రాజకీయ పార్టీలు & ఒత్తిడి సమూహాలు (Political Parties)

ఒకే రకమైన ఆలోచనలు, లక్ష్యాలు గల వ్యక్తులు ఎన్నికల్లో పోటీ చేసి అధికారం సాధించడానికి ఏర్పాటు చేసుకున్న సంఘమే రాజకీయ పార్టీ (Political Party). ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రజలకు, ప్రభుత్వానికి మధ్య వారధిలా పని చేస్తుంది.

• పార్టీ వ్యవస్థ రకాలు:
  1. ఏక పార్టీ వ్యవస్థ (One-party) – ఉదా: చైనా.
  2. ద్వి పార్టీ వ్యవస్థ (Two-party) – ఉదా: అమెరికా, బ్రిటన్.
  3. బహుళ పార్టీ వ్యవస్థ (Multi-party) – ఉదా: భారతదేశం, ఫ్రాన్స్.
• భారత పార్టీ వ్యవస్థ లక్షణాలు:
  1. బహుళ పార్టీ వ్యవస్థ – జాతీయ పార్టీలతో పాటు బలమైన ప్రాంతీయ పార్టీలు.
  2. ఏక పార్టీ ఆధిపత్యం (One-party dominance): స్వాతంత్ర్యం తర్వాత దాదాపు రెండు దశాబ్దాలు కాంగ్రెస్ ఆధిపత్యం. రజనీ కొఠారి దీనిని 'కాంగ్రెస్ వ్యవస్థ (Congress System)' అన్నారు.
  3. వ్యక్తి కేంద్రిత పార్టీలు, కుల/మత/ప్రాంతీయ ఆధారిత పార్టీలు, కూటమి (Coalition) రాజకీయాలు.
• ముఖ్యమైన మలుపులు:
  1. 1967: అనేక రాష్ట్రాల్లో కాంగ్రెసేతర ప్రభుత్వాలు.
  2. 1977: కేంద్రంలో తొలి కాంగ్రెసేతర ప్రభుత్వం – జనతా పార్టీ, ప్రధాని మొరార్జీ దేశాయ్.
  3. 1989: నేషనల్ ఫ్రంట్ కూటమి ప్రభుత్వం – ప్రధాని వి.పి. సింగ్. ఇక్కడి నుండి కూటమి యుగం మొదలైంది.
• రాజ్యాంగంలో పార్టీలు: మూల రాజ్యాంగంలో 'రాజకీయ పార్టీ' ప్రస్తావన లేదు. 52వ సవరణ (1985) ద్వారా 10వ షెడ్యూల్‌లో తొలిసారి ప్రస్తావించారు.
• పార్టీల విధులు: ఎన్నికల్లో అభ్యర్థులను నిలబెట్టడం, విధానాలు (Manifesto) రూపొందించడం, ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేయడం, ప్రతిపక్షంగా ప్రభుత్వాన్ని ప్రశ్నించడం, ప్రజాభిప్రాయాన్ని రూపొందించడం.

ఒక సంఘం రాజకీయ పార్టీగా ఎన్నికల్లో పాల్గొని ప్రయోజనాలు పొందాలంటే ముందుగా భారత ఎన్నికల సంఘం వద్ద నమోదు (Registration) చేసుకోవాలి. నమోదు వేరు, గుర్తింపు (Recognition) వేరు – ఈ తేడా పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• చట్ట ఆధారం: ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం 1951లోని సెక్షన్ 29A – 1989 నుండి అమలులో ఉంది.
• దరఖాస్తు: పార్టీ ఏర్పడిన 30 రోజుల్లోగా ఎన్నికల సంఘానికి దరఖాస్తు చేయాలి.
• పార్టీ నియమావళి (Constitution) లో తప్పనిసరిగా ఉండాల్సినవి:
  1. భారత రాజ్యాంగం పట్ల నిజమైన విశ్వాసం, విధేయత.
  2. సామ్యవాదం (Socialism), లౌకికవాదం (Secularism), ప్రజాస్వామ్యం (Democracy) సూత్రాల పట్ల విధేయత.
  3. భారత సార్వభౌమత్వం, ఐక్యత, సమగ్రతను కాపాడతామనే ప్రమాణం.
• మూడు రకాల పార్టీలు:
  1. జాతీయ పార్టీలు (National Parties) – గుర్తింపు పొందినవి.
  2. రాష్ట్ర పార్టీలు (State Parties) – గుర్తింపు పొందినవి.
  3. నమోదైన గుర్తింపు లేని పార్టీలు (Registered Unrecognised Political Parties – RUPP).
• గుర్తింపు పొందిన పార్టీలకు లాభాలు:
  1. రిజర్వ్‌డ్ ఎన్నికల గుర్తు (Reserved Symbol) – ఆ పార్టీ అభ్యర్థులకు మాత్రమే.
  2. నామినేషన్‌కు ఒక్క ప్రతిపాదకుడు (Proposer) సరిపోతుంది; ఇతరులకు 10 మంది కావాలి.
  3. 40 మంది స్టార్ క్యాంపెయినర్లు (గుర్తింపు లేని నమోదైన పార్టీలకు 20).
  4. దూరదర్శన్, ఆకాశవాణిలో ఉచిత ప్రసార సమయం; ఓటర్ల జాబితా ఉచిత ప్రతులు.
• నమోదు రద్దు: పార్టీ నమోదును రద్దు (De-register) చేసే అధికారం ఎన్నికల సంఘానికి లేదని సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది (INC vs Institute of Social Welfare, 2002) – మోసంతో నమోదు చేసుకోవడం వంటి కొన్ని సందర్భాలు తప్ప.

ఏ పార్టీకి జాతీయ హోదా, ఏ పార్టీకి రాష్ట్ర హోదా ఇవ్వాలో ఎన్నికల సంఘం 'ఎన్నికల గుర్తుల (రిజర్వేషన్ & కేటాయింపు) ఉత్తర్వు, 1968' (Election Symbols Order, 1968) ప్రకారం నిర్ణయిస్తుంది. ఎన్నికల ఫలితాల ఆధారంగా హోదా వస్తుంది, పోతుంది కూడా.

• జాతీయ పార్టీ (National Party) – కింది వాటిలో ఏదో ఒకటి నెరవేర్చాలి:
• లోక్‌సభ లేదా శాసనసభ సాధారణ ఎన్నికల్లో 4 లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల్లో 6% చెల్లుబాటైన ఓట్లు పొంది, అదనంగా లోక్‌సభలో 4 సీట్లు గెలవాలి
• లేదా
• లోక్‌సభలో 2% సీట్లు (అంటే 543లో కనీసం 11) గెలవాలి, అవి కనీసం 3 రాష్ట్రాల నుండి రావాలి
• లేదా
• కనీసం 4 రాష్ట్రాల్లో రాష్ట్ర పార్టీగా గుర్తింపు పొందాలి.
• రాష్ట్ర పార్టీ (State Party) – కింది వాటిలో ఏదో ఒకటి:
• శాసనసభ ఎన్నికల్లో 6% ఓట్లు + 2 శాసనసభ సీట్లు
• లేదా
• ఆ రాష్ట్రం నుండి లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో 6% ఓట్లు + 1 లోక్‌సభ సీటు
• లేదా
• శాసనసభలో 3% సీట్లు లేదా 3 సీట్లు (ఏది ఎక్కువైతే అది)
• లేదా
• ఆ రాష్ట్రానికి కేటాయించిన ప్రతి 25 లోక్‌సభ సీట్లకు 1 సీటు
• లేదా
• లోక్‌సభ లేదా శాసనసభ ఎన్నికల్లో ఆ రాష్ట్రంలో 8% చెల్లుబాటైన ఓట్లు (సీట్లు గెలవకపోయినా).
• హోదా సమీక్ష: ప్రతి సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత ECI సమీక్షిస్తుంది. 2016 సవరణ ప్రకారం సమీక్ష 10 ఏళ్లకు ఒకసారి (రెండు వరుస ఎన్నికల తర్వాత) జరుగుతుంది.
• గుర్తు:
  1. జాతీయ పార్టీ గుర్తు దేశమంతా రిజర్వ్‌డ్
  2. రాష్ట్ర పార్టీ గుర్తు ఆ రాష్ట్రంలో మాత్రమే.

ఎన్నికల సంఘం ఏప్రిల్ 2023లో పార్టీల హోదాను సమీక్షించి కొన్ని పార్టీలకు జాతీయ హోదా ఇచ్చింది, కొన్నింటికి తొలగించింది. జాతీయ పార్టీల జాబితా, వాటి స్థాపకులు, గుర్తులు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• జాతీయ పార్టీలు – 6 (as of April 2023):
  1. భారతీయ జనతా పార్టీ (BJP): 1980లో స్థాపన; తొలి అధ్యక్షుడు అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి. గుర్తు – కమలం (Lotus).
  2. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (INC): 1885, బొంబాయిలో; స్థాపకుడు ఎ.ఓ. హ్యూమ్, తొలి అధ్యక్షుడు డబ్ల్యు.సి. బెనర్జీ. గుర్తు – చేయి (Hand).
  3. బహుజన్ సమాజ్ పార్టీ (BSP): 1984; స్థాపకుడు కాన్షీరామ్. గుర్తు – ఏనుగు (Elephant).
  4. కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్క్సిస్ట్) – CPI(M): 1964లో CPI నుండి విడిపోయి ఏర్పడింది. గుర్తు – సుత్తి, కొడవలి, నక్షత్రం.
  5. నేషనల్ పీపుల్స్ పార్టీ (NPP): 2013; స్థాపకుడు పి.ఎ. సంగ్మా (మేఘాలయ). 2019లో జాతీయ హోదా – ఈశాన్య భారతం నుండి జాతీయ హోదా పొందిన తొలి పార్టీ. గుర్తు – పుస్తకం.
  6. ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ (AAP): 2012; స్థాపకుడు అరవింద్ కేజ్రీవాల్. ఏప్రిల్ 2023లో జాతీయ హోదా. గుర్తు – చీపురు (Broom).
• ఏప్రిల్ 2023లో జాతీయ హోదా కోల్పోయినవి: తృణమూల్ కాంగ్రెస్ (TMC), నేషనలిస్ట్ కాంగ్రెస్ పార్టీ (NCP), కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (CPI).
• INC – కొన్ని వాస్తవాలు: మొదటి సమావేశం 1885 డిసెంబర్‌లో బొంబాయిలో 72 మంది ప్రతినిధులతో జరిగింది. భారతదేశంలో అత్యంత పాత పార్టీ.
• గమనిక:
  1. పార్టీల హోదా ఎన్నికల ఫలితాల ఆధారంగా మారుతుంది
  2. పరీక్షకు ముందు ECI తాజా జాబితాను సరిచూసుకోండి.

తెలుగు రాష్ట్రాల రాజకీయాల్లో ప్రాంతీయ పార్టీలదే ప్రధాన పాత్ర. APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో ఈ పార్టీల స్థాపన తేదీలు, స్థాపకులు, గుర్తులు తరచూ అడుగుతారు.

• తెలుగుదేశం పార్టీ (TDP):
  1. స్థాపన: 29 మార్చి 1982; స్థాపకుడు నందమూరి తారక రామారావు (NTR).
  2. 'తెలుగువారి ఆత్మగౌరవం' నినాదంతో వచ్చింది.
  3. 1983 జనవరిలో – పార్టీ పెట్టిన సుమారు 9 నెలల్లోనే – అధికారంలోకి వచ్చింది. ఉమ్మడి AP తొలి కాంగ్రెసేతర ముఖ్యమంత్రి NTR.
  4. 1984లో 8వ లోక్‌సభలో ప్రధాన ప్రతిపక్ష పార్టీగా నిలిచింది – ఈ ఘనత పొందిన తొలి ప్రాంతీయ పార్టీ.
  5. గుర్తు: సైకిల్ (Bicycle).
• తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి (TRS) → భారత రాష్ట్ర సమితి (BRS):
  1. స్థాపన: 27 ఏప్రిల్ 2001; స్థాపకుడు కె. చంద్రశేఖర్ రావు (KCR).
  2. ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్ర సాధనే లక్ష్యం; 2014లో తెలంగాణ తొలి ప్రభుత్వం ఏర్పాటు.
  3. అక్టోబర్ 2022లో పేరు 'భారత రాష్ట్ర సమితి (BRS)'గా మార్పు.
  4. గుర్తు: కారు (Car).
• YSR కాంగ్రెస్ పార్టీ (YSRCP):
  1. స్థాపన: 12 మార్చి 2011; స్థాపకుడు వై.ఎస్. జగన్‌మోహన్ రెడ్డి.
  2. 2019 AP ఎన్నికల్లో 175లో 151 సీట్లు గెలిచింది.
  3. గుర్తు: సీలింగ్ ఫ్యాన్ (Ceiling Fan).
• జనసేన పార్టీ:
  1. 14 మార్చి 2014
  2. స్థాపకుడు పవన్ కళ్యాణ్. గుర్తు – గాజు గ్లాసు (Glass Tumbler).
• AIMIM (ఆల్ ఇండియా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్):
  1. హైదరాబాద్ కేంద్రంగా ఉన్న పార్టీ
  2. తెలంగాణలో గుర్తింపు పొందిన రాష్ట్ర పార్టీ. గుర్తు – గాలిపటం (Kite).

చదువు రాని ఓటరు కూడా సులభంగా ఓటు వేయడానికి భారతదేశంలో తొలి ఎన్నికల నుండే గుర్తుల విధానం ఉంది. ఒక పార్టీ రెండు వర్గాలుగా చీలినప్పుడు 'అసలు పార్టీ, గుర్తు ఎవరిది' అని ఎన్నికల సంఘం నిర్ణయిస్తుంది.

• చట్ట ఆధారం: ఎన్నికల గుర్తుల (రిజర్వేషన్ & కేటాయింపు) ఉత్తర్వు, 1968 – ఆర్టికల్ 324, ఎన్నికల నిర్వహణ నియమాలు 1961 కింద ECI జారీ చేసింది.
• గుర్తుల రకాలు:
  1. రిజర్వ్‌డ్ గుర్తులు (Reserved Symbols): గుర్తింపు పొందిన పార్టీలకు మాత్రమే.
  2. ఉచిత గుర్తులు (Free Symbols): గుర్తింపు లేని నమోదైన పార్టీల అభ్యర్థులకు, స్వతంత్ర అభ్యర్థులకు కేటాయిస్తారు.
• పేరా 15 – చీలిక వివాదాలు: గుర్తింపు పొందిన పార్టీలో ప్రత్యర్థి వర్గాలు ఏర్పడితే, ఏ వర్గమే అసలు పార్టీ అని ECI నిర్ణయిస్తుంది. ఈ నిర్ణయం అన్ని వర్గాలకూ కట్టుబడి ఉంటుంది.
• సాదిక్ అలీ vs ECI (1971):
  1. 1969 కాంగ్రెస్ చీలిక సందర్భంలో వచ్చిన కేసు.
  2. పేరా 15 కింద ECI అధికారాన్ని సుప్రీంకోర్టు సమర్థించింది.
  3. 'మెజారిటీ పరీక్ష (Test of Majority)' – పార్టీ శాసనసభా, సంస్థాగత విభాగాల్లో ఏ వర్గానికి మెజారిటీ మద్దతు ఉందో చూడాలి.
• ఇటీవలి ఉదాహరణలు:
  1. శివసేన (ఫిబ్రవరి 2023): పార్టీ పేరు, 'విల్లు-బాణం' గుర్తును ఏక్‌నాథ్ షిండే వర్గానికి ECI కేటాయించింది.
  2. NCP (ఫిబ్రవరి 2024): పార్టీ పేరు, 'గడియారం' గుర్తును అజిత్ పవార్ వర్గానికి కేటాయించింది.
• గుర్తు స్తంభన (Freezing): వివాదం తేలే వరకు ECI గుర్తును తాత్కాలికంగా స్తంభింపజేసి, రెండు వర్గాలకూ వేర్వేరు పేర్లు, గుర్తులు ఇవ్వవచ్చు.
• పేరా 16A: ఆదర్శ ప్రవర్తనా నియమావళిని లేదా ECI ఆదేశాలను పాటించని గుర్తింపు పొందిన పార్టీ గుర్తింపును ECI సస్పెండ్ లేదా ఉపసంహరించవచ్చు.

ఒకే రకమైన ప్రయోజనాలు గల వ్యక్తులు కలిసి, ప్రభుత్వ విధానాలను తమకు అనుకూలంగా మార్చుకోవడానికి ఒత్తిడి తెచ్చే సంఘాలను ఒత్తిడి సమూహాలు (Pressure Groups) లేదా ప్రయోజన సమూహాలు (Interest Groups) అంటారు. ఇవి ఎన్నికల్లో పోటీ చేయవు, అధికారం కోరవు.

• రాజకీయ పార్టీ vs ఒత్తిడి సమూహం:
  1. పార్టీ: ఎన్నికల్లో పోటీ చేస్తుంది, అధికారం కోరుతుంది, అనేక అంశాలపై విస్తృత కార్యక్రమం ఉంటుంది.
  2. ఒత్తిడి సమూహం: ఎన్నికల్లో పోటీ చేయదు, ప్రభుత్వాన్ని ప్రభావితం చేయాలనుకుంటుంది, ఒకటి రెండు ప్రత్యేక అంశాలపై దృష్టి.
  3. అందుకే పార్టీలది 'అధికార రాజకీయం (Politics of Power)', ఒత్తిడి సమూహాలది 'ప్రభావ రాజకీయం (Politics of Influence)' అంటారు.
  4. ఒత్తిడి సమూహాలను 'అదృశ్య ప్రభుత్వం (Invisible Government)' అని కూడా అంటారు.
• ఆల్మండ్ & పావెల్ (Almond and Powell) వర్గీకరణ:
  1. సంస్థాగత సమూహాలు (Institutional): ప్రభుత్వ వ్యవస్థల లోపలే ఉండేవి – ఉదా: సివిల్ సర్వీసుల సంఘాలు, సైనిక వర్గాలు.
  2. సంఘ సమూహాలు (Associational): నిర్దిష్ట ప్రయోజనాల కోసం ఏర్పడిన వ్యవస్థీకృత సంఘాలు – ఉదా: కార్మిక సంఘాలు, వ్యాపార సంఘాలు.
  3. అసంఘటిత/ఆకస్మిక సమూహాలు (Anomic): ఆకస్మికంగా ఏర్పడే నిరసనలు, అల్లర్లు, ప్రదర్శనలు.
  4. సంఘేతర సమూహాలు (Non-associational): కులం, మతం, ప్రాంతం, బంధుత్వం ఆధారంగా అనధికారికంగా ఉండేవి.
• పని చేసే పద్ధతులు:
  1. లాబీయింగ్ (Lobbying) – మంత్రులు, అధికారులు, చట్టసభ సభ్యులను నేరుగా కలిసి ఒప్పించడం.
  2. ప్రచారం (Propaganda) – మీడియా ద్వారా ప్రజాభిప్రాయాన్ని రూపొందించడం.
  3. ఎన్నికల సమయంలో అనుకూల అభ్యర్థులకు మద్దతు (Electioneering).
  4. ధర్నాలు, సమ్మెలు, బంద్‌లు, వినతిపత్రాలు.

భారతదేశంలో వ్యాపార, కార్మిక, రైతు, విద్యార్థి, వృత్తి సంఘాలు ప్రధాన ఒత్తిడి సమూహాలు. చాలా సంఘాలు ఏదో ఒక రాజకీయ పార్టీకి అనుబంధంగా ఉండటం భారతదేశ ప్రత్యేకత. స్థాపన సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో ఎక్కువగా వస్తాయి.

• వ్యాపార సమూహాలు (Business Groups):
  1. ASSOCHAM (Associated Chambers of Commerce and Industry) – 1920.
  2. FICCI (Federation of Indian Chambers of Commerce and Industry) – 1927. భారతదేశంలో అతిపెద్ద, ప్రభావవంతమైన వ్యాపార సంఘాల్లో ఒకటి.
  3. CII (Confederation of Indian Industry).
• కార్మిక సంఘాలు (Trade Unions):
  1. AITUC (All India Trade Union Congress) – 1920, బొంబాయి; తొలి అధ్యక్షుడు లాలా లజపత్ రాయ్. భారతదేశంలో తొలి జాతీయ కార్మిక సంఘం. ప్రస్తుతం CPIకి అనుబంధం.
  2. INTUC (Indian National Trade Union Congress) – 1947, కాంగ్రెస్ అనుబంధం.
  3. HMS (Hind Mazdoor Sabha) – 1948, సోషలిస్టుల సంబంధం.
  4. BMS (Bharatiya Mazdoor Sangh) – 1955, RSS/BJP భావజాల సంబంధం.
  5. CITU (Centre of Indian Trade Unions) – 1970, CPI(M) అనుబంధం.
• రైతు సంఘాలు (Agrarian Groups):
  1. అఖిల భారత కిసాన్ సభ (All India Kisan Sabha) – 1936.
  2. భారతీయ కిసాన్ యూనియన్ (BKU) – ఉత్తర భారతంలో ప్రభావవంతం.
• విద్యార్థి సంఘాలు (Student Organisations):
  1. AISF (All India Students Federation) – 1936, భారతదేశంలో తొలి విద్యార్థి సంఘం; CPI అనుబంధం.
  2. ABVP (Akhil Bharatiya Vidyarthi Parishad) – 1949.
  3. SFI (Students Federation of India) – 1970, CPI(M) అనుబంధం.
  4. NSUI (National Students Union of India) – 1971, కాంగ్రెస్ అనుబంధం.
• వృత్తి సంఘాలు (Professional Groups): ఇండియన్ మెడికల్ అసోసియేషన్ (IMA), బార్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియా, ఉపాధ్యాయ సంఘాలు.
• భారత ఒత్తిడి సమూహాల లక్షణం: చాలా సంఘాలు పార్టీల అనుబంధాలుగా పని చేయడం వల్ల స్వతంత్రంగా ఉండలేకపోతున్నాయనే విమర్శ ఉంది.