PESA చట్టం & షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు (PESA & Scheduled Areas)

గిరిజనులు (Scheduled Tribes) ఎక్కువగా ఉండే ప్రాంతాల సంస్కృతి, భూమి, ఆచారాలు వేరుగా ఉంటాయి. వాటిని సాధారణ చట్టాలతో పాలిస్తే గిరిజనులకు నష్టం జరగవచ్చు. అందుకే రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 244 ద్వారా ఈ ప్రాంతాలకు ప్రత్యేక పాలనా విధానం ఇచ్చింది.

• రాజ్యాంగంలో స్థానం: భాగం X (Part X) – ఆర్టికల్స్ 244, 244A.
• ఆర్టికల్ 244(1): షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు (Scheduled Areas) – 5వ షెడ్యూల్ ప్రకారం పాలన.
• అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం తప్ప మిగతా రాష్ట్రాల్లోని గిరిజన ప్రాంతాలకు వర్తిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 244(2): గిరిజన ప్రాంతాలు (Tribal Areas) – 6వ షెడ్యూల్ ప్రకారం పాలన.
• అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం – ఈ నాలుగు రాష్ట్రాలకు మాత్రమే.
• ఆర్టికల్ 244A: అస్సాంలోని కొన్ని గిరిజన ప్రాంతాలతో స్వయంప్రతిపత్తి రాష్ట్రం ఏర్పాటుకు పార్లమెంటుకు అధికారం (22వ సవరణ, 1969).
• ఇతర సంబంధిత ఆర్టికల్స్:
  1. ఆర్టికల్ 46: ఎస్సీ, ఎస్టీల విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాలు కాపాడాలి (ఆదేశిక సూత్రం).
  2. ఆర్టికల్ 275(1): షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల అభివృద్ధికి, గిరిజన సంక్షేమానికి కేంద్రం నుండి ప్రత్యేక గ్రాంట్లు.
  3. ఆర్టికల్ 339: షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల పాలనపై నివేదికకు రాష్ట్రపతి కమిషన్ వేయవచ్చు.
  4. ఆర్టికల్ 338A: జాతీయ షెడ్యూల్డ్ తెగల కమిషన్ (NCST) – 89వ సవరణ, 2003.
  5. ఆర్టికల్ 342: ఒక రాష్ట్రంలో ఎస్టీలు ఎవరో రాష్ట్రపతి ప్రకటిస్తారు.
• ధేబర్ కమిషన్ (Dhebar Commission): ఆర్టికల్ 339 కింద 1960లో ఏర్పాటైన షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల కమిషన్ (ఛైర్మన్ యు.ఎన్. ధేబర్).

5వ షెడ్యూల్ అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం కాకుండా మిగతా రాష్ట్రాల్లోని షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల పాలనను చెబుతుంది. ఇందులో గవర్నర్‌కు ప్రత్యేక అధికారాలు ఉంటాయి.

• షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల ప్రకటన: రాష్ట్రపతి (President) ఉత్తర్వు ద్వారా ఒక ప్రాంతాన్ని షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతంగా ప్రకటిస్తారు. పెంచడం, తగ్గించడం, రద్దు చేయడం కూడా రాష్ట్రపతే (రాష్ట్ర గవర్నర్‌ను సంప్రదించి).
• షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతంగా గుర్తించే ప్రమాణాలు:
  1. గిరిజన జనాభా ఎక్కువగా ఉండటం.
  2. ప్రాంతం సంఘటితంగా, తగిన పరిమాణంలో ఉండటం.
  3. ఆర్థికంగా వెనుకబడి ఉండటం.
• కేంద్రం అధికారం: ఈ ప్రాంతాల పాలనపై రాష్ట్రాలకు ఆదేశాలు ఇచ్చే అధికారం కేంద్రానికి ఉంది.
• గవర్నర్ బాధ్యతలు:
  1. షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల పాలనపై ప్రతి సంవత్సరం లేదా రాష్ట్రపతి కోరినప్పుడు నివేదిక సమర్పించాలి.
  2. పార్లమెంటు లేదా శాసనసభ చేసిన ఏ చట్టమైనా ఈ ప్రాంతాలకు వర్తించకుండా, లేదా మార్పులతో వర్తించేలా ఆదేశించవచ్చు.
  3. శాంతి, సుపరిపాలన కోసం నిబంధనలు (Regulations) చేయవచ్చు – ఇవి రాష్ట్రపతి ఆమోదం పొందాలి.
  4. గిరిజనుల భూములు ఇతరులకు బదిలీ కాకుండా నిషేధించవచ్చు, వడ్డీ వ్యాపారాన్ని నియంత్రించవచ్చు.
• గిరిజన సలహా మండలి (Tribes Advisory Council – TAC):
  1. షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలున్న ప్రతి రాష్ట్రంలో తప్పనిసరి.
  2. షెడ్యూల్డ్ తెగలు ఉండి షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు లేని రాష్ట్రంలో కూడా రాష్ట్రపతి ఆదేశిస్తే ఏర్పాటు చేయాలి.
  3. గరిష్ఠంగా 20 మంది సభ్యులు; వారిలో 3/4 వంతు ఆ రాష్ట్ర శాసనసభలోని ఎస్టీ ప్రతినిధులు.
  4. గిరిజన సంక్షేమ అంశాలపై గవర్నర్‌కు సలహా ఇస్తుంది.
• 5వ షెడ్యూల్ ప్రాంతాలున్న 10 రాష్ట్రాలు: ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, ఛత్తీస్‌గఢ్, గుజరాత్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, జార్ఖండ్, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, ఒడిశా, రాజస్థాన్.

ఈశాన్య భారత్‌లోని అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం రాష్ట్రాల గిరిజనులు తమ సంస్కృతి, సంప్రదాయాలను పూర్తిగా కాపాడుకుంటూ వచ్చారు. వారికి ఎక్కువ స్వయంప్రతిపత్తి ఇవ్వడానికి 6వ షెడ్యూల్ రూపొందించారు. ఇది 5వ షెడ్యూల్ కంటే ఎక్కువ అధికారాలు ఇస్తుంది.

• స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లాలు (Autonomous Districts): ఈ నాలుగు రాష్ట్రాల్లోని గిరిజన ప్రాంతాలను స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లాలుగా ఏర్పాటు చేశారు.
• అవి రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికార పరిధి బయట ఉండవు – రాష్ట్రంలో భాగమే.
• జిల్లాల సరిహద్దులు మార్చే, కొత్తవి ఏర్పాటు చేసే అధికారం గవర్నర్‌కు ఉంది.
• జిల్లా మండలి (District Council):
  1. గరిష్ఠంగా 30 మంది సభ్యులు – 26 మంది ఎన్నికైనవారు, 4 మందిని గవర్నర్ నామినేట్ చేస్తారు.
  2. ఎన్నికైన సభ్యుల పదవీకాలం 5 సంవత్సరాలు.
• జిల్లా మండలి అధికారాలు:
  1. భూమి, అడవులు (రిజర్వ్ అడవులు కాకుండా), కాలువలు, పోడు వ్యవసాయం, వివాహం, విడాకులు, సామాజిక ఆచారాలు వంటి అంశాలపై చట్టాలు చేయవచ్చు – గవర్నర్ ఆమోదం అవసరం.
  2. గిరిజనుల మధ్య వివాదాల విచారణకు గ్రామ కోర్టులు ఏర్పాటు చేయవచ్చు.
  3. భూమి శిస్తు వసూలు, కొన్ని పన్నులు విధించవచ్చు.
• చట్టాల వర్తింపు:
  1. పార్లమెంటు, శాసనసభ చట్టాలు ఈ ప్రాంతాలకు వర్తించకుండా లేదా మార్పులతో వర్తించేలా ఆదేశించవచ్చు – అస్సాంలో గవర్నర్
  2. మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరంలో పార్లమెంటు చట్టాలకు రాష్ట్రపతి, రాష్ట్ర చట్టాలకు గవర్నర్.
• ప్రస్తుత స్వయంప్రతిపత్తి మండళ్లు: 10 (అస్సాం 3, మేఘాలయ 3, మిజోరం 3, త్రిపుర 1). అస్సాంలోని బోడోలాండ్ ప్రాదేశిక మండలి (Bodoland Territorial Council) వీటిలో ఒకటి.

73వ సవరణలోని ఆర్టికల్ 243M ప్రకారం భాగం IX (పంచాయతీలు) షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు నేరుగా వర్తించదు. కానీ పార్లమెంటు చట్టం చేసి మార్పులతో విస్తరించవచ్చు. ఈ అధికారంతోనే PESA చట్టం వచ్చింది.

• భూరియా కమిటీ (Bhuria Committee):
  1. దిలీప్ సింగ్ భూరియా అధ్యక్షతన 1994లో ఏర్పాటు
  2. 1995లో నివేదిక.
• షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు పంచాయతీ వ్యవస్థను గిరిజన సంప్రదాయాలకు తగ్గట్టు విస్తరించాలని సూచించింది.
• గ్రామ సభకు ప్రధాన పాత్ర ఇవ్వాలని చెప్పింది.
• PESA పూర్తి పేరు: పంచాయతీల నిబంధనల (షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలకు విస్తరణ) చట్టం – Provisions of the Panchayats (Extension to the Scheduled Areas) Act, 1996.
• అమలు తేదీ: 24 డిసెంబర్ 1996.
• వర్తించే ప్రాంతాలు: 5వ షెడ్యూల్ ప్రాంతాలున్న 10 రాష్ట్రాలు (ఏపీ, తెలంగాణ సహా).
• ముఖ్య లక్ష్యాలు:
  1. గిరిజనులకు స్వపరిపాలన (Self-rule) కల్పించడం.
  2. గ్రామ సభను గిరిజన స్వపరిపాలనకు కేంద్రంగా చేయడం.
  3. సంప్రదాయ వనరుల నిర్వహణ పద్ధతులను కాపాడటం.
  4. గిరిజన ఆచారాలు, సంస్కృతికి అనుగుణంగా పంచాయతీ చట్టాలు ఉండేలా చూడటం.
• రిజర్వేషన్ ప్రత్యేకత:
  1. ప్రతి పంచాయతీలో ఎస్టీలకు కనీసం సగం (1/2) సీట్లు రిజర్వ్.
  2. అన్ని స్థాయిల్లో ఛైర్‌పర్సన్ పదవులు ఎస్టీలకే రిజర్వ్.
  3. మధ్య, జిల్లా స్థాయిల్లో ప్రాతినిధ్యం లేని తెగల వారిని ప్రభుత్వం నామినేట్ చేయవచ్చు (మొత్తం సభ్యుల్లో 1/10 మించకుండా).
• 6వ షెడ్యూల్ నమూనా: జిల్లా స్థాయిలో 6వ షెడ్యూల్ తరహా పాలనా ఏర్పాట్లను రాష్ట్రాలు ప్రయత్నించాలని చట్టం సూచిస్తుంది.

PESA చట్టం గ్రామ సభకు (Gram Sabha) సాధారణ పంచాయతీల కంటే చాలా ఎక్కువ అధికారాలు ఇచ్చింది. గిరిజనుల భూమి, అడవి, నీరు, సంస్కృతిపై నిర్ణయం వారే తీసుకోవాలనేది దీని ఉద్దేశం. పరీక్షల్లో ఈ అధికారాల జాబితా తరచూ అడుగుతారు.

• సంస్కృతి రక్షణ: ప్రజల సంప్రదాయాలు, ఆచారాలు, సాంస్కృతిక గుర్తింపు, సామూహిక వనరులు, వివాదాల సంప్రదాయ పరిష్కార పద్ధతులను కాపాడే అధికారం గ్రామ సభకు ఉంది.
• అభివృద్ధి పథకాల ఆమోదం: గ్రామ స్థాయిలో సామాజిక, ఆర్థిక అభివృద్ధి పథకాలు, ప్రాజెక్టులను అమలుకు ముందు గ్రామ సభ ఆమోదించాలి.
• లబ్ధిదారుల ఎంపిక: పేదరిక నిర్మూలన పథకాల లబ్ధిదారులను గ్రామ సభ గుర్తిస్తుంది.
• నిధుల వినియోగ ధ్రువీకరణ: పంచాయతీ నిధుల వినియోగానికి గ్రామ సభ ధ్రువీకరణ (Utilisation Certificate) ఇవ్వాలి.
• భూసేకరణ: షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో అభివృద్ధి ప్రాజెక్టుల కోసం భూసేకరణకు ముందు, నిర్వాసితుల పునరావాసానికి ముందు గ్రామ సభ/పంచాయతీని సంప్రదించాలి.
• ఖనిజాలు: చిన్న ఖనిజాల (Minor Minerals) లీజులు, వేలాలకు ముందు గ్రామ సభ సిఫార్సు తప్పనిసరి.
• చిన్న నీటి వనరులు: చిన్న నీటి వనరుల ప్రణాళిక, నిర్వహణ పంచాయతీలకు.
• ఇతర ప్రత్యేక అధికారాలు:
  1. మద్యం, మత్తు పదార్థాల అమ్మకాన్ని నిషేధించడం లేదా నియంత్రించడం.
  2. చిన్న అటవీ ఉత్పత్తుల (Minor Forest Produce) పై యాజమాన్య హక్కు.
  3. గిరిజనుల భూములు అన్యాక్రాంతం కాకుండా నిరోధించడం, అక్రమంగా బదిలీ అయిన భూమిని తిరిగి ఇప్పించడం.
  4. గ్రామ సంతలు (Village Markets) నిర్వహణ.
  5. గిరిజనులకు ఇచ్చే వడ్డీ అప్పులపై నియంత్రణ.
  6. సామాజిక రంగ సంస్థలు, సిబ్బందిపై నియంత్రణ.

తెలుగు రాష్ట్రాల్లో గిరిజనులు ఎక్కువగా ఉండే అటవీ, కొండ ప్రాంతాలను ‘ఏజెన్సీ ప్రాంతాలు’ అంటారు. ఇవే 5వ షెడ్యూల్ కింద షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు. ఇక్కడ గిరిజనుల భూమి రక్షణకు ప్రత్యేక చట్టాలు ఉన్నాయి.

• ఆంధ్రప్రదేశ్ షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు: పాత జిల్లాల ప్రకారం శ్రీకాకుళం, విజయనగరం, విశాఖపట్నం, తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాల్లోని ఏజెన్సీ ప్రాంతాలు. 2022 జిల్లాల పునర్విభజనలో పార్వతీపురం మన్యం, అల్లూరి సీతారామరాజు జిల్లాలు గిరిజన ప్రాంతాలతో ఏర్పడ్డాయి.
• తెలంగాణ షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు: పాత ఆదిలాబాద్, ఖమ్మం, వరంగల్ జిల్లాల్లోని ఏజెన్సీ ప్రాంతాలు (ఇప్పటి భద్రాద్రి కొత్తగూడెం, ములుగు, కుమురం భీం ఆసిఫాబాద్ వంటి జిల్లాల్లో).
• ముఖ్య గిరిజన తెగలు: గోండులు, కోయలు, కొండరెడ్లు, సవరలు, జాతాపులు, చెంచులు, లంబాడాలు (లంబాడాలు మైదాన ప్రాంతాల్లోనూ ఉంటారు).
• భూ బదిలీ నియంత్రణ (Land Transfer Regulation):
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల భూ బదిలీ నియంత్రణ, 1959 (Regulation 1 of 1959).
  2. 1970 సవరణ (Regulation 1 of 1970) – ఏజెన్సీ ప్రాంతంలో గిరిజనేతరులకు భూమి బదిలీని పూర్తిగా నిషేధించింది. దీన్ని సాధారణంగా ‘1/70 చట్టం’ అంటారు.
  3. ఇది గవర్నర్ 5వ షెడ్యూల్ అధికారాలతో చేసిన నియంత్రణ.
• సమత తీర్పు (Samatha Judgment), 1997: సమత vs ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం కేసులో సుప్రీంకోర్టు – షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో ప్రభుత్వ భూములను గనుల తవ్వకం కోసం గిరిజనేతర ప్రైవేటు సంస్థలకు లీజుకు ఇవ్వడం చెల్లదని తీర్పు ఇచ్చింది.
• ITDAలు:
  1. సమగ్ర గిరిజనాభివృద్ధి సంస్థలు (Integrated Tribal Development Agency) – ఉదా: పాడేరు, రంపచోడవరం, సీతంపేట, పార్వతీపురం (ఏపీ)
  2. ఉట్నూర్, భద్రాచలం, ఏటూరునాగారం (తెలంగాణ).
• PESA నిబంధనలు: ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ 2011లో PESA నియమాలు (Rules) రూపొందించింది.

తరతరాలుగా అడవుల్లో నివసిస్తున్న గిరిజనులకు ఆ భూమిపై చట్టపరమైన హక్కులు లేవు. బ్రిటిష్ కాలం నుండి వారిని ‘ఆక్రమణదారులు’ గా చూశారు. ఈ ‘చారిత్రక అన్యాయాన్ని’ సరిచేయడానికి అటవీ హక్కుల చట్టం 2006 తెచ్చారు.

PESA లాగే ఇది కూడా గ్రామ సభకు కీలక పాత్ర ఇస్తుంది.

• పూర్తి పేరు: షెడ్యూల్డ్ తెగలు, ఇతర సంప్రదాయ అటవీ నివాసుల (అటవీ హక్కుల గుర్తింపు) చట్టం, 2006 – Scheduled Tribes and Other Traditional Forest Dwellers (Recognition of Forest Rights) Act.
• అమలు:
  1. 31 డిసెంబర్ 2007 నుండి
  2. నియమాలు 2008లో వచ్చాయి.
• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: కేంద్ర గిరిజన వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ.
• ఎవరికి హక్కులు:
  1. అడవుల్లో నివసించే షెడ్యూల్డ్ తెగలు.
  2. ఇతర సంప్రదాయ అటవీ నివాసులు (OTFD) – 13 డిసెంబర్ 2005 కంటే ముందు కనీసం మూడు తరాలు (75 సంవత్సరాలు) అడవిలో నివసించినవారు.
• హక్కుల రకాలు:
  1. వ్యక్తిగత హక్కులు: సాగు చేసుకుంటున్న భూమిపై హక్కు – గరిష్ఠంగా 4 హెక్టార్లు.
  2. సామూహిక హక్కులు: చిన్న అటవీ ఉత్పత్తుల సేకరణ, అమ్మకం, పశువుల మేత, చేపల వేట, నీటి వనరుల వినియోగం.
  3. సామూహిక అటవీ వనరుల (Community Forest Resource) రక్షణ, నిర్వహణ హక్కు.
• గ్రామ సభ పాత్ర: హక్కుల గుర్తింపు ప్రక్రియను గ్రామ సభే ప్రారంభిస్తుంది. తర్వాత ఉప-డివిజన్ స్థాయి కమిటీ, జిల్లా స్థాయి కమిటీ (చివరి నిర్ణయం) పరిశీలిస్తాయి.
• హక్కుల స్వభావం: ఈ భూమిని అమ్మడానికి, బదిలీ చేయడానికి వీల్లేదు – వారసత్వంగా మాత్రమే వస్తుంది.
• నియమగిరి తీర్పు (2013): ఒడిశాలోని నియమగిరి కొండల్లో బాక్సైట్ తవ్వకంపై గ్రామ సభలే నిర్ణయం తీసుకోవాలని సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది. గ్రామ సభలు తిరస్కరించాయి – PESA, FRA రెండింటి బలాన్ని ఇది చూపింది.