UPSC & రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (UPSC & SPSC)

ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలకు ప్రతిభ ఆధారంగా ఎంపిక చేసే స్వతంత్ర సంస్థ ఆలోచన బ్రిటిష్ కాలంలోనే మొదలైంది. ఆ సంస్థే దశలవారీగా మారి నేటి కేంద్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (Union Public Service Commission – UPSC)గా రూపొందింది.

• భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1919 (Government of India Act 1919): భారతదేశంలో పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ ఏర్పాటుకు మొదటిసారి నిబంధన చేసింది.
• లీ కమిషన్ (Lee Commission, 1923–24): ఉన్నత సివిల్ సర్వీసులపై ఏర్పాటైన రాయల్ కమిషన్. పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్‌ను వెంటనే ఏర్పాటు చేయాలని సిఫారసు చేసింది.
• 1 అక్టోబర్ 1926: భారతదేశంలో మొదటి పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ ఏర్పడింది.
• తొలి ఛైర్మన్: సర్ రాస్ బార్కర్ (Sir Ross Barker).
• భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935:
  1. కేంద్ర స్థాయిలో ఫెడరల్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (Federal Public Service Commission).
  2. రాష్ట్రాల (ప్రావిన్సుల) స్థాయిలో ప్రావిన్షియల్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్లు.
  3. అవసరమైతే రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ప్రావిన్సులకు ఉమ్మడి కమిషన్.
• 26 జనవరి 1950: రాజ్యాంగం అమలుతో ఫెడరల్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ పేరు 'కేంద్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (UPSC)'గా మారింది.
• ప్రధాన కార్యాలయం: ధోల్‌పూర్ హౌస్ (Dholpur House), న్యూఢిల్లీ.
• స్వభావం: రాజ్యాంగ సంస్థ (Constitutional Body), స్వతంత్ర సంస్థ. దీనిని 'మెరిట్ వ్యవస్థకు కాపలాదారు (Watchdog of Merit System)' అంటారు.

UPSC, రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (State Public Service Commission – SPSC) గురించిన నిబంధనలు రాజ్యాంగంలోని భాగం XIV (Part XIV) – 'కేంద్ర, రాష్ట్రాల కింద సేవలు (Services under the Union and the States)'లో ఉన్నాయి. 'ఏ ఆర్టికల్ ఏమి చెబుతుంది' అనే ప్రశ్న పరీక్షల్లో తరచూ వస్తుంది.

• ఆర్టికల్ 315: కేంద్రానికి UPSC, ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక SPSC ఉండాలి. రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి కమిషన్ (Joint State Public Service Commission – JSPSC) ఏర్పాటు చేయవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 316: ఛైర్మన్, సభ్యుల నియామకం, పదవీకాలం.
• ఆర్టికల్ 317: ఛైర్మన్, సభ్యుల తొలగింపు (Removal) మరియు సస్పెన్షన్.
• ఆర్టికల్ 318: సభ్యుల సంఖ్య, సేవా నిబంధనలు నిర్ణయించే అధికారం – UPSCకి రాష్ట్రపతి, SPSCకి గవర్నర్.
• ఆర్టికల్ 319: పదవీ విరమణ తర్వాత ఇతర పదవులు చేపట్టడంపై నిషేధం.
• ఆర్టికల్ 320: పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ల విధులు (Functions).
• ఆర్టికల్ 321: కమిషన్ల విధులను విస్తరించే అధికారం – UPSCకి పార్లమెంటు, SPSCకి రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టం ద్వారా.
• ఆర్టికల్ 322: కమిషన్ ఖర్చులు – UPSC ఖర్చులు భారత సంఘటిత నిధి (Consolidated Fund of India) పై, SPSC ఖర్చులు రాష్ట్ర సంఘటిత నిధిపై భారం (Charged Expenditure). వీటిపై ఓటింగ్ ఉండదు.
• ఆర్టికల్ 323: నివేదికలు (Reports).
• UPSC వార్షిక నివేదికను రాష్ట్రపతికి ఇస్తుంది
• రాష్ట్రపతి దానిని పార్లమెంటు ముందు ఉంచుతారు.
• SPSC నివేదికను గవర్నర్‌కు ఇస్తుంది
• గవర్నర్ రాష్ట్ర శాసనసభ ముందు ఉంచుతారు.
• కమిషన్ సలహాను ప్రభుత్వం ఆమోదించని సందర్భాల్లో, కారణాలతో కూడిన మెమోరాండం కూడా సభ ముందు ఉంచాలి.

UPSCలో ఎంతమంది సభ్యులు ఉండాలో రాజ్యాంగం నిర్ణయించలేదు. ఆ అధికారాన్ని రాష్ట్రపతికి వదిలేసింది. సాధారణంగా ఛైర్మన్‌తో కలిపి 9 నుండి 11 మంది సభ్యులు ఉంటారు.

• నిర్మాణం: ఒక ఛైర్మన్ (Chairman) + రాష్ట్రపతి నిర్ణయించినంత మంది సభ్యులు.
• నియామకం: ఛైర్మన్, సభ్యులను రాష్ట్రపతి (President) నియమిస్తారు (ఆర్టికల్ 316).
• అర్హత: రాజ్యాంగం విద్యార్హతలు నిర్ణయించలేదు.
• కానీ సభ్యుల్లో సగం మంది కనీసం 10 సంవత్సరాలు కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పదవిలో పని చేసినవారై ఉండాలి.
• పదవీకాలం: 6 సంవత్సరాలు లేదా 65 సంవత్సరాల వయస్సు – ఏది ముందైతే అది.
• రాజీనామా: రాష్ట్రపతికి రాజీనామా లేఖ సమర్పిస్తారు.
• తాత్కాలిక ఛైర్మన్ (Acting Chairman): ఛైర్మన్ పదవి ఖాళీ అయినప్పుడు లేదా ఛైర్మన్ విధులు నిర్వహించలేనప్పుడు, సభ్యుల్లో ఒకరిని రాష్ట్రపతి తాత్కాలిక ఛైర్మన్‌గా నియమిస్తారు.
• సేవా నిబంధనలు: జీతం, సెలవులు, పింఛను వంటివి రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు (ఆర్టికల్ 318). నియామకం తర్వాత వీటిని సభ్యునికి నష్టం కలిగేలా మార్చకూడదు.
• SPSCతో పోలిక:
  1. UPSC – రాష్ట్రపతి నియామకం, 65 ఏళ్ల వయస్సు వరకు.
  2. SPSC – గవర్నర్ నియామకం, 62 ఏళ్ల వయస్సు వరకు.
  3. 41వ రాజ్యాంగ సవరణ (1976) ద్వారా SPSC సభ్యుల పదవీ విరమణ వయస్సు 60 నుండి 62కి పెరిగింది.

UPSC, SPSC సభ్యులు భయం లేకుండా పని చేయాలంటే వారిని సులభంగా తొలగించకూడదు. అందుకే ఆర్టికల్ 317 ప్రత్యేక విధానం ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా SPSC సభ్యులను నియమించేది గవర్నర్ అయినా, తొలగించేది రాష్ట్రపతి మాత్రమే – ఇది పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగే పాయింట్.

• తొలగించే అధికారం: UPSC, SPSC, JSPSC – మూడింటి ఛైర్మన్, సభ్యులను రాష్ట్రపతి (President) మాత్రమే తొలగిస్తారు.
• ప్రత్యక్ష కారణాలు (సుప్రీంకోర్టు విచారణ అవసరం లేదు):
  1. దివాలా తీసిన వ్యక్తిగా (Insolvent) ప్రకటించబడితే.
  2. పదవిలో ఉండగా బయట జీతం వచ్చే ఇతర ఉద్యోగం చేస్తే.
  3. మానసిక లేదా శారీరక బలహీనత (Infirmity of Mind or Body) వల్ల పదవిలో కొనసాగడానికి తగనివారని రాష్ట్రపతి భావిస్తే.
• దుష్ప్రవర్తన (Misbehaviour) కారణంగా తొలగింపు:
  1. రాష్ట్రపతి ఈ విషయాన్ని సుప్రీంకోర్టుకు పంపాలి (Reference).
  2. సుప్రీంకోర్టు విచారణ జరిపి తొలగించవచ్చని సలహా ఇస్తే, రాష్ట్రపతి తొలగిస్తారు.
  3. ఈ సందర్భంలో సుప్రీంకోర్టు సలహా రాష్ట్రపతికి కట్టుబడి ఉంటుంది (Binding).
• దుష్ప్రవర్తన అంటే?: ప్రభుత్వం చేసుకున్న ఒప్పందాల్లో లేదా ఒప్పందాల లాభాల్లో సభ్యునికి ఆసక్తి (Interest) ఉంటే, అది దుష్ప్రవర్తనగా పరిగణిస్తారు.
• సస్పెన్షన్ (Suspension):
  1. సుప్రీంకోర్టు విచారణ జరుగుతున్నప్పుడు UPSC సభ్యుని రాష్ట్రపతి సస్పెండ్ చేయవచ్చు.
  2. SPSC సభ్యుని గవర్నర్ సస్పెండ్ చేయవచ్చు – కానీ తొలగించలేరు.

UPSC సభ్యులు ప్రభుత్వాన్ని సంతోషపెట్టి, పదవీ విరమణ తర్వాత మంచి పదవులు పొందాలని ఆశించకూడదు. అందుకే ఆర్టికల్ 319 వారికి తర్వాత ఏ పదవులు చేపట్టవచ్చో, ఏవి చేపట్టకూడదో స్పష్టంగా చెప్పింది.

• ఆర్టికల్ 319 నిబంధనలు:
  1. UPSC ఛైర్మన్: పదవీ విరమణ తర్వాత కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర ప్రభుత్వంలో ఏ ఉద్యోగానికీ అర్హులు కారు.
  2. UPSC సభ్యుడు: UPSC ఛైర్మన్‌గా లేదా SPSC ఛైర్మన్‌గా నియమించబడవచ్చు. ఇతర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలకు అర్హత లేదు.
  3. SPSC ఛైర్మన్: UPSC ఛైర్మన్ లేదా సభ్యుడిగా, లేదా మరొక రాష్ట్ర PSC ఛైర్మన్‌గా నియమించబడవచ్చు.
  4. SPSC సభ్యుడు: UPSC ఛైర్మన్/సభ్యుడిగా, లేదా అదే లేదా మరొక SPSC ఛైర్మన్‌గా నియమించబడవచ్చు.
• పునర్నియామకం: ఒకసారి పదవీకాలం పూర్తి చేసిన ఛైర్మన్ లేదా సభ్యుడు అదే పదవికి మళ్లీ నియామకానికి అర్హులు కారు.
• ఇతర రక్షణలు (Safeguards):
  1. ఆర్టికల్ 317లో చెప్పిన కారణాలపై మాత్రమే తొలగింపు.
  2. నియామకం తర్వాత సేవా నిబంధనలను నష్టం కలిగేలా మార్చకూడదు.
  3. ఖర్చులు సంఘటిత నిధిపై భారం – పార్లమెంటు ఓటుపై ఆధారపడదు.
• సరళ సూత్రం: UPSC/SPSC సభ్యులు పదవీ విరమణ తర్వాత 'పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ వ్యవస్థలోనే పై పదవులకు' మాత్రమే వెళ్లగలరు – ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలకు కాదు.

UPSC ప్రధాన పని కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలకు పరీక్షలు నిర్వహించి, అర్హులను ఎంపిక చేయడం. అంతేకాకుండా సిబ్బంది విషయాల్లో ప్రభుత్వానికి సలహాలు ఇస్తుంది. కానీ ఇది కేవలం సలహా సంస్థ (Advisory Body) మాత్రమే.

• పరీక్షలు నిర్వహణ: అఖిల భారత సర్వీసులు (IAS, IPS, IFoS), కేంద్ర సర్వీసులు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల సర్వీసులకు నియామక పరీక్షలు.
• సంప్రదించవలసిన విషయాలు (ఆర్టికల్ 320(3)):
  1. సివిల్ సర్వీసుల నియామక పద్ధతులు.
  2. నియామకాలు, పదోన్నతులు (Promotions), బదిలీల సూత్రాలు, అభ్యర్థుల అర్హత.
  3. ప్రభుత్వ ఉద్యోగులపై క్రమశిక్షణ చర్యలు (Disciplinary Matters).
  4. విధి నిర్వహణలో చేసిన పనులపై కేసులు ఎదుర్కొన్న ఉద్యోగుల న్యాయ ఖర్చుల క్లెయిమ్‌లు.
  5. విధి నిర్వహణలో గాయపడిన వారికి పింఛను క్లెయిమ్‌లు.
• రాష్ట్రాలకు సహాయం: రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలు కోరితే, ప్రత్యేక అర్హతలు అవసరమైన పోస్టులకు ఉమ్మడి నియామక పథకాలు రూపొందించడంలో UPSC సహాయపడుతుంది. గవర్నర్ కోరితే, రాష్ట్రపతి ఆమోదంతో రాష్ట్ర అవసరాలకు కూడా సేవ చేయవచ్చు (ఆర్టికల్ 315(4)).
• UPSCని సంప్రదించనవసరం లేని విషయాలు:
  1. వెనుకబడిన తరగతులకు నియామకాల్లో రిజర్వేషన్ (ఆర్టికల్ 320(4)).
  2. SC, STల క్లెయిమ్‌లను పరిగణించే విషయంలో (ఆర్టికల్ 335).
  3. రాష్ట్రపతి నిబంధనల (Regulations) ద్వారా UPSC పరిధి నుండి మినహాయించిన పోస్టులు. ఈ నిబంధనలను కనీసం 14 రోజులు పార్లమెంటు ముందు ఉంచాలి; పార్లమెంటు వాటిని సవరించవచ్చు లేదా రద్దు చేయవచ్చు.
• పరిమితులు:
  1. UPSC సలహా ప్రభుత్వానికి కట్టుబడి ఉండదు (Not Binding).
  2. UPSC ఎంపిక చేసినంత మాత్రాన అభ్యర్థికి ఉద్యోగం పొందే హక్కు రాదు.
  3. కేంద్ర నిఘా సంఘం (CVC) ఏర్పాటుతో క్రమశిక్షణ విషయాల్లో UPSC పాత్ర కొంత తగ్గింది.

ప్రతి రాష్ట్రంలో గ్రూప్-1, గ్రూప్-2 వంటి రాష్ట్ర స్థాయి ఉద్యోగాల ఎంపిక కోసం రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (SPSC) ఉంటుంది. దీని నిర్మాణం దాదాపు UPSCలాగే ఉంటుంది, కానీ కొన్ని ముఖ్య తేడాలు ఉన్నాయి.

• SPSC నిర్మాణం: ఛైర్మన్ + గవర్నర్ నిర్ణయించినంత మంది సభ్యులు.
• నియామకం: రాష్ట్ర గవర్నర్ (Governor).
• పదవీకాలం: 6 సంవత్సరాలు లేదా 62 సంవత్సరాల వయస్సు – ఏది ముందైతే అది.
• రాజీనామా: గవర్నర్‌కు సమర్పిస్తారు.
• తొలగింపు: రాష్ట్రపతి మాత్రమే – UPSC సభ్యుల విధానంలోనే (ఆర్టికల్ 317).
• నివేదిక:
  1. వార్షిక నివేదికను గవర్నర్‌కు ఇస్తుంది
  2. గవర్నర్ దానిని రాష్ట్ర శాసనసభ ముందు ఉంచుతారు.
• విధులు: రాష్ట్ర సర్వీసులకు UPSC చేసే పనులనే SPSC చేస్తుంది – పరీక్షల నిర్వహణ, నియామకాలు, పదోన్నతులు, క్రమశిక్షణ విషయాలపై సలహా.
• జిల్లా న్యాయమూర్తులు కాకుండా ఇతర న్యాయ సేవలు: రాష్ట్ర న్యాయ సర్వీసుకు (జిల్లా న్యాయమూర్తులు కాకుండా) నియామకాలను గవర్నర్ SPSC, హైకోర్టుతో సంప్రదించి చేస్తారు (ఆర్టికల్ 234).
• ఉమ్మడి రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (JSPSC):
  1. రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు ఒకే కమిషన్.
  2. ఆయా రాష్ట్రాల శాసనసభలు తీర్మానం చేసి కోరితే, పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఏర్పాటు చేస్తుంది.
  3. ఇది చట్టబద్ధ సంస్థ (Statutory Body) – రాజ్యాంగ సంస్థ కాదు.
  4. ఛైర్మన్, సభ్యులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు; పదవీకాలం 6 ఏళ్లు లేదా 62 ఏళ్లు.
  5. నివేదికను సంబంధిత ప్రతి రాష్ట్ర గవర్నర్‌కు సమర్పిస్తుంది.
  6. ఉదాహరణ: 1966లో పంజాబ్, హర్యానా ఏర్పడినప్పుడు కొద్దికాలం ఉమ్మడి కమిషన్ ఉంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ రాష్ట్రాల్లో గ్రూప్-1 నుండి గ్రూప్-4 వరకు, లెక్చరర్లు, ఇతర రాష్ట్ర ఉద్యోగాల ఎంపికను ఆయా రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్లు చేస్తాయి. ఇవి ఆర్టికల్ 315 కింద ఏర్పడిన రాజ్యాంగ సంస్థలే.

• ఆంధ్రప్రదేశ్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (APPSC):
  1. 1953లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పుడు ఆంధ్ర రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ ఏర్పడింది.
  2. 1 నవంబర్ 1956న ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటుతో APPSCగా మారింది.
  3. 2014 విభజన తర్వాత అవశేష ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు APPSC కొనసాగుతోంది; కార్యాలయం విజయవాడకు మారింది.
• తెలంగాణ రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (TSPSC → TGPSC):
  1. 2 జూన్ 2014న తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత, 2014 ఆగస్టులో TSPSC ఏర్పడింది.
  2. తొలి ఛైర్మన్: ప్రొ. ఘంటా చక్రపాణి.
  3. 2024లో రాష్ట్ర సంక్షిప్త నామం TS నుండి TGకి మారడంతో, కమిషన్ పేరు TGPSCగా మారింది.
  4. ప్రధాన కార్యాలయం: హైదరాబాద్ (నాంపల్లి).
• ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014: రెండు రాష్ట్రాలకు వేర్వేరు పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్లకు దారి తీసింది. అవసరమైతే UPSC రాష్ట్రానికి సేవ చేయవచ్చనే నిబంధన (ఆర్టికల్ 315(4)) కూడా ఉంది.
• రాజ్యాంగ నిబంధనలు ఈ రెండింటికీ ఒకేలా:
  1. ఛైర్మన్, సభ్యులను గవర్నర్ నియమిస్తారు.
  2. పదవీకాలం 6 ఏళ్లు లేదా 62 ఏళ్లు.
  3. తొలగింపు రాష్ట్రపతి ద్వారా మాత్రమే (ఆర్టికల్ 317).
  4. వార్షిక నివేదిక గవర్నర్‌కు, గవర్నర్ ద్వారా శాసనసభకు.
• నిర్వహించే ముఖ్య పరీక్షలు: గ్రూప్-1 (డిప్యూటీ కలెక్టర్, DSP వంటివి), గ్రూప్-2, గ్రూప్-3, గ్రూప్-4, డిపార్ట్‌మెంటల్ టెస్టులు.
• గమనిక: DSC (ఉపాధ్యాయ నియామకాలు), పోలీస్ కానిస్టేబుల్ నియామకాలు PSC ద్వారా కాకుండా వేర్వేరు బోర్డుల ద్వారా జరుగుతాయి (ఉదా: రాష్ట్ర స్థాయి పోలీస్ రిక్రూట్‌మెంట్ బోర్డు).