పట్టణ స్థానిక సంస్థలు – 74వ సవరణ (Municipalities)

పట్టణ స్థానిక సంస్థలు (Urban Local Bodies) అంటే నగరాలు, పట్టణాల పాలన చూసే మునిసిపాలిటీలు, కార్పొరేషన్లు. గ్రామాలకు పంచాయతీలు ఎలాగో, పట్టణాలకు ఇవి అలాగే. భారత్‌లో పట్టణ స్థానిక పాలన బ్రిటిష్ కాలంలోనే మొదలైంది.

• మొదటి మునిసిపల్ కార్పొరేషన్: 1688లో మద్రాస్ (చెన్నై) లో ఏర్పాటైంది. ఇదే భారత్‌లో అత్యంత పాత మునిసిపల్ కార్పొరేషన్.
• తర్వాత: 1726లో బొంబాయి, కలకత్తాల్లో కార్పొరేషన్లు ఏర్పడ్డాయి.
• లార్డ్ మేయో తీర్మానం (1870): ఆర్థిక వికేంద్రీకరణ ద్వారా స్థానిక సంస్థల అభివృద్ధికి దారి వేసింది.
• లార్డ్ రిప్పన్ తీర్మానం (1882): స్థానిక స్వపరిపాలనకు ‘మాగ్నా కార్టా’ గా పిలుస్తారు. ఎన్నికైన ప్రతినిధులకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది.
• వికేంద్రీకరణపై రాయల్ కమిషన్ (1907): 1909లో నివేదిక ఇచ్చింది (ఛైర్మన్ హాబ్‌హౌస్).
• భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1919: స్థానిక స్వపరిపాలనను రాష్ట్రాల్లో ‘బదిలీ చేసిన అంశం (Transferred Subject)’ గా చేసింది – భారతీయ మంత్రుల చేతికి వచ్చింది.
• భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935: స్థానిక ప్రభుత్వాన్ని ప్రాంతీయ (Provincial) జాబితాలో పెట్టింది.
• స్వాతంత్ర్యం తర్వాత: స్థానిక ప్రభుత్వం రాష్ట్ర జాబితా అంశం (7వ షెడ్యూల్, రాష్ట్ర జాబితా ఎంట్రీ 5). రాజ్యాంగ హోదా లేదు.
• 65వ సవరణ బిల్లు (1989): రాజీవ్ గాంధీ ప్రభుత్వం మునిసిపాలిటీలకు రాజ్యాంగ హోదా కోసం తెచ్చింది. రాజ్యసభలో వీగిపోయింది.
• 74వ సవరణ చట్టం (1992):
  1. పి.వి. నరసింహారావు ప్రభుత్వ కాలంలో ఆమోదం
  2. 1 జూన్ 1993 నుండి అమలు.

74వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం 1992 పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగ హోదా ఇచ్చింది. రాజ్యాంగంలో భాగం IXA (Part IXA) – ‘మునిసిపాలిటీలు’ అనే కొత్త భాగం, 12వ షెడ్యూల్ చేర్చింది. ఇది 1 జూన్ 1993 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది.

• ఆర్టికల్స్ పరిధి: 243P నుండి 243ZG వరకు (మొత్తం 18 ఆర్టికల్స్).
• ముఖ్య ఆర్టికల్స్:
  1. 243P: నిర్వచనాలు
  2. 243Q: మునిసిపాలిటీల ఏర్పాటు (మూడు రకాలు)
  3. 243R: మునిసిపాలిటీల కూర్పు
  4. 243S: వార్డు కమిటీలు (Wards Committees)
  5. 243T: సీట్ల రిజర్వేషన్
  6. 243U: పదవీకాలం – 5 సంవత్సరాలు
  7. 243V: సభ్యుల అనర్హతలు
  8. 243W: అధికారాలు, బాధ్యతలు (12వ షెడ్యూల్)
  9. 243X: పన్నులు విధించే అధికారం, నిధులు
  10. 243Y: ఆర్థిక సంఘం (243I లోని రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘమే)
  11. 243Z: ఖాతాల ఆడిట్
  12. 243ZA: రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం ద్వారా ఎన్నికలు
  13. 243ZB: కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు వర్తింపు
  14. 243ZC: కొన్ని ప్రాంతాలకు (షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు మొదలైనవి) వర్తించదు
  15. 243ZD: జిల్లా ప్రణాళికా కమిటీ (DPC)
  16. 243ZE: మెట్రోపాలిటన్ ప్రణాళికా కమిటీ (MPC)
  17. 243ZF: పాత చట్టాల కొనసాగింపు
  18. 243ZG: ఎన్నికల విషయాల్లో కోర్టుల జోక్యం నిషేధం
• రిజర్వేషన్లు (243T):
  1. ఎస్సీ, ఎస్టీలకు జనాభా నిష్పత్తిలో
  2. మహిళలకు కనీసం 1/3 సీట్లు. ఛైర్‌పర్సన్ పదవుల రిజర్వేషన్ రాష్ట్ర చట్టం ద్వారా. బీసీ రిజర్వేషన్ రాష్ట్ర ఇష్టం.
• పదవీకాలం (243U):
  1. 5 సంవత్సరాలు
  2. రద్దయితే 6 నెలల్లోపు ఎన్నికలు జరపాలి.
• కనీస వయసు: 21 సంవత్సరాలు.

ఆర్టికల్ 243Q ప్రకారం ప్రతి రాష్ట్రంలో మూడు రకాల మునిసిపాలిటీలు ఏర్పాటు చేయాలి. ఏ ప్రాంతం ఏ రకంలోకి వస్తుందో గవర్నర్ నోటిఫికేషన్ ద్వారా నిర్ణయిస్తారు. జనాభా, ఆదాయం, వ్యవసాయేతర ఉపాధి వంటి అంశాలను దీనికి చూస్తారు.

• 1. నగర పంచాయతీ (Nagar Panchayat): గ్రామం నుండి పట్టణంగా మారుతున్న ప్రాంతానికి (Transitional Area).
• 2. మునిసిపల్ కౌన్సిల్ (Municipal Council): చిన్న పట్టణ ప్రాంతాలకు. మన రాష్ట్రాల్లో ‘మునిసిపాలిటీ’ అనేది ఇదే.
• 3. మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ (Municipal Corporation): పెద్ద నగరాలకు.
• అధిపతి: మేయర్ (Mayor) – గౌరవ అధిపతి.
• పరిపాలనా అధిపతి: మునిసిపల్ కమిషనర్ (సాధారణంగా ఐఏఎస్ అధికారి).
• కార్పొరేషన్లను రాష్ట్ర శాసనసభ ప్రత్యేక చట్టాలతో, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో పార్లమెంటు చట్టాలతో ఏర్పాటు చేస్తారు.
• మినహాయింపు: ఒక పారిశ్రామిక సంస్థ స్వయంగా మునిసిపల్ సేవలు అందిస్తుంటే, ఆ ప్రాంతాన్ని ‘పారిశ్రామిక టౌన్‌షిప్’ గా ప్రకటించి మునిసిపాలిటీ ఏర్పాటు చేయకుండా ఉండవచ్చు.
• 74వ సవరణ పరిధిలో లేని ఇతర పట్టణ సంస్థలు:
  1. కంటోన్మెంట్ బోర్డు (Cantonment Board) – సైనిక ప్రాంతాలకు; కేంద్ర రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో (ఉదా: సికింద్రాబాద్ కంటోన్మెంట్).
  2. టౌన్‌షిప్ (Township) – ప్రభుత్వ రంగ పరిశ్రమల ఉద్యోగుల కాలనీలు.
  3. పోర్ట్ ట్రస్ట్ (Port Trust) – ఓడరేవు ప్రాంతాలు (ఉదా: విశాఖపట్నం).
  4. నోటిఫైడ్ ఏరియా కమిటీ, టౌన్ ఏరియా కమిటీ.
  5. ప్రత్యేక ప్రయోజన సంస్థలు (Special Purpose Agencies) – ఉదా: హౌసింగ్ బోర్డు, నీటి సరఫరా బోర్డు.
• తెలుగు రాష్ట్రాల ఉదాహరణలు:
  1. తెలంగాణ: గ్రేటర్ హైదరాబాద్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ (GHMC) – 2007లో ఏర్పాటు.
  2. ఆంధ్రప్రదేశ్: గ్రేటర్ విశాఖపట్నం మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ (GVMC), విజయవాడ కార్పొరేషన్.

74వ సవరణ రాజ్యాంగానికి 12వ షెడ్యూల్ చేర్చింది. ఇందులో పట్టణ స్థానిక సంస్థలు చూసుకోవాల్సిన 18 అంశాలు ఉన్నాయి. ఆర్టికల్ 243W ప్రకారం ఈ అధికారాలను రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టం ద్వారా మునిసిపాలిటీలకు అప్పగిస్తుంది.

• ప్రణాళిక సంబంధ అంశాలు:
  1. పట్టణ ప్రణాళిక (Urban Planning), టౌన్ ప్లానింగ్ సహా
  2. భూ వినియోగం, భవన నిర్మాణాల నియంత్రణ
  3. ఆర్థిక, సామాజిక అభివృద్ధికి ప్రణాళిక
• మౌలిక వసతులు:
  1. రోడ్లు, వంతెనలు
  2. గృహ, పారిశ్రామిక, వాణిజ్య అవసరాలకు నీటి సరఫరా
  3. ప్రజారోగ్యం, పారిశుధ్యం, ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణ (Solid Waste Management)
  4. అగ్నిమాపక సేవలు (Fire Services)
  5. పట్టణ అడవులు, పర్యావరణ పరిరక్షణ
• సామాజిక అంశాలు:
  1. బలహీన వర్గాలు, దివ్యాంగుల ప్రయోజనాల రక్షణ
  2. మురికివాడల అభివృద్ధి (Slum Improvement)
  3. పట్టణ పేదరిక నిర్మూలన
  4. పార్కులు, తోటలు, ఆటస్థలాలు వంటి పట్టణ సౌకర్యాలు
  5. సాంస్కృతిక, విద్యా, సౌందర్య అంశాల ప్రోత్సాహం
• ఇతర సేవలు:
  1. శ్మశానాలు, విద్యుత్ శ్మశాన వాటికలు
  2. పశువుల బందెలదొడ్లు (Cattle Pounds), జంతువులపై క్రూరత్వ నివారణ
  3. జనన, మరణ నమోదు సహా ముఖ్య గణాంకాలు (Vital Statistics)
  4. వీధి దీపాలు, పార్కింగ్, బస్ స్టాప్‌లు వంటి ప్రజా సౌకర్యాలు
  5. కబేళాలు (Slaughter Houses), చర్మశుద్ధి కేంద్రాల నియంత్రణ
• గమనిక:
  1. 12వ షెడ్యూల్‌లో మొదటి అంశం పట్టణ ప్రణాళిక
  2. చివరి అంశం కబేళాలు, చర్మశుద్ధి కేంద్రాల నియంత్రణ.

74వ సవరణ పట్టణ పాలనలో ప్రజలను మరింత దగ్గరగా చేర్చడానికి వార్డు కమిటీలు తెచ్చింది. అలాగే గ్రామాలు, పట్టణాల ప్రణాళికలను కలిపి చూడటానికి జిల్లా ప్రణాళికా కమిటీ, పెద్ద నగరాల కోసం మెట్రోపాలిటన్ ప్రణాళికా కమిటీ ఏర్పాటు చేసింది.

• వార్డు కమిటీలు (Wards Committees) – ఆర్టికల్ 243S:
  1. 3 లక్షలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జనాభా ఉన్న మునిసిపాలిటీలో తప్పనిసరి.
  2. ఒకటి లేదా ఎక్కువ వార్డులు కలిపి ఒక కమిటీ ఉండవచ్చు.
  3. కూర్పు, ప్రాంతం వంటి వివరాలు రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టం నిర్ణయిస్తుంది.
  4. ఆ వార్డు నుండి ఎన్నికైన మునిసిపల్ సభ్యుడు కమిటీలో సభ్యుడుగా ఉంటాడు.
• జిల్లా ప్రణాళికా కమిటీ (District Planning Committee – DPC) – ఆర్టికల్ 243ZD:
  1. ప్రతి జిల్లాలో ఏర్పాటు చేయాలి.
  2. జిల్లాలోని పంచాయతీలు, మునిసిపాలిటీల ప్రణాళికలను కలిపి జిల్లా అభివృద్ధి ముసాయిదా ప్రణాళిక తయారు చేస్తుంది.
  3. సభ్యుల్లో కనీసం 4/5 వంతు మంది జిల్లా పంచాయతీ, మునిసిపాలిటీల ఎన్నికైన సభ్యుల నుండి, వారి మధ్య ఎన్నికవ్వాలి.
  4. ఈ 4/5 సభ్యులు గ్రామీణ, పట్టణ జనాభా నిష్పత్తిలో ఉండాలి.
  5. తయారైన ప్రణాళికను ఛైర్‌పర్సన్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి పంపుతారు.
• మెట్రోపాలిటన్ ప్రణాళికా కమిటీ (Metropolitan Planning Committee – MPC) – ఆర్టికల్ 243ZE:
• మెట్రోపాలిటన్ ప్రాంతం అంటే 10 లక్షలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జనాభా ఉన్న ప్రాంతం (243P నిర్వచనం).
• సభ్యుల్లో కనీసం 2/3 వంతు మంది ఆ ప్రాంత మునిసిపాలిటీ సభ్యులు, పంచాయతీ ఛైర్‌పర్సన్ల నుండి ఎన్నికవ్వాలి.
• మొత్తం మెట్రో ప్రాంతానికి ముసాయిదా అభివృద్ధి ప్రణాళిక తయారు చేస్తుంది.

పట్టణ సంస్థలు బాగా పని చేయాలంటే నిధులు కావాలి. ఆర్టికల్ 243X ప్రకారం రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టం ద్వారా మునిసిపాలిటీలకు పన్నులు విధించే అధికారం, రాష్ట్ర నిధుల నుండి గ్రాంట్లు అందుతాయి.

• సొంత పన్నుల ఆదాయం (Tax Revenue):
  1. ఆస్తి పన్ను (Property Tax) – అతి ముఖ్యమైన ఆదాయ వనరు.
  2. ప్రకటనలపై పన్ను, వినోద పన్ను (రాష్ట్ర చట్టాన్ని బట్టి).
  3. వృత్తి పన్ను (Professional Tax) – ఆర్టికల్ 276 ప్రకారం సంవత్సరానికి గరిష్ఠంగా ₹2,500.
• పన్నేతర ఆదాయం (Non-tax Revenue):
  1. నీటి ఛార్జీలు, భవన అనుమతి ఫీజులు, ట్రేడ్ లైసెన్స్ ఫీజులు.
  2. మార్కెట్లు, దుకాణ సముదాయాల అద్దెలు.
• బదిలీ నిధులు (Transfers):
  1. రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం (243Y, 243I) సూచనల ప్రకారం రాష్ట్ర పన్నుల్లో వాటా.
  2. కేంద్ర ఆర్థిక సంఘం సూచనల మేరకు స్థానిక సంస్థలకు గ్రాంట్లు – ఆర్టికల్ 280(3)(c) ప్రకారం రాష్ట్ర కన్సాలిడేటెడ్ నిధిని పెంచే చర్యలను కేంద్ర ఆర్థిక సంఘం సూచిస్తుంది.
  3. కేంద్ర పథకాల నిధులు – ఉదా: అమృత్ (AMRUT), స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్, స్వచ్ఛ భారత్ (పట్టణ).
• అప్పులు: మునిసిపల్ బాండ్లు (Municipal Bonds) ద్వారా కూడా కొన్ని కార్పొరేషన్లు నిధులు సమీకరిస్తాయి.
• ఆడిట్ (243Z): మునిసిపల్ ఖాతాల ఆడిట్‌కు రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టం చేస్తుంది.
• సమస్యలు:
  1. నిధుల కొరత, రాష్ట్రాలపై ఆధారపడటం.
  2. 12వ షెడ్యూల్ అంశాలన్నింటినీ రాష్ట్రాలు పూర్తిగా అప్పగించకపోవడం.
  3. మేయర్ పదవికి తక్కువ అధికారాలు; కమిషనర్ (అధికారి) ఆధిపత్యం.
  4. ఎన్నికలు సకాలంలో జరగకపోవడం.

తెలుగు రాష్ట్రాల్లో పట్టణ స్థానిక సంస్థలు రాష్ట్ర చట్టాల ప్రకారం నడుస్తాయి. 74వ సవరణ తర్వాత ఈ చట్టాలను దానికి అనుగుణంగా సవరించారు. పెద్ద నగరాలకు ప్రత్యేక కార్పొరేషన్ చట్టాలు ఉంటాయి.

• ముఖ్య చట్టాలు:
  1. హైదరాబాద్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ చట్టం, 1955 – హైదరాబాద్ కార్పొరేషన్ (ఇప్పుడు GHMC) దీని కింద నడుస్తుంది.
  2. ఆంధ్రప్రదేశ్ మునిసిపాలిటీల చట్టం, 1965 – ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో మునిసిపాలిటీల కోసం.
  3. తెలంగాణ మునిసిపాలిటీల చట్టం, 2019 – తెలంగాణ కోసం కొత్త చట్టం.
• GHMC (Greater Hyderabad Municipal Corporation):
  1. 2007లో హైదరాబాద్ కార్పొరేషన్‌తో చుట్టుపక్కల మునిసిపాలిటీలను, గ్రామాలను కలిపి ఏర్పాటు చేశారు.
  2. దేశంలోని పెద్ద మునిసిపల్ కార్పొరేషన్లలో ఒకటి.
  3. మేయర్‌ను కార్పొరేటర్లు పరోక్షంగా ఎన్నుకుంటారు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్య కార్పొరేషన్లు: గ్రేటర్ విశాఖపట్నం (GVMC), విజయవాడ, గుంటూరు, తిరుపతి, నెల్లూరు, కాకినాడ, రాజమహేంద్రవరం మొదలైనవి.
• తెలంగాణ ముఖ్య కార్పొరేషన్లు: GHMC తో పాటు వరంగల్ (గ్రేటర్ వరంగల్), కరీంనగర్, ఖమ్మం, నిజామాబాద్ మొదలైనవి.
• ఎన్నికల విధానం:
  1. వార్డు సభ్యులు/కార్పొరేటర్లను ప్రజలు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నుకుంటారు.
  2. మేయర్, మునిసిపల్ ఛైర్‌పర్సన్‌ను ఎన్నికైన సభ్యులు పరోక్షంగా ఎన్నుకుంటారు.
  3. ఎన్నికలను రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం నిర్వహిస్తుంది.
• రిజర్వేషన్లు:
  1. ఎస్సీ, ఎస్టీ, బీసీ రిజర్వేషన్లు
  2. రెండు రాష్ట్రాల్లోనూ మహిళలకు 50%.
• పట్టణాభివృద్ధి సంస్థలు: హైదరాబాద్ మెట్రోపాలిటన్ డెవలప్‌మెంట్ అథారిటీ (HMDA), విశాఖపట్నం మెట్రోపాలిటన్ రీజియన్ డెవలప్‌మెంట్ అథారిటీ (VMRDA) వంటివి ప్రణాళిక, అనుమతులు చూస్తాయి – ఇవి ఎన్నికైన సంస్థలు కావు.