రాజ్యాంగ ఆధారాలు – ఇతర దేశాల నుండి (Sources of the Constitution)

భారత రాజ్యాంగ రచయితలు ప్రపంచంలోని అనేక రాజ్యాంగాలను పరిశీలించి, మన దేశానికి సరిపోయే మంచి లక్షణాలను తీసుకున్నారు. అందుకే కొందరు దీన్ని 'అరువుల సంచి (Bag of Borrowings)' అని విమర్శించారు.

కానీ తీసుకున్న ప్రతి లక్షణాన్నీ భారత పరిస్థితులకు తగ్గట్టు మార్చుకున్నారు.

• అంబేద్కర్ సమాధానం: అప్పటికే తెలిసిన అన్ని రాజ్యాంగాలను పరిశీలించి రాజ్యాంగం రూపొందించామని, అందులో సిగ్గుపడాల్సింది ఏమీ లేదని అంబేద్కర్ సభలో చెప్పారు.
• అతిపెద్ద ఆధారం – 1935 చట్టం: మన రాజ్యాంగ నిర్మాణ భాగం (Structural Part) చాలావరకు భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935 నుండే వచ్చింది. రాజ్యాంగంలోని ఎన్నో నిబంధనలు ఈ చట్టం నుండి తీసుకున్నవే.
• 1935 చట్టం నుండి తీసుకున్నవి:
  1. సమాఖ్య వ్యవస్థ (Federal Scheme)
  2. గవర్నర్ పదవి (Office of Governor)
  3. న్యాయవ్యవస్థ (Judiciary) నిర్మాణం
  4. పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్లు (Public Service Commissions)
  5. అత్యవసర పరిస్థితి నిబంధనలు (Emergency Provisions)
  6. పరిపాలనా వివరాలు (Administrative Details)
• మూడు భాగాలు – మూడు ఆధారాలు:
  1. తాత్విక భాగం (ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు): అమెరికా, ఐర్లాండ్ రాజ్యాంగాలు
  2. రాజకీయ భాగం (కేబినెట్ ప్రభుత్వం, కార్యనిర్వాహక–శాసన వ్యవస్థల సంబంధం): బ్రిటిష్ రాజ్యాంగం
  3. నిర్మాణ భాగం (Structural Part): 1935 చట్టం

మనదేశం దాదాపు 200 ఏళ్లు బ్రిటిష్ పాలనలో ఉంది. అందుకే బ్రిటిష్ పాలనా విధానాలు మన నాయకులకు బాగా పరిచయం. మన ప్రభుత్వ పనితీరు (రాజకీయ భాగం) ఎక్కువగా బ్రిటిష్ రాజ్యాంగం నుండే వచ్చింది.

బ్రిటన్ రాజ్యాంగం లిఖితం కాదు (Unwritten) అయినా దాని సంప్రదాయాలను మనం తీసుకున్నాం.

• బ్రిటన్ నుండి తీసుకున్నవి:
  1. పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వం (Parliamentary Government)
  2. చట్టబద్ధ పాలన (Rule of Law)
  3. శాసన ప్రక్రియ (Legislative Procedure)
  4. ఏక పౌరసత్వం (Single Citizenship)
  5. కేబినెట్ వ్యవస్థ (Cabinet System)
  6. ప్రాధికార రిట్‌లు (Prerogative Writs)
  7. పార్లమెంటరీ ప్రత్యేక హక్కులు (Parliamentary Privileges)
  8. ద్విసభా విధానం (Bicameralism)
• పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వం అంటే: రాష్ట్రపతి నామమాత్రపు అధిపతి. నిజమైన అధికారం ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలిది. మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సమష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది.
• రిట్‌లు (Writs): హెబియస్ కార్పస్, మాండమస్, ప్రొహిబిషన్, సెర్షియోరరీ, కో-వారంటో – ఈ ఐదు రిట్‌ల ఆలోచన బ్రిటిష్ న్యాయ వ్యవస్థ నుండి వచ్చింది.
• ముఖ్య తేడా: బ్రిటన్‌లో పార్లమెంటు సార్వభౌమాధికారం (Parliamentary Sovereignty) ఉంటుంది. మన దేశంలో పార్లమెంటు రాజ్యాంగానికి లోబడి పనిచేస్తుంది. పార్లమెంటు చట్టాలను న్యాయస్థానాలు సమీక్షించవచ్చు.
• స్పీకర్ పదవి: లోక్‌సభ స్పీకర్ పదవి, సభా కార్యకలాపాల విధానం కూడా బ్రిటిష్ హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్ పద్ధతిని పోలి ఉంటుంది.

అమెరికా రాజ్యాంగం (1787) ప్రపంచంలోని మొదటి లిఖిత రాజ్యాంగాల్లో ఒకటి. హక్కులు, న్యాయవ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యం విషయంలో మన రాజ్యాంగం అమెరికా నుండి చాలా నేర్చుకుంది. మన రాజ్యాంగ తాత్విక భాగానికి ఇది ముఖ్య ఆధారం.

• అమెరికా నుండి తీసుకున్నవి:
  1. ప్రాథమిక హక్కులు (Fundamental Rights) – అమెరికా 'బిల్ ఆఫ్ రైట్స్ (Bill of Rights)' స్ఫూర్తి
  2. న్యాయవ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యం (Independence of Judiciary)
  3. న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review)
  4. రాష్ట్రపతిపై అభిశంసన (Impeachment of the President)
  5. సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల తొలగింపు విధానం
  6. ఉపరాష్ట్రపతి పదవి (Post of Vice-President)
  7. ప్రవేశిక (Preamble) ఆలోచన
• ఉపరాష్ట్రపతి: అమెరికాలో లాగే మన ఉపరాష్ట్రపతి కూడా ఎగువ సభ (రాజ్యసభ) కు పదవిరీత్యా అధ్యక్షుడు (Ex-officio Chairman).
• న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review): పార్లమెంటు లేదా ప్రభుత్వం చేసిన చట్టం రాజ్యాంగానికి విరుద్ధంగా ఉంటే న్యాయస్థానాలు దాన్ని చెల్లదని ప్రకటించవచ్చు. ఆర్టికల్ 13, 32, 226 దీనికి ఆధారం.
• ప్రవేశిక: ప్రవేశిక ఆలోచన అమెరికాదే. 'We the People' పదాలు కూడా అమెరికా ప్రవేశిక లాగే మొదలవుతాయి.
• జాగ్రత్త: అమెరికాలో 'చట్టబద్ధమైన న్యాయ ప్రక్రియ (Due Process of Law)' ఉంది. మనం ఆర్టికల్ 21లో 'చట్టం నిర్దేశించిన విధానం (Procedure Established by Law)' అనే జపాన్ పద్ధతిని తీసుకున్నాం.
• తేడా: అమెరికాలో అధ్యక్ష తరహా ప్రభుత్వం (Presidential System), ద్వంద్వ పౌరసత్వం ఉన్నాయి. మనం వాటిని తీసుకోలేదు.

బ్రిటన్, అమెరికాతో పాటు ఐర్లాండ్, కెనడా, ఆస్ట్రేలియా రాజ్యాంగాలు కూడా మన రాజ్యాంగంపై ప్రభావం చూపాయి. ఈ మూడు దేశాలు కూడా ఒకప్పుడు బ్రిటిష్ పాలనలో ఉన్నవే. ఏ దేశం నుండి ఏది తీసుకున్నారో కలగాపులగం కాకుండా జాగ్రత్తగా గుర్తుంచుకోవాలి.

• ఐర్లాండ్ (Ireland):
  1. రాజ్య విధాన ఆదేశిక సూత్రాలు (Directive Principles of State Policy) – భాగం IV
  2. రాజ్యసభకు సభ్యుల నామినేషన్ (సాహిత్యం, కళలు, సైన్స్, సామాజిక సేవ రంగాల నుండి 12 మంది)
  3. రాష్ట్రపతి ఎన్నిక విధానం (Method of Election of President)
  4. ఐర్లాండ్ ఈ ఆదేశిక సూత్రాల ఆలోచనను స్పెయిన్ రాజ్యాంగం నుండి తీసుకుంది.
• కెనడా (Canada):
  1. బలమైన కేంద్రంతో కూడిన సమాఖ్య (Federation with a Strong Centre)
  2. అవశిష్ట అధికారాలు (Residuary Powers) కేంద్రానికి
  3. రాష్ట్ర గవర్నర్లను కేంద్రం నియమించడం
  4. సుప్రీంకోర్టు సలహా అధికార పరిధి (Advisory Jurisdiction)
  5. కెనడా రాజ్యాంగం భారత 'బలమైన కేంద్రం ఉన్న సమాఖ్య'కు ముఖ్య నమూనా.
• ఆస్ట్రేలియా (Australia):
  1. ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List)
  2. వ్యాపారం, వాణిజ్యం, రాకపోకల స్వేచ్ఛ (Freedom of Trade, Commerce and Intercourse)
  3. పార్లమెంటు రెండు సభల ఉమ్మడి సమావేశం (Joint Sitting) – ఆర్టికల్ 108

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'ఐర్లాండ్ – ఆదేశాలు (DPSP), నామినేషన్లు, రాష్ట్రపతి ఎన్నిక'. 'కెనడా – కేంద్రం బలం (Strong Centre, Residuary, Governor)'. 'ఆస్ట్రేలియా – ఉమ్మడి (Concurrent List, Joint Sitting)'. ఆస్ట్రేలియాలో రెండు 'ఉమ్మడి' లు ఉన్నాయని గుర్తుపెట్టుకోండి.

మన రాజ్యాంగంలోని ప్రవేశిక ఆదర్శాలు, ప్రాథమిక విధులు, అత్యవసర పరిస్థితిలో హక్కుల రద్దు వంటి అంశాలు యూరప్ దేశాల నుండి వచ్చాయి. ఇవి కూడా పరీక్షల్లో తరచుగా 'జతపరచండి (Match the following)' రూపంలో అడుగుతారు.

• పూర్వపు సోవియట్ యూనియన్ (USSR – ఇప్పటి రష్యా):
  1. ప్రాథమిక విధులు (Fundamental Duties) – భాగం IV-A, ఆర్టికల్ 51A
  2. ప్రవేశికలోని న్యాయం (సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ న్యాయం – Social, Economic and Political Justice) అనే ఆదర్శం
  3. ప్రాథమిక విధులను 42వ సవరణ (1976) ద్వారా చేర్చారు. స్వరణ్ సింగ్ కమిటీ సిఫారసు చేసింది.
• ఫ్రాన్స్ (France):
  1. గణతంత్రం (Republic)
  2. ప్రవేశికలోని స్వేచ్ఛ (Liberty), సమానత్వం (Equality), సౌభ్రాతృత్వం (Fraternity) ఆదర్శాలు
  3. ఈ మూడు పదాలు ఫ్రెంచ్ విప్లవం (1789) నినాదం నుండి వచ్చాయి.
• జర్మనీ (వైమర్ రాజ్యాంగం – Weimar Constitution):
  1. అత్యవసర పరిస్థితి సమయంలో ప్రాథమిక హక్కుల రద్దు (Suspension of Fundamental Rights during Emergency)
  2. ఆర్టికల్ 358, 359 ఈ అంశానికి సంబంధించినవి.
• జాగ్రత్త – రెండు వేర్వేరు ఆధారాలు:
  1. అత్యవసర పరిస్థితి నిబంధనలు (Emergency Provisions) మొత్తం – 1935 చట్టం నుండి
  2. అత్యవసర సమయంలో హక్కుల రద్దు మాత్రమే – జర్మనీ (వైమర్) నుండి

దక్షిణాఫ్రికా, జపాన్ నుండి తీసుకున్న లక్షణాలు తక్కువే అయినా పరీక్షల్లో చాలా ముఖ్యమైనవి. ముఖ్యంగా రాజ్యాంగ సవరణ విధానం, ఆర్టికల్ 21లోని పదబంధం గురించి తరచుగా ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• దక్షిణాఫ్రికా (South Africa):
  1. రాజ్యాంగ సవరణ విధానం (Procedure for Amendment of the Constitution) – ఆర్టికల్ 368
  2. రాజ్యసభ సభ్యుల ఎన్నిక (Election of Members of Rajya Sabha) – రాష్ట్ర శాసనసభల ఎన్నికైన సభ్యులు ఎన్నుకోవడం
• జపాన్ (Japan):
  1. చట్టం నిర్దేశించిన విధానం (Procedure Established by Law) – ఆర్టికల్ 21 (జీవించే హక్కు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ)
• ఆర్టికల్ 21 అర్థం: 'చట్టం నిర్దేశించిన విధానం ప్రకారం తప్ప ఏ వ్యక్తి ప్రాణాన్ని గానీ, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను గానీ తీసివేయకూడదు'.
• మొదట్లో ఈ పదబంధాన్ని సంకుచితంగా అర్థం చేసుకున్నారు – ఏ.కె. గోపాలన్ కేసు (1950).
• మేనకా గాంధీ కేసు (1978) లో సుప్రీంకోర్టు ఆ విధానం 'న్యాయబద్ధంగా, సహేతుకంగా' ఉండాలని చెప్పింది. దీంతో ఆచరణలో అమెరికా 'డ్యూ ప్రాసెస్' కు దగ్గరైంది.
• రాజ్యసభ – రెండు ఆధారాలు:
  1. రాజ్యసభ సభ్యుల ఎన్నిక – దక్షిణాఫ్రికా
  2. రాజ్యసభకు 12 మంది నామినేషన్ – ఐర్లాండ్
• సవరణ విధానం: ఆర్టికల్ 368 ప్రకారం కొన్ని సవరణలకు పార్లమెంటు ప్రత్యేక మెజారిటీ, మరికొన్నింటికి సగం రాష్ట్రాల ఆమోదం కూడా కావాలి. ఈ కలయిక వల్ల మన రాజ్యాంగం పూర్తిగా దృఢమూ కాదు, పూర్తిగా సరళమూ కాదు.

పరీక్ష ముందు ఒక్కసారి చూసుకోవడానికి అన్ని దేశాల ఆధారాలను ఇక్కడ ఒకేచోట ఇస్తున్నాం. అలాగే విద్యార్థులు తరచుగా తికమకపడే జతలను కూడా విడిగా చూపించాం.

• దేశాల వారీగా ఒక్క చూపులో:
  1. 1935 చట్టం: సమాఖ్య, గవర్నర్, న్యాయవ్యవస్థ, PSCలు, అత్యవసర నిబంధనలు
  2. బ్రిటన్: పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వం, చట్టబద్ధ పాలన, ఏక పౌరసత్వం, కేబినెట్, రిట్‌లు, ద్విసభా విధానం
  3. అమెరికా: ప్రాథమిక హక్కులు, న్యాయ సమీక్ష, న్యాయవ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యం, అభిశంసన, ఉపరాష్ట్రపతి
  4. ఐర్లాండ్: ఆదేశిక సూత్రాలు, రాజ్యసభ నామినేషన్లు, రాష్ట్రపతి ఎన్నిక విధానం
  5. కెనడా: బలమైన కేంద్రం, అవశిష్ట అధికారాలు, గవర్నర్ నియామకం, సుప్రీంకోర్టు సలహా అధికారం
  6. ఆస్ట్రేలియా: ఉమ్మడి జాబితా, ఉమ్మడి సమావేశం, వ్యాపార స్వేచ్ఛ
  7. సోవియట్ యూనియన్: ప్రాథమిక విధులు, సామాజిక–ఆర్థిక–రాజకీయ న్యాయం
  8. ఫ్రాన్స్: గణతంత్రం, స్వేచ్ఛ–సమానత్వం–సౌభ్రాతృత్వం
  9. జర్మనీ (వైమర్): అత్యవసర సమయంలో హక్కుల రద్దు
  10. దక్షిణాఫ్రికా: సవరణ విధానం, రాజ్యసభ ఎన్నిక
  11. జపాన్: చట్టం నిర్దేశించిన విధానం
• తికమక జతలు (Exam Traps):
  1. ప్రవేశిక ఆలోచన – అమెరికా; ప్రవేశికలోని స్వేచ్ఛ–సమానత్వం–సౌభ్రాతృత్వం – ఫ్రాన్స్; న్యాయం – సోవియట్ యూనియన్.
  2. అవశిష్ట అధికారాలు – కెనడా; ఉమ్మడి జాబితా – ఆస్ట్రేలియా.
  3. అత్యవసర నిబంధనలు – 1935 చట్టం; అత్యవసర సమయంలో హక్కుల రద్దు – జర్మనీ.
  4. రాజ్యసభ నామినేషన్ – ఐర్లాండ్; రాజ్యసభ ఎన్నిక – దక్షిణాఫ్రికా.
  5. రాష్ట్రపతి ఎన్నిక విధానం – ఐర్లాండ్; రాష్ట్రపతి అభిశంసన – అమెరికా.
  6. ఏక పౌరసత్వం – బ్రిటన్ (అమెరికాలో ద్వంద్వ పౌరసత్వం).