రాజ్యాంగ షెడ్యూళ్లు (Schedules of the Constitution)

షెడ్యూల్ (Schedule) అంటే రాజ్యాంగానికి జతచేసిన పట్టిక లేదా జాబితా. ఆర్టికల్స్‌లో చెప్పిన విషయాల వివరాలు – పేర్లు, సంఖ్యలు, జాబితాలు – షెడ్యూళ్లలో ఉంటాయి. అసలు రాజ్యాంగంలో 8 షెడ్యూళ్లు ఉండేవి, ఇప్పుడు 12 ఉన్నాయి.

• 12 షెడ్యూళ్లు ఒక్క చూపులో:
  1. 1వ – రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల పేర్లు, భూభాగాలు
  2. 2వ – రాష్ట్రపతి, గవర్నర్లు, న్యాయమూర్తులు మొదలైనవారి జీతభత్యాలు
  3. 3వ – ప్రమాణాలు (Oaths and Affirmations)
  4. 4వ – రాజ్యసభ సీట్ల కేటాయింపు
  5. 5వ – షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల పాలన
  6. 6వ – అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం గిరిజన ప్రాంతాల పాలన
  7. 7వ – కేంద్ర, రాష్ట్ర, ఉమ్మడి జాబితాలు
  8. 8వ – 22 అధికారిక భాషలు
  9. 9వ – భూసంస్కరణల చట్టాలు (1వ సవరణ 1951)
  10. 10వ – పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధం (52వ సవరణ 1985)
  11. 11వ – పంచాయతీల అధికారాలు, 29 అంశాలు (73వ సవరణ 1992)
  12. 12వ – మున్సిపాలిటీల అధికారాలు, 18 అంశాలు (74వ సవరణ 1992)
• మెమరీ ట్రిక్ – ‘TEARS OF OLD PM’:
  1. T – Territory (1), E – Emoluments (2), A – Affirmations (3), R – Rajya Sabha (4)
  2. S – Scheduled Areas (5), O – Other tribal areas (6), F – Federal lists (7)
  3. O – Official languages (8), L – Land reforms (9), D – Defection (10)
  4. P – Panchayats (11), M – Municipalities (12)

మొదటి షెడ్యూల్ దేశ పటాన్ని చెబుతుంది – ఏ రాష్ట్రాలు, ఏ కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. రెండవ షెడ్యూల్ ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ పదవుల్లో ఉన్నవారి జీతభత్యాల గురించి చెబుతుంది.

• 1వ షెడ్యూల్ (First Schedule):
  1. రాష్ట్రాల పేర్లు, వాటి భూభాగాలు; కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల పేర్లు, భూభాగాలు.
  2. సంబంధిత ఆర్టికల్స్: Art 1 & Art 4.
  3. కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పుడు (ఉదా: తెలంగాణ 2014) ఈ షెడ్యూల్ మారుతుంది.
  4. ప్రస్తుతం 28 రాష్ట్రాలు, 8 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు (2020 నుండి).
• 2వ షెడ్యూల్ (Second Schedule) – ఎవరి జీతభత్యాలు, అలవెన్సులు, సౌకర్యాలు:
• భారత రాష్ట్రపతి
• రాష్ట్రాల గవర్నర్లు
• లోక్‌సభ స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్
• రాజ్యసభ ఛైర్మన్, డిప్యూటీ ఛైర్మన్
• రాష్ట్ర శాసనసభ స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్
• రాష్ట్ర శాసన మండలి ఛైర్మన్, డిప్యూటీ ఛైర్మన్
• సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తులు
• కాగ్ (CAG)
• గమనిక:
  1. ఉపరాష్ట్రపతికి ప్రత్యేక జీతం లేదు
  2. రాజ్యసభ ఛైర్మన్‌గా జీతం పొందుతారు. ప్రధానమంత్రి, మంత్రుల జీతాలు 2వ షెడ్యూల్‌లో లేవు – పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా నిర్ణయిస్తారు.

మూడవ షెడ్యూల్‌లో రాజ్యాంగ పదవులు చేపట్టేవారు చేసే ప్రమాణ పత్రాల నమూనాలు ఉంటాయి. నాల్గవ షెడ్యూల్ రాజ్యసభలో ఏ రాష్ట్రానికి ఎన్ని సీట్లు అనేది చెబుతుంది.

• 3వ షెడ్యూల్ (Third Schedule) – ఎవరి ప్రమాణాలు:
  1. కేంద్ర మంత్రులు (పదవీ ప్రమాణం, గోప్యతా ప్రమాణం)
  2. పార్లమెంటు ఎన్నికల అభ్యర్థులు, పార్లమెంటు సభ్యులు
  3. సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులు, కాగ్ (CAG)
  4. రాష్ట్ర మంత్రులు
  5. రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికల అభ్యర్థులు, శాసనసభ్యులు
  6. హైకోర్టు న్యాయమూర్తులు
• ముఖ్య గమనిక: రాష్ట్రపతి (Art 60), ఉపరాష్ట్రపతి (Art 69), గవర్నర్ (Art 159) ప్రమాణాలు 3వ షెడ్యూల్‌లో లేవు – ఆయా ఆర్టికల్స్‌లోనే ఉన్నాయి. ఇది తరచూ అడిగే ‘ట్రాప్’ ప్రశ్న.
• 4వ షెడ్యూల్ (Fourth Schedule):
  1. రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు రాజ్యసభ సీట్ల కేటాయింపు.
  2. సంబంధిత ఆర్టికల్స్: Art 4 & Art 80.
  3. సీట్లను జనాభా ఆధారంగా కేటాయిస్తారు – అందుకే రాష్ట్రాలకు సమాన సీట్లు లేవు (అమెరికా సెనేట్‌లా కాదు).
  4. అత్యధిక సీట్లు – ఉత్తరప్రదేశ్ (31).
  5. ఆంధ్రప్రదేశ్ – 11, తెలంగాణ – 7.
  6. రాజ్యసభ గరిష్ఠ బలం 250 (238 ఎన్నిక + 12 నామినేట్).

దేశంలో గిరిజనులు (Scheduled Tribes) ఎక్కువగా ఉండే ప్రాంతాలకు ప్రత్యేక పాలనా ఏర్పాట్లు ఉన్నాయి. చాలా రాష్ట్రాల్లోని ప్రాంతాలు 5వ షెడ్యూల్ కిందకు, ఈశాన్యంలోని నాలుగు రాష్ట్రాల ప్రాంతాలు 6వ షెడ్యూల్ కిందకు వస్తాయి.

• 5వ షెడ్యూల్ (Fifth Schedule):
  1. షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు (Scheduled Areas), షెడ్యూల్డ్ తెగల పాలన, నియంత్రణ.
  2. అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం తప్ప మిగతా రాష్ట్రాలకు వర్తిస్తుంది.
  3. సంబంధిత ఆర్టికల్: Art 244(1).
  4. షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలను రాష్ట్రపతి ప్రకటిస్తారు.
  5. గిరిజన సలహా మండలి (Tribes Advisory Council) – గరిష్ఠంగా 20 మంది సభ్యులు; అందులో మూడింట నాలుగు వంతులు (3/4) రాష్ట్ర శాసనసభలోని ST సభ్యులు.
  6. గవర్నర్ ఈ ప్రాంతాల పాలనపై రాష్ట్రపతికి నివేదిక ఇస్తారు.
  7. ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణల్లో 5వ షెడ్యూల్ ప్రాంతాలు ఉన్నాయి.
  8. PESA చట్టం 1996 – 5వ షెడ్యూల్ ప్రాంతాలకు పంచాయతీరాజ్ విస్తరణ.
• 6వ షెడ్యూల్ (Sixth Schedule):
  1. అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం గిరిజన ప్రాంతాల పాలన.
  2. సంబంధిత ఆర్టికల్స్: Art 244(2), Art 275(1).
  3. స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా మండళ్లు (Autonomous District Councils) – 30 మంది వరకు సభ్యులు (26 ఎన్నిక + 4 గవర్నర్ నామినేట్); పదవీకాలం 5 ఏళ్లు.
  4. ఈ మండళ్లకు భూమి, అడవులు, వివాహం, సామాజిక ఆచారాలపై చట్టాలు చేసే అధికారం ఉంది.

కేంద్రం, రాష్ట్రాలు ఏయే విషయాలపై చట్టాలు చేయాలో 7వ షెడ్యూల్ నిర్ణయిస్తుంది. ఇందులో మూడు జాబితాలు (Lists) ఉన్నాయి. ఈ పద్ధతిని భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935 నుండి, ఉమ్మడి జాబితా ఆలోచనను ఆస్ట్రేలియా నుండి తీసుకున్నారు.

• సంబంధిత ఆర్టికల్: Art 246.
• కేంద్ర జాబితా (Union List – List I):
  1. అసలు 97 అంశాలు (ప్రస్తుతం 98; కొన్ని పుస్తకాల్లో 100).
  2. రక్షణ, విదేశీ వ్యవహారాలు, రైల్వేలు, బ్యాంకింగ్, అణుశక్తి, కరెన్సీ, జనగణన.
  3. చట్టాలు చేసేది పార్లమెంటు మాత్రమే.
• రాష్ట్ర జాబితా (State List – List II):
  1. అసలు 66 అంశాలు (ప్రస్తుతం 59; కొన్ని పుస్తకాల్లో 61).
  2. పోలీస్, ప్రజారోగ్యం, వ్యవసాయం, స్థానిక సంస్థలు, జైళ్లు.
  3. సాధారణంగా రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టాలు చేస్తుంది.
• ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List – List III):
  1. అసలు 47 అంశాలు (ప్రస్తుతం 52).
  2. విద్య, అడవులు, వివాహం, విడాకులు, క్రిమినల్ లా, కార్మికులు.
  3. కేంద్రం, రాష్ట్రం రెండూ చట్టం చేయవచ్చు; విభేదం వస్తే కేంద్ర చట్టమే చెల్లుతుంది (Art 254).
• 42వ సవరణ (1976) రాష్ట్ర జాబితా నుండి ఉమ్మడి జాబితాకు 5 అంశాలు మార్చింది:
• విద్య, అడవులు, తూనికలు & కొలతలు, వన్యప్రాణులు & పక్షుల రక్షణ, న్యాయ నిర్వహణ.
• అవశిష్ట అధికారాలు (Residuary Powers): ఏ జాబితాలోనూ లేని విషయాలపై చట్టం చేసే అధికారం పార్లమెంటుకు (Art 248) – ఈ ఆలోచన కెనడా నుండి.

8వ షెడ్యూల్‌లో భారత రాజ్యాంగం గుర్తించిన భాషలు ఉంటాయి. అసలు రాజ్యాంగంలో 14 భాషలు ఉండగా, సవరణల ద్వారా ఇప్పుడు 22 భాషలు ఉన్నాయి. తెలుగు మొదటి నుండీ ఈ జాబితాలో ఉంది.

• సంబంధిత ఆర్టికల్స్: Art 344(1), Art 351.
• అసలు 14 భాషలు (1950):
  1. అస్సామీ, బెంగాలీ, గుజరాతీ, హిందీ, కన్నడ, కాశ్మీరీ, మలయాళం
  2. మరాఠీ, ఒరియా, పంజాబీ, సంస్కృతం, తమిళం, తెలుగు, ఉర్దూ
• తర్వాత చేర్చిన భాషలు:
  1. సింధీ – 21వ సవరణ, 1967 (15 భాషలు)
  2. కొంకణి, మణిపురి, నేపాలీ – 71వ సవరణ, 1992 (18 భాషలు)
  3. బోడో, డోగ్రీ, మైథిలి, సంతాలి – 92వ సవరణ, 2003 (22 భాషలు)
• 96వ సవరణ (2011): ‘ఒరియా’ పేరును ‘ఒడియా (Odia)’ గా మార్చింది.
• ఆసక్తికర విషయాలు:
  1. ఇంగ్లీష్ 8వ షెడ్యూల్‌లో లేదు.
  2. సింధీ ఏ రాష్ట్రానికీ అధికార భాష కాదు.
  3. సంతాలి భాష లిపి – ఓల్ చికి (Ol Chiki).
  4. 8వ షెడ్యూల్ భాషల్లో అత్యధికులు మాట్లాడేది హిందీ.

9వ, 10వ షెడ్యూళ్లు అసలు రాజ్యాంగంలో లేవు. 9వ షెడ్యూల్‌ను భూసంస్కరణల చట్టాలను కోర్టుల నుండి రక్షించడానికి, 10వ షెడ్యూల్‌ను పార్టీ మార్పులను ఆపడానికి చేర్చారు.

• 9వ షెడ్యూల్ (Ninth Schedule):
  1. 1వ రాజ్యాంగ సవరణ, 1951 ద్వారా చేర్చారు (నెహ్రూ ప్రభుత్వం).
  2. సంబంధిత ఆర్టికల్: Art 31B.
  3. ఉద్దేశం: జమీందారీ రద్దు వంటి భూసంస్కరణల చట్టాలను ప్రాథమిక హక్కుల ఉల్లంఘన పేరుతో కోర్టులు కొట్టివేయకుండా రక్షించడం.
  4. మొదట 13 చట్టాలు; ఇప్పుడు 280 కి పైగా చట్టాలు ఉన్నాయి.
  5. తమిళనాడు 69% రిజర్వేషన్ చట్టం కూడా ఇందులో ఉంది.
  6. I.R. కొయెల్హో కేసు (2007): 24 ఏప్రిల్ 1973 (కేశవానంద భారతి తీర్పు రోజు) తర్వాత 9వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చిన చట్టాలు కూడా ప్రాథమిక నిర్మాణాన్ని ఉల్లంఘిస్తే న్యాయ సమీక్షకు లోబడతాయి.
• 10వ షెడ్యూల్ (Tenth Schedule):
  1. 52వ రాజ్యాంగ సవరణ, 1985 ద్వారా చేర్చారు (రాజీవ్ గాంధీ ప్రభుత్వం).
  2. దీన్ని ‘పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం (Anti-Defection Law)’ అంటారు.
  3. సొంతంగా పార్టీ వదిలినా, పార్టీ విప్‌కు వ్యతిరేకంగా ఓటు వేసినా అనర్హత.
  4. అనర్హతపై నిర్ణయం – సభాపతి (స్పీకర్ / ఛైర్మన్).
  5. 91వ సవరణ (2003): 1/3 సభ్యుల ‘చీలిక (Split)’ మినహాయింపును తొలగించింది; 2/3 సభ్యులు కలిస్తేనే ‘విలీనం (Merger)’ కు మినహాయింపు.
  6. కిహోటో హోల్లోహన్ కేసు (1992): స్పీకర్ నిర్ణయం న్యాయ సమీక్షకు లోబడుతుంది.

1992లో 73వ, 74వ రాజ్యాంగ సవరణలు స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగ హోదా ఇచ్చాయి. గ్రామ పంచాయతీలు చూడాల్సిన అంశాలు 11వ షెడ్యూల్‌లో, పట్టణ సంస్థలు చూడాల్సిన అంశాలు 12వ షెడ్యూల్‌లో ఉన్నాయి.

• 11వ షెడ్యూల్ (Eleventh Schedule):
  1. 73వ సవరణ, 1992 ద్వారా చేర్చారు (అమలు: 24 ఏప్రిల్ 1993).
  2. సంబంధిత ఆర్టికల్: Art 243G.
  3. మొత్తం 29 అంశాలు (Subjects).
  4. ఉదాహరణలు: వ్యవసాయం, భూమి అభివృద్ధి, చిన్న నీటిపారుదల, పశుపోషణ, మత్స్య పరిశ్రమ, తాగునీరు, గ్రామీణ రోడ్లు, ప్రాథమిక విద్య, వయోజన విద్య, గ్రంథాలయాలు, ఆరోగ్యం & పారిశుద్ధ్యం, పేదరిక నిర్మూలన, ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ, మహిళా & శిశు సంక్షేమం.
  5. 24 ఏప్రిల్ – జాతీయ పంచాయతీరాజ్ దినోత్సవం.
• 12వ షెడ్యూల్ (Twelfth Schedule):
  1. 74వ సవరణ, 1992 ద్వారా చేర్చారు (అమలు: 1 జూన్ 1993).
  2. సంబంధిత ఆర్టికల్: Art 243W.
  3. మొత్తం 18 అంశాలు.
  4. ఉదాహరణలు: పట్టణ ప్రణాళిక, భూ వినియోగం, రోడ్లు & వంతెనలు, నీటి సరఫరా, ప్రజారోగ్యం & పారిశుద్ధ్యం, అగ్నిమాపక సేవలు, మురికివాడల అభివృద్ధి, జనన మరణాల నమోదు, శ్మశానాలు, వీధి దీపాలు, పార్కులు.
• గమనిక: ఈ అంశాలను స్థానిక సంస్థలకు ఎంతవరకు అప్పగించాలో రాష్ట్ర శాసనసభ నిర్ణయిస్తుంది.