రాజ్యాంగ సభ (Constituent Assembly)

భారతీయుల రాజ్యాంగాన్ని భారతీయులే తయారు చేసుకోవాలి అనే ఆలోచనే రాజ్యాంగ సభ (Constituent Assembly) డిమాండ్. బ్రిటిష్ పార్లమెంటు చేసిన చట్టాలతో కాకుండా, ప్రజల ప్రతినిధులు కూర్చుని రాజ్యాంగం రాయాలని జాతీయ నాయకులు కోరారు.

• మొదటి ఆలోచన: 1934లో ఎం.ఎన్. రాయ్ (M.N. Roy) – భారత కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ మార్గదర్శకుడు – రాజ్యాంగ సభ ఆలోచనను మొదట ప్రతిపాదించారు.
• కాంగ్రెస్ అధికారిక డిమాండ్: 1935లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ మొదటిసారి అధికారికంగా రాజ్యాంగ సభ కావాలని కోరింది.
• నెహ్రూ ప్రకటన (1938): స్వతంత్ర భారత రాజ్యాంగాన్ని వయోజన ఓటు హక్కుతో ఎన్నికైన రాజ్యాంగ సభ ఎలాంటి బయటి జోక్యం లేకుండా తయారు చేయాలని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ప్రకటించారు.
• ఆగస్టు ప్రతిపాదన (August Offer) 1940: వైస్రాయ్ లిన్‌లిత్‌గో ద్వారా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారతీయులు తమ రాజ్యాంగం తయారు చేసుకునే హక్కును సూత్రప్రాయంగా అంగీకరించింది.
• క్రిప్స్ మిషన్ (Cripps Mission) 1942: యుద్ధం తర్వాత ఎన్నికైన రాజ్యాంగ సభ ఏర్పాటు చేస్తామని ప్రతిపాదించింది. కానీ రాష్ట్రాలు విడిపోయే అవకాశం ఉన్నందున ముస్లిం లీగ్, కాంగ్రెస్ రెండూ తిరస్కరించాయి.
• గాంధీజీ దీన్ని 'దివాలా తీస్తున్న బ్యాంకుపై ముందు తేదీ చెక్కు (Post-dated cheque)' అని విమర్శించారని ప్రసిద్ధి.
• కేబినెట్ మిషన్ (Cabinet Mission) 1946: చివరకు ఈ మిషన్ ప్లాన్ ప్రకారమే రాజ్యాంగ సభ ఏర్పడింది.

1946లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ముగ్గురు కేబినెట్ మంత్రులను భారతదేశానికి పంపింది. వారు ప్రకటించిన కేబినెట్ మిషన్ ప్లాన్ (Cabinet Mission Plan) ప్రకారం రాజ్యాంగ సభ సభ్యుల సంఖ్య, ఎన్నిక విధానం నిర్ణయమయ్యాయి.

• కేబినెట్ మిషన్ సభ్యులు: పెథిక్ లారెన్స్ (అధ్యక్షుడు), స్టాఫర్డ్ క్రిప్స్, ఎ.వి. అలెగ్జాండర్.
• మొత్తం సభ్యులు: 389.
• బ్రిటిష్ ఇండియా నుండి 296 (11 గవర్నర్ రాష్ట్రాల నుండి 292 + 4 చీఫ్ కమిషనర్ రాష్ట్రాల నుండి 4).
• స్వదేశీ సంస్థానాల (Princely States) నుండి 93.
• సీట్ల కేటాయింపు: జనాభా ఆధారంగా – సుమారు 10 లక్షల జనాభాకు ఒక సీటు.
• ప్రతి రాష్ట్రంలో సీట్లను ముస్లింలు, సిక్కులు, సాధారణ (General) వర్గాల మధ్య జనాభా నిష్పత్తిలో పంచారు.
• ఎన్నిక విధానం:
  1. పరోక్ష ఎన్నిక (Indirect Election) – రాష్ట్ర శాసనసభల సభ్యులు ఎన్నుకున్నారు.
  2. దామాషా ప్రాతినిధ్యం – ఏక బదిలీ ఓటు (Single Transferable Vote) పద్ధతి.
  3. సంస్థానాల ప్రతినిధులను ఆయా సంస్థానాధిపతులు నామినేట్ చేయాలి.
• ఎన్నికలు (జూలై–ఆగస్టు 1946): బ్రిటిష్ ఇండియాకు చెందిన 296 సీట్లలో
• కాంగ్రెస్ – 208
• ముస్లిం లీగ్ – 73
• ఇతరులు, స్వతంత్రులు – 15
• సంస్థానాలు: మొదట్లో సంస్థానాలు రాజ్యాంగ సభలో చేరలేదు. తర్వాత క్రమంగా చేరాయి.
• స్వభావం: సభ్యులు ప్రజలచే నేరుగా ఎన్నిక కాకపోయినా, దాదాపు అన్ని మతాలు, వర్గాలకు ప్రాతినిధ్యం ఉంది. సరోజినీ నాయుడు, దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్, హంసా మెహతా వంటి మహిళలు కూడా సభ్యులు.

రాజ్యాంగ సభ మొదటి సమావేశం 9 డిసెంబర్ 1946న న్యూఢిల్లీలో జరిగింది. ఆ రోజు నుండి రాజ్యాంగ రచన పని అధికారికంగా మొదలైంది. పరీక్షల్లో తేదీలు, తాత్కాలిక అధ్యక్షుడు, శాశ్వత అధ్యక్షుడు గురించి తరచూ అడుగుతారు.

• మొదటి సమావేశం: 9 డిసెంబర్ 1946.
• 211 మంది సభ్యులు హాజరయ్యారు.
• ముస్లిం లీగ్ ప్రత్యేక పాకిస్తాన్ కోరుతూ సమావేశాన్ని బహిష్కరించింది.
• తాత్కాలిక అధ్యక్షుడు (Temporary President): డా. సచ్చిదానంద సిన్హా.
• సభలో అత్యంత వృద్ధ సభ్యుడు కావడం వల్ల ఎంపికయ్యారు – ఇది ఫ్రెంచ్ సంప్రదాయం (French practice).
• శాశ్వత అధ్యక్షుడు (President): డా. రాజేంద్ర ప్రసాద్ – 11 డిసెంబర్ 1946న ఎన్నికయ్యారు.
• ఉపాధ్యక్షులు (Vice-Presidents): హెచ్.సి. ముఖర్జీ, వి.టి. కృష్ణమాచారి.
• రాజ్యాంగ సలహాదారు (Constitutional Advisor): సర్ బి.ఎన్. రావు (B.N. Rau) – ముసాయిదా రాజ్యాంగం మొదటి రూపం (Initial Draft) ఆయనే తయారు చేశారు.
• సమావేశాల ప్రదేశం: ఇప్పటి పార్లమెంటు భవనంలోని సెంట్రల్ హాల్ (Constitution Hall).
• శాసనసభగా పని చేసినప్పుడు: స్వాతంత్ర్యం తర్వాత రాజ్యాంగ సభ డొమినియన్ శాసనసభగా కూడా పని చేసింది. శాసనసభగా సమావేశమైనప్పుడు జి.వి. మావలంకర్ అధ్యక్షత వహించారు. రాజ్యాంగ సభగా సమావేశమైనప్పుడు రాజేంద్ర ప్రసాద్ అధ్యక్షత వహించారు.
• సభ్యుల సంఖ్య తగ్గుదల: దేశ విభజన తర్వాత పాకిస్తాన్ ప్రాంతాల సభ్యులు వెళ్లిపోవడంతో సభ్యుల సంఖ్య 389 నుండి 299కి తగ్గింది.

రాజ్యాంగం ఎలా ఉండాలి, దాని లక్ష్యాలు ఏమిటి అనే మార్గదర్శక సూత్రాలను ఒక తీర్మానం రూపంలో జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ రాజ్యాంగ సభ ముందు ఉంచారు. దీన్నే లక్ష్యాల తీర్మానం (Objectives Resolution) అంటారు. తర్వాత ఇదే ప్రవేశికకు (Preamble) ఆధారమైంది.

• ప్రవేశపెట్టినవారు: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ – 13 డిసెంబర్ 1946.
• ఆమోదం: 22 జనవరి 1947న రాజ్యాంగ సభ ఏకగ్రీవంగా ఆమోదించింది.
• తీర్మానంలోని ముఖ్య అంశాలు:
  1. భారతదేశం స్వతంత్ర, సార్వభౌమ గణతంత్రం (Independent Sovereign Republic) అవుతుంది.
  2. బ్రిటిష్ ఇండియా ప్రాంతాలు, సంస్థానాలు కలిసి ఒక యూనియన్ ఏర్పడుతుంది.
  3. సార్వభౌమాధికారం, అన్ని అధికారాలు ప్రజల నుండే వస్తాయి.
  4. ప్రజలందరికీ సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ న్యాయం; హోదాలో, అవకాశాల్లో సమానత్వం; ఆలోచన, భావ ప్రకటన, విశ్వాసం, ఆరాధన స్వేచ్ఛ.
  5. మైనారిటీలు, వెనుకబడిన, గిరిజన ప్రాంతాలు, అణగారిన వర్గాలకు తగిన రక్షణలు.
  6. దేశ భూభాగ సమగ్రతను కాపాడటం; ప్రపంచ శాంతికి తోడ్పడటం.
• ప్రాముఖ్యత: రాజ్యాంగ తత్వానికి (Philosophy) ఇది పునాది. ప్రవేశికలోని న్యాయం, స్వేచ్ఛ, సమానత్వం వంటి పదాలు ఇందులోనుంచే వచ్చాయి.

రాజ్యాంగ రచన చాలా పెద్ద పని కాబట్టి, రాజ్యాంగ సభ వివిధ అంశాల కోసం కమిటీలు వేసింది. 'ఏ కమిటీకి ఎవరు అధ్యక్షుడు' అనేది పరీక్షల్లో అత్యంత తరచుగా వచ్చే ప్రశ్న.

• ప్రధాన కమిటీలు (Major Committees):
  1. కేంద్ర అధికారాల కమిటీ (Union Powers Committee) – జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ
  2. కేంద్ర రాజ్యాంగ కమిటీ (Union Constitution Committee) – జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ
  3. రాష్ట్రాల (సంస్థానాలతో చర్చల) కమిటీ (States Committee) – జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ
  4. రాష్ట్రాల రాజ్యాంగ కమిటీ (Provincial Constitution Committee) – సర్దార్ వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్
  5. ప్రాథమిక హక్కులు, మైనారిటీలు, గిరిజన & మినహాయింపు ప్రాంతాల సలహా కమిటీ (Advisory Committee) – సర్దార్ పటేల్
  6. ముసాయిదా కమిటీ (Drafting Committee) – డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్
  7. ప్రక్రియా నియమాల కమిటీ (Rules of Procedure Committee) – డా. రాజేంద్ర ప్రసాద్
  8. స్టీరింగ్ కమిటీ (Steering Committee) – డా. రాజేంద్ర ప్రసాద్
• సలహా కమిటీ ఉప కమిటీలు:
  1. ప్రాథమిక హక్కుల ఉప కమిటీ – జె.బి. కృపలానీ
  2. మైనారిటీల ఉప కమిటీ – హెచ్.సి. ముఖర్జీ
  3. ఈశాన్య సరిహద్దు గిరిజన ప్రాంతాల ఉప కమిటీ – గోపీనాథ్ బర్దొలోయ్
  4. మినహాయింపు ప్రాంతాల ఉప కమిటీ (అస్సాం కాకుండా) – ఎ.వి. ఠక్కర్
• చిన్న కమిటీలు (Minor Committees):
  1. జాతీయ పతాకంపై అడ్ హాక్ కమిటీ – రాజేంద్ర ప్రసాద్
  2. ఆర్థిక & సిబ్బంది కమిటీ – రాజేంద్ర ప్రసాద్
  3. రాజ్యాంగ సభ విధుల కమిటీ – జి.వి. మావలంకర్
  4. కార్యక్రమాల క్రమ కమిటీ (Order of Business) – కె.ఎం. మున్షీ
  5. గృహ కమిటీ (House Committee) – బి. పట్టాభి సీతారామయ్య
  6. అర్హతల పరిశీలన కమిటీ (Credentials Committee) – అల్లాడి కృష్ణస్వామి అయ్యర్

వివిధ కమిటీల నివేదికలను కలిపి ఒక పూర్తి రాజ్యాంగ ముసాయిదా (Draft) తయారు చేయడానికి రాజ్యాంగ సభ ముసాయిదా కమిటీని వేసింది. దీనికి అధ్యక్షుడైన డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్‌ను 'భారత రాజ్యాంగ పితామహుడు (Father of the Indian Constitution)' అంటారు.

• ఏర్పాటు: 29 ఆగస్టు 1947.
• సభ్యులు (మొత్తం 7):
  1. డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ (అధ్యక్షుడు)
  2. ఎన్. గోపాలస్వామి అయ్యంగార్
  3. అల్లాడి కృష్ణస్వామి అయ్యర్
  4. డా. కె.ఎం. మున్షీ
  5. సయ్యద్ మహమ్మద్ సాదుల్లా
  6. ఎన్. మాధవ రావు (బి.ఎల్. మిత్తర్ రాజీనామా చేయగా ఆయన స్థానంలో)
  7. టి.టి. కృష్ణమాచారి (1948లో డి.పి. ఖైతాన్ మరణించగా ఆయన స్థానంలో)
• మొదటి ముసాయిదా: ఫిబ్రవరి 1948లో ప్రచురించారు. ప్రజలు సూచనలు ఇవ్వడానికి 8 నెలల సమయం ఇచ్చారు.
• చర్చలు (Readings):
  1. మొదటి పఠనం (First Reading): 4 నవంబర్ 1948న అంబేద్కర్ ముసాయిదాను సభలో ప్రవేశపెట్టారు.
  2. రెండో పఠనం (Second Reading – అధికరణం వారీగా చర్చ): 15 నవంబర్ 1948 నుండి 17 అక్టోబర్ 1949 వరకు.
  3. మూడో పఠనం (Third Reading): 14 నవంబర్ 1949న మొదలైంది.
• అంబేద్కర్ బిరుదులు: రాజ్యాంగ పితామహుడు, 'ఆధునిక మనువు (Modern Manu)'. ఆయన స్వతంత్ర భారత మొదటి న్యాయశాఖ మంత్రి కూడా.
• అంబేద్కర్ దృష్టిలో ఆర్టికల్ 32: రాజ్యాంగ పరిహారాల హక్కును ఆయన 'రాజ్యాంగానికి హృదయం, ఆత్మ (Heart and Soul)' అన్నారు.

మూడు పఠనాల తర్వాత 26 నవంబర్ 1949న రాజ్యాంగ సభ రాజ్యాంగాన్ని ఆమోదించింది. కానీ పూర్తిగా అమలులోకి వచ్చింది 26 జనవరి 1950న. ఈ రెండు తేదీల తేడా పరీక్షల్లో ఎప్పుడూ అడిగే అంశం.

• ఆమోదం (Adoption): 26 నవంబర్ 1949.
• అప్పుడు రాజ్యాంగంలో ప్రవేశిక, 395 ఆర్టికల్స్, 22 భాగాలు, 8 షెడ్యూళ్లు ఉన్నాయి.
• ప్రవేశికలో 'ఈ 26 నవంబర్ 1949న మా రాజ్యాంగ సభలో ఆమోదించి...' అని ఈ తేదీనే రాశారు.
• వెంటనే అమలైన నిబంధనలు (26 నవంబర్ 1949): పౌరసత్వం, ఎన్నికలు, తాత్కాలిక పార్లమెంటు, తాత్కాలిక & పరివర్తన నిబంధనలు, సంక్షిప్త పేరు వంటివి.
• ఉదా: ఆర్టికల్స్ 5, 6, 7, 8, 9, 60, 324, 366, 367, 379, 380, 388, 391, 392, 393.
• పూర్తి అమలు (Commencement): 26 జనవరి 1950 – గణతంత్ర దినోత్సవం (Republic Day).
• ఈ తేదీ ఎందుకు? 1929 లాహోర్ కాంగ్రెస్ తీర్మానం ప్రకారం 26 జనవరి 1930న పూర్ణ స్వరాజ్ (Purna Swaraj) దినోత్సవం జరుపుకున్నారు. ఆ జ్ఞాపకార్థం.
• రాజ్యాంగ సభ చివరి సమావేశం:
  1. 24 జనవరి 1950. ఆ రోజు సభ్యులు రాజ్యాంగంపై సంతకాలు చేశారు
  2. రాజేంద్ర ప్రసాద్‌ను భారత మొదటి రాష్ట్రపతిగా ఎన్నుకున్నారు.
• సమయం:
  1. మొత్తం 2 సంవత్సరాలు, 11 నెలలు, 18 రోజులు
  2. 11 సమావేశాలు (Sessions).
• ఇతర పనులు: జాతీయ పతాకం ఆమోదం (22 జూలై 1947), కామన్వెల్త్ సభ్యత్వం ధ్రువీకరణ (మే 1949), జాతీయ గీతం & జాతీయ గేయం ఆమోదం (24 జనవరి 1950).
• చేతిరాత ప్రతి:
  1. మూల రాజ్యాంగాన్ని ప్రేమ్ బిహారీ నారాయణ్ రైజాదా చేతితో రాశారు
  2. చిత్రాలను నందలాల్ బోస్ బృందం గీసింది.
• రాజ్యాంగ దినోత్సవం (Samvidhan Divas): 2015 నుండి ప్రతి సంవత్సరం 26 నవంబర్.

రాజ్యాంగ సభ గొప్ప పని చేసినా, దాని నిర్మాణం, పని తీరుపై కొన్ని విమర్శలు ఉన్నాయి. మెయిన్స్ (Group 1, 2) పరీక్షల్లో 'విమర్శలు – సమాధానాలు' రూపంలో అడుగుతారు.

• ప్రాతినిధ్య సంస్థ కాదు (Not Representative): సభ్యులను ప్రజలు వయోజన ఓటు హక్కుతో నేరుగా ఎన్నుకోలేదు. 1946 నాటి రాష్ట్ర శాసనసభలకు పరిమిత ఓటర్లే ఓటు వేశారు.
• సార్వభౌమ సంస్థ కాదు (Not Sovereign):
  1. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ ప్రతిపాదన (కేబినెట్ మిషన్) ఆధారంగా ఏర్పడింది
  2. సమావేశాలకు బ్రిటిష్ అనుమతి అవసరమైంది అని విమర్శకుల వాదన.
• ఎక్కువ సమయం: అమెరికా రాజ్యాంగాన్ని కొన్ని నెలల్లోనే రాశారు, కానీ భారత రాజ్యాంగానికి దాదాపు 3 ఏళ్లు పట్టింది అని విమర్శ.
• కాంగ్రెస్ ఆధిపత్యం (Dominated by Congress):
  1. సభలో అత్యధికులు కాంగ్రెస్ సభ్యులే. బ్రిటిష్ రాజ్యాంగ నిపుణుడు గ్రాన్‌విల్ ఆస్టిన్ (Granville Austin) మాటల్లో – 'రాజ్యాంగ సభ ఒక పార్టీ దేశంలో ఒక పార్టీ సంస్థ
  2. సభ అంటే కాంగ్రెస్, కాంగ్రెస్ అంటే భారత్'.
• న్యాయవాదుల ఆధిపత్యం (Lawyer-politicians): సభ్యుల్లో న్యాయవాదులు ఎక్కువ కావడం వల్ల రాజ్యాంగ భాష క్లిష్టంగా మారిందని విమర్శ.
• హిందువుల ఆధిపత్యం: విభజన తర్వాత హిందువులే ఎక్కువ అని కొందరి వాదన.
• సమాధానాలు:
  1. సభలో దాదాపు అన్ని మతాలు, కులాలు, ప్రాంతాలు, మహిళలకు ప్రాతినిధ్యం ఉంది.
  2. ప్రతి అంశాన్నీ లోతుగా చర్చించారు; ప్రజల సూచనల కోసం ముసాయిదాను ప్రచురించారు.
  3. స్వాతంత్ర్య చట్టం 1947 తర్వాత సభ పూర్తి సార్వభౌమ సంస్థగా మారింది.