ప్రశ్నోత్తరాల సమయం & తీర్మానాలు (Parliamentary Devices)

పార్లమెంటు ప్రతి సమావేశ రోజు మొదటి గంటను ప్రశ్నోత్తరాల సమయం (Question Hour) అంటారు. ఈ సమయంలో సభ్యులు మంత్రులను ప్రశ్నలు అడుగుతారు, మంత్రులు సమాధానం చెబుతారు. ప్రభుత్వాన్ని జవాబుదారీగా ఉంచడానికి ఇది అత్యంత శక్తిమంతమైన సాధనం.

• సమయం: సాధారణంగా సమావేశం మొదలైన మొదటి గంట (ఉదయం 11 నుండి 12 వరకు). ఈ సమయం సభా నియమాల్లో (Rules of Procedure) ఉంది.
• ప్రశ్నల రకాలు:
  1. నక్షత్రం గుర్తు ఉన్న ప్రశ్నలు (Starred Questions) – నోటి సమాధానం (Oral Answer) కావాలి; అనుబంధ ప్రశ్నలు (Supplementary Questions) అడగవచ్చు. గుర్తు కోసం ఆకుపచ్చ నక్షత్రం
  2. నక్షత్రం గుర్తు లేని ప్రశ్నలు (Unstarred Questions) – రాతపూర్వక సమాధానం (Written Answer); అనుబంధ ప్రశ్నలు అడగలేరు. గుర్తు కోసం తెలుపు రంగు
  3. స్వల్ప వ్యవధి నోటీసు ప్రశ్నలు (Short Notice Questions) – 10 రోజుల కంటే తక్కువ నోటీసుతో అత్యవసర విషయాలపై; నోటి సమాధానం. గుర్తు కోసం లేత గులాబీ రంగు
  4. ప్రైవేటు సభ్యులను అడిగే ప్రశ్నలు – ఆ సభ్యుడి బాధ్యతలో ఉన్న బిల్లు, తీర్మానం వంటి విషయాలపై. గుర్తు కోసం పసుపు రంగు
• సాధారణ నోటీసు: ప్రశ్న అడగాలంటే సాధారణంగా కనీసం 10 రోజుల ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వాలి.
• ప్రశ్నల పరిమితి (లోక్‌సభ): రోజుకు 20 నక్షత్రం ఉన్న ప్రశ్నలు, సుమారు 230 నక్షత్రం లేని ప్రశ్నలు జాబితాలో ఉంటాయి.
• ప్రశ్నల అనుమతి: ఏ ప్రశ్నను అనుమతించాలో స్పీకర్ (రాజ్యసభలో ఛైర్మన్) నిర్ణయిస్తారు.
• ప్రాముఖ్యం:
  1. ప్రభుత్వ పనితీరుపై సమాచారం బయటకు వస్తుంది
  2. మంత్రులు సభలో జవాబుదారీగా ఉంటారు
  3. ప్రజా సమస్యలు ప్రభుత్వ దృష్టికి వెళ్తాయి

ప్రశ్నోత్తరాల సమయం ముగిసిన వెంటనే మొదలయ్యే సమయాన్ని జీరో అవర్ (Zero Hour) అంటారు. ఇది భారత పార్లమెంటు సొంత ఆవిష్కరణ (Indian Innovation). ప్రపంచంలో ఇతర పార్లమెంటరీ వ్యవస్థల్లో ఇలాంటి ఏర్పాటు సాధారణంగా కనిపించదు.

• ప్రారంభం: 1962 నుండి వాడుకలో ఉంది.
• సమయం: మధ్యాహ్నం 12 గంటలకు మొదలవుతుంది (ప్రశ్నోత్తరాల సమయం తర్వాత). అందుకే ‘జీరో అవర్’ అనే పేరు వచ్చింది.
• కాలం:
  1. నిర్ణీత కాలం లేదు
  2. సభ సాధారణ కార్యక్రమాలు (Agenda) మొదలయ్యే వరకు కొనసాగుతుంది.
• నియమాల్లో లేదు: జీరో అవర్ సభా నియమాల్లో (Rules of Procedure) ప్రస్తావించలేదు. ఇది అనధికారిక (Informal) ఏర్పాటు.
• ఉపయోగం:
  1. ముందస్తు నోటీసు లేకుండా అత్యవసర ప్రజా ప్రాముఖ్యం ఉన్న విషయాలను సభ్యులు లేవనెత్తవచ్చు
  2. సభ్యులు సాధారణంగా ఆ రోజు ఉదయం 10 గంటల లోపు సభాధ్యక్షుడికి తెలియజేస్తారు
  3. ఏ అంశాన్ని అనుమతించాలో సభాధ్యక్షుడు నిర్ణయిస్తారు
• ప్రశ్నోత్తరాల సమయంతో తేడా:
  1. ప్రశ్నోత్తరాల సమయం – నియమాల్లో ఉంది; 10 రోజుల నోటీసు; మొదటి గంట
  2. జీరో అవర్ – నియమాల్లో లేదు; నోటీసు అవసరం లేదు; 12 గంటలకు మొదలు
• సంబంధిత సాధనాలు:
  1. లోక్‌సభలో నియమం 377 (Rule 377) – ‘పాయింట్ ఆఫ్ ఆర్డర్’ కాని, ప్రశ్నోత్తరాల్లో అడగలేని విషయాలను లేవనెత్తడం
  2. రాజ్యసభలో ప్రత్యేక ప్రస్తావన (Special Mention)

ఒక అత్యవసర ప్రజా ప్రాముఖ్యం ఉన్న నిర్దిష్ట విషయంపై చర్చించడానికి సభ సాధారణ కార్యక్రమాలను పక్కనపెట్టమని ప్రతిపాదించే తీర్మానాన్ని వాయిదా తీర్మానం (Adjournment Motion) అంటారు. ఇది అసాధారణ సాధనం; ఇందులో ప్రభుత్వాన్ని విమర్శించే (Censure) అంశం ఉంటుంది.

• ఎక్కడ: లోక్‌సభలో మాత్రమే. రాజ్యసభలో వాయిదా తీర్మానం పెట్టే అవకాశం లేదు.
• మద్దతు: కనీసం 50 మంది సభ్యుల మద్దతు కావాలి.
• చర్చ సమయం: కనీసం 2 గంటల 30 నిమిషాలు.
• విషయం షరతులు:
  1. నిర్దిష్టమైన (Definite), వాస్తవమైన (Factual), అత్యవసరమైన (Urgent), ప్రజా ప్రాముఖ్యం ఉన్న విషయం కావాలి
  2. ఒకటి కంటే ఎక్కువ విషయాలు ఉండకూడదు
  3. ఇటీవల జరిగిన ఒక నిర్దిష్ట సంఘటనకు సంబంధించి ఉండాలి
  4. ప్రత్యేక హక్కుల ప్రశ్న ఉండకూడదు
  5. అదే సమావేశంలో ఇప్పటికే చర్చించిన విషయం మళ్లీ ఉండకూడదు
  6. కోర్టుల్లో పెండింగ్‌లో ఉన్న విషయం ఉండకూడదు
  7. వేరే తీర్మానం ద్వారా లేవనెత్తగల విషయం ఉండకూడదు
• ప్రత్యేకత: ఇది సభ సాధారణ కార్యక్రమాలకు అంతరాయం కలిగిస్తుంది. అందుకే అసాధారణ సాధనం (Extraordinary Device) అంటారు.
• ప్రభుత్వంపై ప్రభావం: వాయిదా తీర్మానం ఆమోదం పొందినా ప్రభుత్వం రాజీనామా చేయాల్సిన అవసరం లేదు, కానీ ప్రభుత్వానికి నైతిక ఓటమిగా (Censure) భావిస్తారు.

ప్రకరణ 75(3) ప్రకారం మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సమష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది. అంటే లోక్‌సభ విశ్వాసం ఉన్నంత వరకే ప్రభుత్వం పదవిలో ఉంటుంది. ప్రభుత్వాన్ని తొలగించడానికి లోక్‌సభ వాడే సాధనమే అవిశ్వాస తీర్మానం (No-Confidence Motion).

• ఎక్కడ: లోక్‌సభలో మాత్రమే. రాజ్యసభలో పెట్టలేరు.
• మద్దతు: కనీసం 50 మంది సభ్యుల మద్దతు కావాలి.
• కారణం: అవిశ్వాస తీర్మానానికి కారణాలు చెప్పాల్సిన అవసరం లేదు.
• ఎవరిపై:
  1. మంత్రిమండలి మొత్తంపై మాత్రమే
  2. ఒక మంత్రిపై కాదు.
• ఫలితం: లోక్‌సభ ఆమోదిస్తే మంత్రిమండలి తప్పనిసరిగా రాజీనామా చేయాలి.
• చరిత్ర:
  1. మొదటి అవిశ్వాస తీర్మానం – 1963లో ఆచార్య జె.బి. కృపలానీ, నెహ్రూ ప్రభుత్వంపై
  2. ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వం అత్యధిక అవిశ్వాస తీర్మానాలు ఎదుర్కొంది
  3. 1979లో మొరార్జీ దేశాయ్ ప్రభుత్వం అవిశ్వాస తీర్మానంపై ఓటింగ్‌కు ముందే రాజీనామా చేసింది
  4. 2018, 2023లో మోదీ ప్రభుత్వంపై పెట్టిన అవిశ్వాస తీర్మానాలు వీగిపోయాయి
• విశ్వాస తీర్మానం (Confidence Motion):
  1. ప్రభుత్వమే తనకు మెజారిటీ ఉందని నిరూపించుకోవడానికి పెడుతుంది
  2. ఇది కూడా నియమాల్లో లేదు; సంప్రదాయం
  3. విశ్వాస తీర్మానంలో ఓడిన ప్రభుత్వాలు: వి.పి. సింగ్ (1990), హెచ్.డి. దేవెగౌడ (1997), అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి (1999 – ఒక్క ఓటు తేడాతో)
  4. 1996లో వాజ్‌పేయి 13 రోజుల ప్రభుత్వం విశ్వాస తీర్మానంపై ఓటింగ్‌కు ముందే రాజీనామా చేసింది

ప్రభుత్వ విధానాలను లేదా మంత్రుల చర్యలను తీవ్రంగా విమర్శించడానికి అభిశంసన తీర్మానం (Censure Motion), అత్యవసర విషయంపై మంత్రి వివరణ పొందడానికి దృష్టి ఆకర్షణ తీర్మానం (Calling Attention Motion) వాడతారు. పరీక్షల్లో అవిశ్వాస, అభిశంసన తీర్మానాల తేడా తరచూ అడుగుతారు.

• అభిశంసన తీర్మానం (Censure Motion):
  1. ప్రభుత్వ నిర్దిష్ట విధానాలు, చర్యలను ఖండించడానికి
  2. కారణాలు తప్పనిసరిగా పేర్కొనాలి
  3. ఒక మంత్రిపై, మంత్రుల బృందంపై, లేదా మంత్రిమండలి మొత్తంపై పెట్టవచ్చు
  4. లోక్‌సభలో పెడతారు
  5. ఆమోదం పొందినా మంత్రిమండలి రాజీనామా చేయాల్సిన అవసరం లేదు; కానీ ప్రభుత్వం వెంటనే లోక్‌సభ విశ్వాసం కోరాలి
• అవిశ్వాసం vs అభిశంసన తేడాలు:
  1. కారణాలు: అవిశ్వాసానికి అవసరం లేదు – అభిశంసనకు తప్పనిసరి
  2. ఎవరిపై: అవిశ్వాసం మంత్రిమండలి మొత్తంపై మాత్రమే – అభిశంసన ఒక మంత్రిపైనా పెట్టవచ్చు
  3. ఫలితం: అవిశ్వాసం ఆమోదిస్తే రాజీనామా తప్పనిసరి – అభిశంసన ఆమోదిస్తే రాజీనామా తప్పనిసరి కాదు
  4. ఉద్దేశం: అవిశ్వాసం ప్రభుత్వ విశ్వసనీయతను పరీక్షిస్తుంది – అభిశంసన నిర్దిష్ట చర్యలను ఖండిస్తుంది
• దృష్టి ఆకర్షణ తీర్మానం (Calling Attention Motion):
  1. అత్యవసర ప్రజా ప్రాముఖ్యం ఉన్న విషయంపై మంత్రి దృష్టిని ఆకర్షించి, ఆయన నుండి అధికారిక ప్రకటన పొందడం
  2. ఇది కూడా భారతీయ ఆవిష్కరణ; 1954 నుండి వాడుకలో ఉంది
  3. జీరో అవర్ లాగా కాకుండా, ఇది సభా నియమాల్లో ఉంది
  4. రెండు సభల్లోనూ పెట్టవచ్చు
  5. మంత్రి ప్రకటనపై ఓటింగ్ ఉండదు
• స్వల్ప వ్యవధి చర్చ (Short Duration Discussion):
  1. అత్యవసర ప్రజా ప్రాముఖ్యం ఉన్న విషయంపై లోక్‌సభ నియమం 193 కింద చర్చ
  2. గరిష్ఠం 2 గంటలు
  3. ఓటింగ్ ఉండదు. 1953 నుండి వాడుకలో ఉంది.

పార్లమెంటులో చర్చలు, నిర్ణయాలు ‘తీర్మానాల (Motions)’ ద్వారా జరుగుతాయి. సభాధ్యక్షుడి అనుమతితో మంత్రి లేదా ప్రైవేటు సభ్యుడు తీర్మానం ప్రవేశపెడతారు.

ప్రశ్నోత్తరాలు, అవిశ్వాసం, వాయిదా తీర్మానాలు కాకుండా పరీక్షల్లో అడిగే మరికొన్ని ముఖ్య సాధనాలు ఇవి.

• తీర్మానాల మూడు రకాలు:
  1. స్వతంత్ర తీర్మానం (Substantive Motion) – స్వయంగా పూర్తి ప్రతిపాదన. ఉదా: రాష్ట్రపతి అభిశంసన, ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ తొలగింపు
  2. ప్రత్యామ్నాయ తీర్మానం (Substitute Motion) – మూల తీర్మానానికి బదులుగా పెట్టేది
  3. అనుబంధ తీర్మానం (Subsidiary Motion) – వేరే తీర్మానంపై ఆధారపడేది; ఉదా: సవరణలు
• ముగింపు తీర్మానం (Closure Motion) – చర్చను ముగించి ఓటింగ్‌కు పెట్టడం. నాలుగు రకాలు:
• సాధారణ ముగింపు (Simple Closure) – ‘విషయం తగినంత చర్చించాం, ఓటింగ్ పెట్టండి’
• విభాగాల వారీ ముగింపు (Closure by Compartments) – బిల్లు క్లాజులను గ్రూపులుగా చేసి, ప్రతి గ్రూప్ మొత్తంపై ఓటింగ్
• కంగారూ ముగింపు (Kangaroo Closure) – ముఖ్యమైన క్లాజులనే చర్చించి, మిగతావి దాటవేయడం
• గిలెటిన్ ముగింపు (Guillotine Closure) – సమయం లేక చర్చించని క్లాజులన్నింటినీ ఒకేసారి ఓటింగ్‌కు పెట్టడం
• ప్రత్యేక హక్కుల తీర్మానం (Privilege Motion): ఒక మంత్రి సభకు తప్పుడు సమాచారం ఇచ్చి సభ్యుల ప్రత్యేక హక్కులు ఉల్లంఘించారని ఆరోపిస్తూ పెట్టేది. మంత్రిని ఖండించడం దీని ఉద్దేశం.
• ధన్యవాద తీర్మానం (Motion of Thanks): ప్రతి సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత మొదటి సమావేశంలో, ప్రతి సంవత్సరం మొదటి సమావేశంలో రాష్ట్రపతి ప్రసంగం (ప్రకరణ 87) పై చర్చించి ఆమోదించే తీర్మానం. ఇది ఓడిపోతే ప్రభుత్వ ఓటమిగా భావిస్తారు.
• పాయింట్ ఆఫ్ ఆర్డర్ (Point of Order): సభ నియమాల ప్రకారం నడవడం లేదని సభ్యుడు సభాధ్యక్షుడి దృష్టికి తెచ్చే సాధనం. దీనిపై చర్చ అనుమతించరు. సాధారణంగా ప్రతిపక్ష సభ్యులు ప్రభుత్వాన్ని నియంత్రించడానికి వాడతారు.
• అర గంట చర్చ (Half-an-Hour Discussion): తగినంత చర్చ జరగని, వివరణ అవసరమైన ప్రశ్నపై. వారానికి మూడు రోజులు, చివరి అర గంటలో.
• లేమ్-డక్ సమావేశం (Lame-duck Session): కొత్త లోక్‌సభ ఎన్నికైన తర్వాత పాత లోక్‌సభ జరిపే చివరి సమావేశం.