చట్టాల తయారీ & బిల్లుల రకాలు (Law Making & Bills)

బిల్లు (Bill) అంటే చట్టం కావడానికి ముందు దశలో ఉన్న ప్రతిపాదన. పార్లమెంటు ఉభయ సభలు ఆమోదించి, రాష్ట్రపతి ఆమోదం తెలిపితే బిల్లు చట్టం (Act) అవుతుంది.

బిల్లులను రెండు రకాలుగా విభజించవచ్చు – ఎవరు ప్రవేశపెడతారు అనే దాన్ని బట్టి, బిల్లు విషయాన్ని బట్టి.

• ప్రవేశపెట్టేవారిని బట్టి:
  1. ప్రభుత్వ బిల్లు (Government Bill / Public Bill) – మంత్రి ప్రవేశపెడతారు. ప్రభుత్వ విధానాన్ని చూపుతుంది. 7 రోజుల నోటీసు చాలు. సాధారణంగా ఆమోదం పొందుతుంది
  2. ప్రైవేటు సభ్యుల బిల్లు (Private Member's Bill) – మంత్రి కాని సభ్యుడు ప్రవేశపెడతారు. ఒక నెల నోటీసు కావాలి. ఆమోదం పొందడం చాలా అరుదు
• ప్రైవేటు సభ్యుల బిల్లులు:
  1. శుక్రవారం మధ్యాహ్నం సమయాన్ని ప్రైవేటు సభ్యుల కార్యకలాపాలకు కేటాయిస్తారు. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ఇప్పటివరకు 14 ప్రైవేటు సభ్యుల బిల్లులు మాత్రమే చట్టాలయ్యాయి
  2. చివరిది 1970లో.
• విషయాన్ని బట్టి నాలుగు రకాలు:
  1. సాధారణ బిల్లు (Ordinary Bill) – ఆర్థికేతర విషయాలు; ప్రకరణ 107, 108
  2. ద్రవ్య బిల్లు (Money Bill) – ప్రకరణ 110 లో చెప్పిన ఆర్థిక విషయాలు మాత్రమే; ప్రకరణ 109
  3. ఆర్థిక బిల్లు (Financial Bill) – ప్రకరణ 117(1), 117(3)
  4. రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు (Constitution Amendment Bill) – ప్రకరణ 368
• ఎక్కడ ప్రవేశపెట్టాలి:
  1. సాధారణ బిల్లు, రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు – ఏ సభలోనైనా
  2. ద్రవ్య బిల్లు, ఆర్థిక బిల్లు (I) – లోక్‌సభలో మాత్రమే
• రాష్ట్రపతి ముందస్తు సిఫార్సు అవసరమైనవి: ద్రవ్య బిల్లు, ఆర్థిక బిల్లు (I), కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు/సరిహద్దుల మార్పు బిల్లు (ప్రకరణ 3).

సాధారణ బిల్లు (Ordinary Bill) చట్టం కావాలంటే ప్రతి సభలో మూడు పఠనాలు (Readings) దాటాలి. తర్వాత రెండో సభలో కూడా అదే ప్రక్రియ జరగాలి. చివరికి రాష్ట్రపతి ఆమోదం కావాలి. ఇది ప్రకరణ 107 లో ఉంది.

• మొదటి పఠనం (First Reading):
  1. బిల్లు ప్రవేశపెట్టడానికి సభ అనుమతి కోరడం
  2. బిల్లు పేరు, లక్ష్యాలు చదవడం; ఈ దశలో చర్చ ఉండదు
  3. తర్వాత బిల్లును భారత గెజిట్ (Gazette of India) లో ప్రచురిస్తారు
  4. సభాధ్యక్షుడి అనుమతితో గెజిట్‌లో ముందే ప్రచురిస్తే, సభ అనుమతి అవసరం లేదు
• రెండో పఠనం (Second Reading) – అత్యంత ముఖ్యమైన దశ. మూడు ఉప దశలు:
• సాధారణ చర్చ (General Discussion) – బిల్లు సూత్రాలపై చర్చ. బిల్లును వెంటనే పరిశీలించడం, సెలెక్ట్ కమిటీకి పంపడం, సంయుక్త కమిటీకి పంపడం, లేదా ప్రజాభిప్రాయం కోసం ప్రచురించడం – వీటిలో ఒకటి సభ నిర్ణయిస్తుంది
• కమిటీ దశ (Committee Stage) – సెలెక్ట్ కమిటీ బిల్లును క్లాజుల వారీగా పరిశీలించి సవరణలు సూచిస్తుంది
• పరిశీలన దశ (Consideration Stage) – సభ బిల్లును క్లాజు వారీగా పరిశీలించి, ప్రతి క్లాజుపై ఓటింగ్ చేస్తుంది. సవరణలు ఈ దశలోనే
• మూడో పఠనం (Third Reading):
  1. బిల్లు మొత్తాన్ని ఆమోదించాలా తిరస్కరించాలా అనే చర్చ మాత్రమే
  2. ఈ దశలో సవరణలు అనుమతించరు
  3. హాజరై ఓటు వేసినవారి మెజారిటీతో ఆమోదిస్తే, సభ ఆమోదించినట్టు
• రెండో సభలో: మూడు పఠనాలు మళ్లీ జరుగుతాయి. రెండో సభ ముందు నాలుగు మార్గాలు:
• బిల్లును యథాతథంగా ఆమోదించడం
• సవరణలతో ఆమోదించి మొదటి సభకు పంపడం
• బిల్లును తిరస్కరించడం
• 6 నెలలు ఏ చర్యా తీసుకోకుండా ఉంచడం
• ప్రతిష్టంభన: రెండు సభల మధ్య విభేదాలు తీరకపోతే రాష్ట్రపతి సంయుక్త సమావేశం (ప్రకరణ 108) పిలవవచ్చు.
• రాష్ట్రపతి ఆమోదం (ప్రకరణ 111): ఆమోదించడం, నిలిపివేయడం, లేదా పునఃపరిశీలనకు తిరిగి పంపడం.

ద్రవ్య బిల్లు (Money Bill) అంటే ప్రకరణ 110 లో చెప్పిన ఆర్థిక విషయాలు మాత్రమే ఉన్న బిల్లు. ద్రవ్య బిల్లు విషయంలో లోక్‌సభదే పూర్తి అధికారం; రాజ్యసభ పాత్ర చాలా పరిమితం.

• ద్రవ్య బిల్లులోని విషయాలు (ప్రకరణ 110(1)):
  1. పన్ను విధించడం, రద్దు చేయడం, తగ్గించడం, మార్చడం
  2. కేంద్ర ప్రభుత్వ రుణాల (Borrowings) నియంత్రణ
  3. భారత సంఘటిత నిధి (Consolidated Fund), ఆగంతుక నిధి (Contingency Fund) సంరక్షణ, వాటిలో డబ్బు జమ, ఉపసంహరణ
  4. సంఘటిత నిధి నుండి డబ్బు కేటాయింపు (Appropriation)
  5. సంఘటిత నిధిపై భారంగా ఉండే వ్యయాన్ని ప్రకటించడం
  6. సంఘటిత నిధి లేదా ప్రజా ఖాతాలో డబ్బు స్వీకరణ, కేంద్ర/రాష్ట్ర ఖాతాల ఆడిట్
• ద్రవ్య బిల్లు కానివి (ప్రకరణ 110(2)): జరిమానాలు, లైసెన్స్ ఫీజులు, సేవలకు ఫీజులు, స్థానిక సంస్థల పన్నులు ఉన్నంత మాత్రాన ద్రవ్య బిల్లు కాదు.
• ప్రక్రియ (ప్రకరణ 109):
  1. లోక్‌సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టాలి
  2. రాష్ట్రపతి ముందస్తు సిఫార్సు తప్పనిసరి
  3. ప్రభుత్వ బిల్లుగా మంత్రి మాత్రమే ప్రవేశపెట్టాలి
  4. లోక్‌సభ ఆమోదించాక స్పీకర్ ధ్రువపత్రంతో రాజ్యసభకు పంపుతారు
• రాజ్యసభ పాత్ర:
  1. తిరస్కరించలేదు, సవరించలేదు; సిఫార్సులు మాత్రమే చేయగలదు
  2. 14 రోజుల్లోపు తిరిగి పంపాలి; పంపకపోతే రెండు సభలూ ఆమోదించినట్టే
  3. లోక్‌సభ సిఫార్సులను అంగీకరించవచ్చు లేదా తిరస్కరించవచ్చు
• స్పీకర్ నిర్ణయం (ప్రకరణ 110(3)): ద్రవ్య బిల్లా కాదా అనేదానిపై స్పీకర్ నిర్ణయమే అంతిమం.
• రాష్ట్రపతి:
  1. ఆమోదించవచ్చు లేదా నిలిపివేయవచ్చు
  2. పునఃపరిశీలనకు తిరిగి పంపలేరు. ముందస్తు అనుమతి ఇచ్చిందే రాష్ట్రపతి కాబట్టి సాధారణంగా ఆమోదిస్తారు.
• సంయుక్త సమావేశం: ద్రవ్య బిల్లుకు సంయుక్త సమావేశం ఉండదు.

ఆర్థిక విషయాలకు సంబంధించిన బిల్లులన్నింటినీ ఆర్థిక బిల్లులు (Financial Bills) అంటారు. ప్రతి ద్రవ్య బిల్లు ఆర్థిక బిల్లే, కానీ ప్రతి ఆర్థిక బిల్లు ద్రవ్య బిల్లు కాదు. ఆర్థిక బిల్లులు రెండు రకాలు – ప్రకరణ 117(1), ప్రకరణ 117(3).

• ఆర్థిక బిల్లు (I) – ప్రకరణ 117(1):
  1. ప్రకరణ 110 లోని విషయాలతో పాటు ఇతర సాధారణ విషయాలు కూడా ఉన్న బిల్లు
  2. ఉదాహరణ: పన్ను విధించే నిబంధనతో పాటు వేరే అంశాలు కూడా ఉన్న బిల్లు
  3. లోక్‌సభలో మాత్రమే, రాష్ట్రపతి సిఫార్సుతో ప్రవేశపెట్టాలి – ఈ రెండు విషయాల్లో ద్రవ్య బిల్లు లాంటిది
  4. మిగతా విషయాల్లో సాధారణ బిల్లు లాంటిది: రాజ్యసభ సవరించవచ్చు, తిరస్కరించవచ్చు
  5. ప్రతిష్టంభన వస్తే సంయుక్త సమావేశం పిలవవచ్చు
  6. రాష్ట్రపతి పునఃపరిశీలనకు తిరిగి పంపవచ్చు
• ఆర్థిక బిల్లు (II) – ప్రకరణ 117(3):
  1. ప్రకరణ 110 విషయాలు ఉండవు; కానీ బిల్లు చట్టమైతే సంఘటిత నిధి నుండి ఖర్చు అవుతుంది
  2. ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు
  3. ప్రవేశపెట్టడానికి రాష్ట్రపతి సిఫార్సు అవసరం లేదు; కానీ సభ ‘పరిశీలించడానికి (Consideration)’ ముందు రాష్ట్రపతి సిఫార్సు తప్పనిసరి
  4. అన్ని విధాలా సాధారణ బిల్లు లాగానే; సంయుక్త సమావేశం సాధ్యం
• ఫైనాన్స్ బిల్లు (Finance Bill): ప్రతి సంవత్సరం బడ్జెట్‌తో పాటు ప్రవేశపెట్టే పన్నుల ప్రతిపాదనల బిల్లు. ఇది సాధారణంగా ద్రవ్య బిల్లుగా ధ్రువీకరిస్తారు.
• మూడింటి పోలిక:
  1. ద్రవ్య బిల్లు – లోక్‌సభలోనే; రాజ్యసభకు 14 రోజులు; సంయుక్త సమావేశం లేదు
  2. ఆర్థిక బిల్లు (I) – లోక్‌సభలోనే; రాజ్యసభకు పూర్తి అధికారం; సంయుక్త సమావేశం ఉంది
  3. ఆర్థిక బిల్లు (II) – ఏ సభలోనైనా; సాధారణ బిల్లు లాగానే

రాజ్యాంగాన్ని మార్చడానికి తెచ్చే బిల్లును రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు (Constitution Amendment Bill) అంటారు. దీని విధానం ప్రకరణ 368 లో ఉంది (20వ భాగం). ఈ విధానాన్ని దక్షిణాఫ్రికా రాజ్యాంగం నుండి తీసుకున్నాం.

• ప్రవేశం:
  1. పార్లమెంటులోని ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు
  2. మంత్రి లేదా ప్రైవేటు సభ్యుడు ఎవరైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు
  3. రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతి అవసరం లేదు
  4. రాష్ట్ర శాసనసభల్లో ప్రవేశపెట్టలేరు
• ప్రత్యేక మెజారిటీ (Special Majority): ప్రతి సభలో విడివిడిగా
• సభ మొత్తం సభ్యుల్లో మెజారిటీ, మరియు
• హాజరై ఓటు వేసినవారిలో 2/3 మెజారిటీ
• సంయుక్త సమావేశం లేదు: రెండు సభల మధ్య విభేదం వస్తే బిల్లు ఆగిపోతుంది. సంయుక్త సమావేశం పిలిచే అవకాశం లేదు.
• రాష్ట్రాల ఆమోదం: సమాఖ్య అంశాలకు (Federal Provisions) సంబంధించిన సవరణలకు సగం రాష్ట్రాల శాసనసభలు సాధారణ మెజారిటీతో ఆమోదించాలి. ఉదాహరణలు:
• రాష్ట్రపతి ఎన్నిక విధానం
• సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులు
• కేంద్ర-రాష్ట్ర శాసన అధికారాల విభజన, ఏడో షెడ్యూల్‌లోని జాబితాలు
• పార్లమెంటులో రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం
• ప్రకరణ 368 స్వయంగా
• రాష్ట్రాలు ఆమోదించడానికి గడువు లేదు
• రాష్ట్రపతి ఆమోదం: 24వ సవరణ (1971) తర్వాత రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా ఆమోదించాలి. ఆమోదం నిలిపివేయలేరు, తిరిగి పంపలేరు.
• మూడు రకాల సవరణలు:
  1. పార్లమెంటు సాధారణ మెజారిటీతో (ఇవి ప్రకరణ 368 పరిధిలోకి రావు – ఉదా: కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు)
  2. పార్లమెంటు ప్రత్యేక మెజారిటీతో
  3. ప్రత్యేక మెజారిటీ + సగం రాష్ట్రాల ఆమోదంతో
• పరిమితి: కేశవానంద భారతి కేసు (1973) ప్రకారం ‘మౌలిక స్వరూపాన్ని (Basic Structure)’ మార్చలేరు.

ఒక బిల్లుపై లోక్‌సభ, రాజ్యసభ మధ్య ఒప్పందం కుదరకపోతే, ఆ ప్రతిష్టంభన (Deadlock) తొలగించడానికి రాష్ట్రపతి రెండు సభల సంయుక్త సమావేశం (Joint Sitting) పిలుస్తారు. ఇది ప్రకరణ 108 లో ఉంది. ఈ ఆలోచన ఆస్ట్రేలియా రాజ్యాంగం నుండి తీసుకున్నాం.

• ఎప్పుడు పిలుస్తారు – ఒక సభ ఆమోదించిన బిల్లును రెండో సభ:
• తిరస్కరిస్తే
• చేసిన సవరణలకు మొదటి సభ ఒప్పుకోకపోతే
• బిల్లు అందిన 6 నెలలకు పైగా ఆమోదించకుండా ఉంచితే
• వర్తించే బిల్లులు: సాధారణ బిల్లులు, ఆర్థిక బిల్లులు (I, II).
• వర్తించనివి: ద్రవ్య బిల్లు, రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు.
• అధ్యక్షత:
  1. లోక్‌సభ స్పీకర్. స్పీకర్ లేకపోతే డిప్యూటీ స్పీకర్
  2. ఆయనా లేకపోతే రాజ్యసభ డిప్యూటీ ఛైర్మన్. రాజ్యసభ ఛైర్మన్ అధ్యక్షత వహించరు.
• కోరం: రెండు సభల మొత్తం సభ్యుల్లో 1/10.
• మెజారిటీ: రెండు సభల్లో హాజరై ఓటు వేసినవారి మొత్తం మెజారిటీ. లోక్‌సభ సభ్యులు ఎక్కువ (543 vs 245) కాబట్టి సాధారణంగా లోక్‌సభ అభిప్రాయమే గెలుస్తుంది.
• సవరణలు: ప్రతిష్టంభనకు కారణమైన అంశాలు లేదా ఆలస్యం వల్ల అవసరమైన సవరణలు మాత్రమే అనుమతిస్తారు.
• లోక్‌సభ రద్దైతే: రాష్ట్రపతి సంయుక్త సమావేశం నోటిఫై చేసిన తర్వాత లోక్‌సభ రద్దైనా బిల్లు రద్దు కాదు.
• ఇప్పటివరకు మూడు సంయుక్త సమావేశాలు:
  1. వరకట్న నిషేధ బిల్లు (Dowry Prohibition Bill) – 1961
  2. బ్యాంకింగ్ సర్వీస్ కమిషన్ (రద్దు) బిల్లు – 1978
  3. ఉగ్రవాద నిరోధక బిల్లు (POTA) – 2002