పార్లమెంటరీ కమిటీలు (Parliamentary Committees)

పార్లమెంటుకు పని చాలా ఎక్కువ, సమయం తక్కువ. ప్రతి విషయాన్నీ సభలో వివరంగా పరిశీలించడం సాధ్యం కాదు. అందుకే కొద్దిమంది సభ్యులతో కమిటీలు ఏర్పాటు చేస్తారు. వీటిని ‘చిన్న పార్లమెంటులు (Mini Parliaments)’ అంటారు.

• పార్లమెంటరీ కమిటీ లక్షణాలు:
  1. సభ నియమిస్తుంది లేదా ఎన్నుకుంటుంది, లేదా స్పీకర్/ఛైర్మన్ నామినేట్ చేస్తారు
  2. స్పీకర్/ఛైర్మన్ ఆదేశాల మేరకు పనిచేస్తుంది
  3. నివేదికను సభకు లేదా స్పీకర్/ఛైర్మన్‌కు సమర్పిస్తుంది
  4. లోక్‌సభ లేదా రాజ్యసభ సచివాలయం సహాయం ఉంటుంది
• రాజ్యాంగ ఆధారం: కమిటీల గురించి రాజ్యాంగంలో ప్రత్యేక నిబంధనలు లేవు. ప్రకరణ 105 (ప్రత్యేక హక్కులు), ప్రకరణ 118 (సభా నియమాలు) ఆధారంగా సభా నియమాల ద్వారా ఏర్పడతాయి.
• రెండు ప్రధాన రకాలు:
  1. స్థాయీ కమిటీలు (Standing Committees) – శాశ్వతమైనవి; ప్రతి సంవత్సరం లేదా క్రమం తప్పకుండా ఏర్పాటు; నిరంతరం పనిచేస్తాయి
  2. తాత్కాలిక కమిటీలు (Ad hoc Committees) – ఒక నిర్దిష్ట పని కోసం ఏర్పాటు; పని పూర్తయి నివేదిక ఇవ్వగానే రద్దు
• స్థాయీ కమిటీల వర్గీకరణ:
  1. ఆర్థిక కమిటీలు (Financial Committees) – PAC, అంచనాల సంఘం, COPU
  2. శాఖాపర స్థాయీ సంఘాలు (DRSCs) – 24
  3. విచారణ కమిటీలు – పిటిషన్ల కమిటీ, ప్రత్యేక హక్కుల కమిటీ, నైతిక విలువల కమిటీ
  4. పరిశీలన కమిటీలు – ప్రభుత్వ హామీల కమిటీ, సబార్డినేట్ లెజిస్లేషన్ కమిటీ
  5. సభ రోజువారీ వ్యవహారాల కమిటీలు – కార్యకలాపాల సలహా కమిటీ, నియమాల కమిటీ
  6. సేవా కమిటీలు – గృహ వసతి కమిటీ, గ్రంథాలయ కమిటీ
• తాత్కాలిక కమిటీల రకాలు:
  1. విచారణ కమిటీలు (Inquiry Committees) – ఉదా: సంయుక్త పార్లమెంటరీ కమిటీ (JPC)
  2. సలహా కమిటీలు (Advisory Committees) – బిల్లులపై సెలెక్ట్ కమిటీలు, సంయుక్త కమిటీలు
• మంత్రులు: మంత్రులు సాధారణంగా ఆర్థిక కమిటీల్లో సభ్యులుగా ఉండరు.

ప్రజా పద్దుల సంఘం (Public Accounts Committee – PAC) పార్లమెంటులోని అత్యంత పాత, అత్యంత ముఖ్యమైన ఆర్థిక కమిటీ. పార్లమెంటు ఆమోదించిన డబ్బును ప్రభుత్వం సరిగ్గా ఖర్చు చేసిందా లేదా అని పరిశీలిస్తుంది.

• ఏర్పాటు: 1921లో మొదటిసారి ఏర్పడింది – భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1919 (మాంటెగ్-చెమ్స్‌ఫోర్డ్ సంస్కరణలు) ప్రకారం.
• సభ్యులు: 22 మంది.
• లోక్‌సభ నుండి 15 మంది
• రాజ్యసభ నుండి 7 మంది
• దామాషా ప్రాతినిధ్యం ఆధారంగా ఏక ఓటు బదిలీ పద్ధతిలో ఎన్నిక
• పదవీకాలం: ఒక సంవత్సరం.
• మంత్రులు: మంత్రి కమిటీ సభ్యుడిగా ఉండకూడదు.
• ఛైర్మన్:
  1. లోక్‌సభ సభ్యుల నుండి స్పీకర్ నియమిస్తారు
  2. 1967 నుండి సంప్రదాయం ప్రకారం ప్రతిపక్షానికి చెందిన సభ్యుడిని ఛైర్మన్‌గా నియమిస్తున్నారు
• విధులు:
  1. కాగ్ (CAG) సమర్పించే వార్షిక ఆడిట్ నివేదికలను పరిశీలించడం (కాగ్ నివేదికలను రాష్ట్రపతి పార్లమెంటు ముందు ఉంచుతారు)
  2. కేంద్ర ప్రభుత్వ విభజన ఖాతాలు (Appropriation Accounts), ఆర్థిక ఖాతాలు పరిశీలించడం
  3. పార్లమెంటు ఆమోదించిన దానికంటే ఎక్కువ ఖర్చు చేసిన సందర్భాలను పరిశీలించి, అధిక గ్రాంట్‌కు సిఫార్సు చేయడం
  4. ప్రభుత్వ వ్యయంలో వృథా, అవినీతి, అసమర్థతను వెలికితీయడం
• కాగ్ పాత్ర: కాగ్‌ను PAC కి ‘మార్గదర్శి, స్నేహితుడు, తత్వవేత్త (Guide, Friend and Philosopher)’ అంటారు.
• పరిమితులు:
  1. ఖర్చు జరిగిన తర్వాతే పరిశీలిస్తుంది (Post-mortem); ముందే ఆపలేదు
  2. విధాన (Policy) విషయాల్లో జోక్యం చేసుకోదు
  3. రోజువారీ పరిపాలనలో జోక్యం చేసుకోదు
  4. సిఫార్సులు సలహా స్వభావం మాత్రమే; ప్రభుత్వం తప్పనిసరిగా పాటించాల్సిన అవసరం లేదు

అంచనాల సంఘం (Estimates Committee) బడ్జెట్‌లోని అంచనాలను పరిశీలించి, ప్రభుత్వ వ్యయంలో పొదుపు (Economy) ఎలా సాధించవచ్చో సూచిస్తుంది. పార్లమెంటులో అతి పెద్ద కమిటీ ఇదే.

• సభ్యులు: 30 మంది – అందరూ లోక్‌సభ సభ్యులే.
• రాజ్యసభకు ఇందులో ప్రాతినిధ్యం లేదు
• దామాషా ప్రాతినిధ్య పద్ధతిలో ఏక ఓటు బదిలీ ద్వారా ఎన్నిక
• మంత్రులు సభ్యులుగా ఉండకూడదు
• పదవీకాలం: ఒక సంవత్సరం.
• ఛైర్మన్:
  1. సభ్యుల నుండి స్పీకర్ నియమిస్తారు
  2. సాధారణంగా అధికార పార్టీకి చెందినవారు.
• విధులు:
  1. అంచనాల్లో చూపిన విధానానికి అనుగుణంగా ఆర్థిక పొదుపు, సంస్థాగత మెరుగుదల, పరిపాలనా సంస్కరణలు సూచించడం
  2. పరిపాలనలో సమర్థత, పొదుపు కోసం ప్రత్యామ్నాయ విధానాలు సూచించడం
  3. అంచనాల్లోని డబ్బు సరైన పద్ధతిలో కేటాయించారా అని పరిశీలించడం
  4. అంచనాలను పార్లమెంటుకు ఏ రూపంలో సమర్పించాలో సూచించడం
• మారుపేరు: నిరంతర పొదుపు కమిటీ (Continuous Economy Committee).
• పరిమితులు:
  1. బడ్జెట్ ఓటింగ్‌కు ముందే అంచనాలన్నింటినీ పరిశీలించలేదు; ప్రతి సంవత్సరం కొన్ని శాఖలను మాత్రమే ఎంచుకుంటుంది
  2. పార్లమెంటు నిర్ణయించిన విధానాన్ని ప్రశ్నించదు
  3. సిఫార్సులు సలహా స్వభావం మాత్రమే

ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు (Public Sector Undertakings – PSUs) ప్రజాధనంతో నడుస్తాయి. వాటి పనితీరును పరిశీలించడానికి ఏర్పడిన ఆర్థిక కమిటీయే ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల సంఘం (Committee on Public Undertakings – COPU).

• ఏర్పాటు: 1964లో, కృష్ణ మీనన్ కమిటీ సిఫార్సుతో ఏర్పడింది.
• సభ్యులు: 22 మంది.
• లోక్‌సభ నుండి 15 మంది
• రాజ్యసభ నుండి 7 మంది
• దామాషా ప్రాతినిధ్య పద్ధతిలో ఏక ఓటు బదిలీ ద్వారా ఎన్నిక
• మంత్రులు సభ్యులుగా ఉండకూడదు
• మొదట్లో 15 మంది (లోక్‌సభ 10, రాజ్యసభ 5) ఉండేవారు
• 1974లో 22కి పెంచారు
• పదవీకాలం: ఒక సంవత్సరం.
• ఛైర్మన్: లోక్‌సభ సభ్యుల నుండి స్పీకర్ నియమిస్తారు. రాజ్యసభ సభ్యుడు ఛైర్మన్ కాలేరు.
• విధులు:
  1. ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల నివేదికలు, ఖాతాలను పరిశీలించడం
  2. ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలపై కాగ్ ఇచ్చిన నివేదికలను పరిశీలించడం
  3. ఈ సంస్థల వ్యవహారాలు సరైన వ్యాపార సూత్రాలు, వాణిజ్య పద్ధతుల ప్రకారం నడుస్తున్నాయా అని పరిశీలించడం
  4. వాటి స్వయంప్రతిపత్తి, సమర్థతను పరిశీలించడం
• పరిమితులు:
  1. ప్రభుత్వ విధానానికి సంబంధించిన పెద్ద విషయాలను పరిశీలించదు
  2. రోజువారీ పరిపాలన విషయాల్లో జోక్యం చేసుకోదు
  3. ప్రత్యేక చట్టం ద్వారా ఏర్పాటై, ఆ చట్టంలోనే పర్యవేక్షణ ఏర్పాటు ఉన్న సంస్థల విషయాలను పరిశీలించదు
  4. సిఫార్సులు సలహా స్వభావం మాత్రమే
• మూడు ఆర్థిక కమిటీల పోలిక:
  1. PAC – 22 (15 + 7) – 1921
  2. అంచనాల సంఘం – 30 (లోక్‌సభ మాత్రమే) – 1950
  3. COPU – 22 (15 + 7) – 1964

ప్రతి మంత్రిత్వ శాఖ పనితీరును, బడ్జెట్‌ను, బిల్లులను లోతుగా పరిశీలించడానికి శాఖాపర స్థాయీ సంఘాలు (Departmentally Related Standing Committees – DRSCs) ఏర్పాటు చేశారు. ఇవి ప్రభుత్వంపై పార్లమెంటు నియంత్రణను బలపరుస్తాయి.

• ఏర్పాటు: లోక్‌సభ నియమాల కమిటీ సిఫార్సుతో 1993లో 17 సంఘాలు ఏర్పాటయ్యాయి.
• విస్తరణ: 2004లో వీటి సంఖ్యను 24కి పెంచారు.
• సభ్యులు: ప్రతి సంఘంలో 31 మంది.
• లోక్‌సభ నుండి 21 మంది – స్పీకర్ నామినేట్ చేస్తారు
• రాజ్యసభ నుండి 10 మంది – ఛైర్మన్ నామినేట్ చేస్తారు
• మంత్రులు సభ్యులుగా ఉండకూడదు
• విభజన:
  1. 16 సంఘాలు లోక్‌సభ పరిధిలో పనిచేస్తాయి
  2. 8 సంఘాలు రాజ్యసభ పరిధిలో పనిచేస్తాయి
• పదవీకాలం: ఒక సంవత్సరం.
• విధులు:
  1. సంబంధిత మంత్రిత్వ శాఖల గ్రాంట్ల డిమాండ్లను పరిశీలించి నివేదిక ఇవ్వడం (బడ్జెట్ దశ 3)
  2. స్పీకర్ లేదా ఛైర్మన్ పంపిన బిల్లులను పరిశీలించడం
  3. మంత్రిత్వ శాఖల వార్షిక నివేదికలను పరిశీలించడం
  4. జాతీయ దీర్ఘకాల విధాన పత్రాలను పరిశీలించడం
• పరిమితి: మంత్రిత్వ శాఖల రోజువారీ పరిపాలన విషయాలను పరిశీలించవు.
• ప్రయోజనాలు:
  1. సభలో సాధ్యం కాని లోతైన, నిపుణుల స్థాయి పరిశీలన
  2. పార్టీ రాజకీయాలకు అతీతంగా చర్చ (సమావేశాలు బహిరంగం కావు)
  3. బడ్జెట్ వ్యయంపై పార్లమెంటు నియంత్రణ పెరగడం

ఒక పెద్ద కుంభకోణం లేదా ముఖ్యమైన బిల్లును లోతుగా పరిశీలించాల్సి వచ్చినప్పుడు, రెండు సభల సభ్యులతో సంయుక్త పార్లమెంటరీ కమిటీ (Joint Parliamentary Committee – JPC) ఏర్పాటు చేస్తారు. ఇది తాత్కాలిక (Ad hoc) కమిటీ.

• JPC ఏర్పాటు: ఒక సభ తీర్మానం ఆమోదించి, రెండో సభ అంగీకరిస్తే ఏర్పడుతుంది. లేదా రెండు సభాధ్యక్షులు కలిసి ఏర్పాటు చేయవచ్చు.
• సభ్యులు:
  1. సంఖ్య నిర్ణీతం కాదు
  2. సాధారణంగా రాజ్యసభ సభ్యుల కంటే లోక్‌సభ సభ్యులు రెట్టింపు.
• అధికారాలు: పత్రాలు తెప్పించవచ్చు, సాక్షులను పిలవవచ్చు. పని పూర్తయి నివేదిక ఇవ్వగానే రద్దవుతుంది.
• ముఖ్యమైన JPCలు:
  1. బోఫోర్స్ కాంట్రాక్ట్ – 1987 (మొదటి JPC)
  2. హర్షద్ మెహతా సెక్యూరిటీల కుంభకోణం – 1992
  3. కేతన్ పరేఖ్ షేర్ మార్కెట్ కుంభకోణం – 2001
  4. శీతల పానీయాల్లో పురుగుమందుల అవశేషాలు – 2003
  5. 2G స్పెక్ట్రమ్ కేటాయింపు – 2011
  6. వక్ఫ్ (సవరణ) బిల్లు – 2024
• బిల్లులపై కమిటీలు:
  1. సెలెక్ట్ కమిటీ (Select Committee) – ఒకే సభ సభ్యులతో
  2. సంయుక్త కమిటీ (Joint Committee) – రెండు సభల సభ్యులతో
• ఇతర ముఖ్య స్థాయీ కమిటీలు:
  1. కార్యకలాపాల సలహా కమిటీ (Business Advisory Committee) – సభ కార్యక్రమాల సమయ పట్టిక; లోక్‌సభలో స్పీకర్ ఛైర్మన్
  2. నియమాల కమిటీ (Rules Committee) – సభ నియమాలు; స్పీకర్/ఛైర్మన్ అధ్యక్షత
  3. ప్రత్యేక హక్కుల కమిటీ (Committee of Privileges) – సభ్యుల హక్కుల ఉల్లంఘనపై విచారణ
  4. పిటిషన్ల కమిటీ (Committee on Petitions) – ప్రజల అర్జీల పరిశీలన
  5. ప్రభుత్వ హామీల కమిటీ (Committee on Government Assurances) – మంత్రులు సభలో ఇచ్చిన హామీల అమలు పరిశీలన
  6. సబార్డినేట్ లెజిస్లేషన్ కమిటీ – ప్రభుత్వం చేసే నియమాలు, ఉప-చట్టాల పరిశీలన
  7. నైతిక విలువల కమిటీ (Ethics Committee) – రాజ్యసభలో 1997లో, లోక్‌సభలో 2000లో ఏర్పాటు
  8. SC, ST సంక్షేమ కమిటీ – 30 మంది (లోక్‌సభ 20 + రాజ్యసభ 10)