలు:
  1. సభ క్రమశిక్షణ, సభ్యుల సస్పెన్షన్.
  2. ఒక బిల్లు ద్రవ్య బిల్లు (Money Bill) అవునో కాదో స్పీకర్ నిర్ణయమే అంతిమం (ఆర్టికల్ 199(3)).
  3. 10వ షెడ్యూల్ కింద ఫిరాయింపు అనర్హత నిర్ణయం స్పీకర్‌దే. కిహోటో హోలోహన్ కేసు (1992) – ఈ నిర్ణయం న్యాయ సమీక్షకు లోబడుతుంది.
  4. కోరం లేకపోతే సభను వాయిదా వేయవచ్చు.
• ప్రొటెం స్పీకర్ (Pro-tem Speaker): కొత్త శాసనసభ మొదటి సమావేశంలో సభ్యులతో ప్రమాణం చేయించడానికి, స్పీకర్ ఎన్నిక జరిపించడానికి గవర్నర్ నియమించే తాత్కాలిక స్పీకర్ – సాధారణంగా సీనియర్ సభ్యుడు.
• ఆర్టికల్ 182-185 – శాసనమండలి చైర్మన్: మండలి సభ్యులు ఎన్నుకుంటారు. రాజీనామా డిప్యూటీ చైర్మన్‌కు. తొలగింపు మండలి మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీ తీర్మానంతో.
• తేడా:
  1. రాజ్యసభ చైర్మన్ ఉపరాష్ట్రపతి (ఎక్స్-అఫీషియో)
  2. కానీ శాసనమండలి చైర్మన్ మండలి సభ్యుడే.
• తెలుగు రాష్ట్రాల మొదటి స్పీకర్లు:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ (1956): అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు.
  2. తెలంగాణ శాసనసభ (2014): ఎస్. మధుసూదనా చారి.
  3. విభజిత AP శాసనసభ (2014): కోడెల శివప్రసాదరావు.

రాష్ట్రంలో శాసనమండలి అధికారాలు రాజ్యసభ అధికారాల కంటే చాలా తక్కువ. శాసనమండలి బిల్లును ఆలస్యం చేయగలదు కానీ ఆపలేదు. అందుకే దీన్ని ‘సలహా సభ’ అంటారు.

• సాధారణ బిల్లులు (ఆర్టికల్ 196-197):
  1. ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు.
  2. శాసనసభ ఆమోదించిన బిల్లును శాసనమండలి తిరస్కరించినా, సవరణలు సూచించినా, 3 నెలలు నిర్ణయం తీసుకోకపోయినా – శాసనసభ మళ్లీ ఆమోదించి పంపవచ్చు.
  3. రెండోసారి మండలి మళ్లీ తిరస్కరించినా లేదా 1 నెల నిర్ణయం తీసుకోకపోయినా, బిల్లు ఆమోదం పొందినట్లే.
  4. అంటే మండలి గరిష్ఠంగా 4 నెలలు (3 + 1) మాత్రమే ఆలస్యం చేయగలదు.
  5. శాసనమండలిలో పుట్టిన బిల్లును శాసనసభ తిరస్కరిస్తే ఆ బిల్లు అక్కడితో ముగుస్తుంది.
• ఉమ్మడి సమావేశం లేదు: పార్లమెంటులో లాగా (ఆర్టికల్ 108) రాష్ట్రాల్లో రెండు సభల ఉమ్మడి సమావేశం (Joint Sitting) విధానం లేదు.
• ద్రవ్య బిల్లులు (ఆర్టికల్ 198-199):
  1. శాసనసభలో మాత్రమే, గవర్నర్ సిఫార్సుతో ప్రవేశపెట్టాలి.
  2. శాసనమండలి 14 రోజుల్లో తిరిగి పంపాలి; సూచనలు మాత్రమే చేయగలదు. శాసనసభ అంగీకరించాల్సిన అవసరం లేదు.
  3. 14 రోజుల్లో తిరిగి పంపకపోతే ఆమోదించినట్లే.
• బడ్జెట్ (ఆర్టికల్ 202): వార్షిక ఆర్థిక నివేదిక (Annual Financial Statement) ను గవర్నర్ రెండు సభల ముందు పెట్టిస్తారు. గ్రాంట్ల కోసం డిమాండ్లపై ఓటింగ్ శాసనసభలో మాత్రమే.
• మంత్రిమండలి బాధ్యత:
  1. శాసనసభకు మాత్రమే
  2. మండలి అవిశ్వాస తీర్మానం పెట్టలేదు.
• ఇతర ముఖ్య ఆర్టికల్స్:
  1. ఆర్టికల్ 200-201 – గవర్నర్ ఆమోదం / రాష్ట్రపతికి రిజర్వ్.
  2. ఆర్టికల్ 210 – శాసనసభలో భాష: రాష్ట్ర అధికార భాష, హిందీ లేదా ఇంగ్లీష్.
  3. ఆర్టికల్ 212 – శాసనసభ కార్యకలాపాలపై కోర్టులు విచారించరాదు (విధానపరమైన అక్రమాల ఆధారంగా).
• రాజ్యసభ vs శాసనమండలి: రాజ్యసభ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లులను ఆపగలదు, ఉపరాష్ట్రపతి/రాష్ట్రపతి ఎన్నికలో పాల్గొంటుంది. శాసనమండలి సభ్యులు రాష్ట్రపతి ఎన్నికలో, రాజ్యసభ ఎన్నికలో పాల్గొనరు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా సాధారణ బిల్లు – ‘3 + 1 = 4 నెలలు’; ద్రవ్య బిల్లు – ‘14 రోజులు’ (రాజ్యసభకు కూడా 14 రోజులే).

ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనమండలి చరిత్ర ఆర్టికల్ 169 ఎలా పనిచేస్తుందో చూపించే చక్కని ఉదాహరణ. ఏర్పాటు, రద్దు, పునరుద్ధరణ, మళ్లీ రద్దు ప్రయత్నం – అన్నీ ఈ ఒక్క రాష్ట్రంలోనే జరిగాయి.

• ఏర్పాటు (1958): ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనమండలి 1958లో ఏర్పడింది (1 జూలై 1958).
• ఉమ్మడి AP శాసనమండలి సభ్యుల సంఖ్య: 90.
• రద్దు (1985): ఎన్.టి. రామారావు నేతృత్వంలోని తెలుగుదేశం ప్రభుత్వం శాసనమండలిని రద్దు చేయాలని తీర్మానం చేసింది.
• పార్లమెంటు ‘ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనమండలి (రద్దు) చట్టం, 1985’ చేసింది.
• 1 జూన్ 1985 నుండి మండలి రద్దయింది.
• కారణాలు: అనవసర ఖర్చు, బిల్లుల ఆమోదంలో జాప్యం, ప్రతిపక్షం మెజారిటీ ఉన్న మండలి ప్రభుత్వ బిల్లులను అడ్డుకోవడం.
• పునరుద్ధరణ (2007): వై.ఎస్. రాజశేఖర రెడ్డి ప్రభుత్వం మండలి పునరుద్ధరణకు 2004లో శాసనసభ తీర్మానం చేసింది.
• పార్లమెంటు ‘ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనమండలి చట్టం, 2005’ చేసింది.
• 2007లో (30 మార్చి 2007) మండలి మళ్లీ ఏర్పడింది – సుమారు 22 ఏళ్ల తర్వాత.
• విభజన (2014): ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 ప్రకారం మండలి రెండుగా విడిపోయింది –
• ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనమండలి: 58 సభ్యులు.
• తెలంగాణ శాసనమండలి: 40 సభ్యులు.
• మళ్లీ రద్దు ప్రయత్నం (2020-21): జనవరి 2020లో AP శాసనసభ మండలి రద్దుకు తీర్మానం ఆమోదించింది (మూడు రాజధానుల బిల్లుల నేపథ్యంలో). పార్లమెంటు దానిపై చట్టం చేయలేదు. నవంబర్ 2021లో AP శాసనసభ ఆ తీర్మానాన్ని ఉపసంహరించుకుంది. మండలి కొనసాగుతోంది.
• పాఠం: ఆర్టికల్ 169 కింద రాష్ట్ర తీర్మానం మాత్రమే సరిపోదు – పార్లమెంటు చట్టం చేస్తేనే మండలి రద్దు/ఏర్పాటు జరుగుతుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ‘58 – 85 – 07’: 1958 పుట్టుక, 1985 రద్దు, 2007 పునర్జన్మ. (58, 85 అంకెలు తారుమారు – సులభంగా గుర్తుంటుంది.)

తెలుగు రాష్ట్రాల శాసనసభ, శాసనమండలి, పార్లమెంటు స్థానాల సంఖ్యలు APPSC, TGPSC Group 2-4, Police పరీక్షల్లో దాదాపు ప్రతిసారీ అడుగుతారు. విభజన ముందు, తర్వాత సంఖ్యలు పోల్చి గుర్తుంచుకోవాలి.

• ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014 కి ముందు):
  1. శాసనసభ: 294 ఎన్నికైన స్థానాలు + 1 నామినేటెడ్ (ఆంగ్లో-ఇండియన్).
  2. శాసనమండలి: 90.
  3. లోక్‌సభ: 42; రాజ్యసభ: 18.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ (2014 తర్వాత):
  1. శాసనసభ: 175 స్థానాలు (SC – 29, ST – 7).
  2. శాసనమండలి: 58.
  3. లోక్‌సభ: 25; రాజ్యసభ: 11.
• తెలంగాణ (2014 నుండి):
  1. శాసనసభ: 119 స్థానాలు (SC – 19, ST – 12).
  2. శాసనమండలి: 40.
  3. లోక్‌సభ: 17; రాజ్యసభ: 7.
• లెక్క సరిచూడండి:
  1. 175 + 119 = 294
  2. 25 + 17 = 42
  3. 11 + 7 = 18
  4. 58 + 40 = 98 (విభజన చట్టం ప్రకారం మండలి సంఖ్యలు పెరిగాయి).
• ఆంగ్లో-ఇండియన్ స్థానం:
  1. 2014 తర్వాత రెండు రాష్ట్రాల శాసనసభల్లో ఒక్కొక్క నామినేటెడ్ స్థానం ఉండేది
  2. 104వ సవరణతో జనవరి 2020 నుండి రద్దయింది.
• స్థానాల పెంపు ప్రతిపాదన: AP పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 సెక్షన్ 26 ప్రకారం ఆర్టికల్ 170కి లోబడి AP శాసనసభ స్థానాలను 175 నుండి 225 కి, తెలంగాణ స్థానాలను 119 నుండి 153 కి పెంచే నిబంధన ఉంది. ఇది ఇంకా అమలు కాలేదు (పునర్విభజనపై ఆధారపడి ఉంది).
• శాసనసభ భవనాలు:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్: అమరావతి (వెలగపూడి) లో తాత్కాలిక శాసనసభ భవనం.
  2. తెలంగాణ: హైదరాబాద్‌లోని పబ్లిక్ గార్డెన్స్ వద్ద శాసనసభ భవనం.
• మొదటి సమావేశాలు: తెలంగాణ శాసనసభ మొదటి సమావేశం జూన్ 2014లో జరిగింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా AP – ‘175 / 58 / 25 / 11’; తెలంగాణ – ‘119 / 40 / 17 / 7’. రెండింటినీ కలిపితే ఉమ్మడి AP సంఖ్యలు (294 / 42 / 18) వస్తాయి.