విప్లవ ఉద్యమాలు – భగత్ సింగ్, ఆజాద్ (Revolutionary Movements)

శాంతియుత పద్ధతులతో స్వాతంత్ర్యం రాదని భావించిన యువకులు ఆయుధాల ద్వారా బ్రిటిష్ పాలనను ఎదిరించాలనుకున్నారు. వీరినే విప్లవకారులు (Revolutionaries) అంటారు.

• మొదటి దశ (1897–1914):
  1. బెంగాల్, మహారాష్ట్ర, పంజాబ్
  2. విదేశాల్లో లండన్, అమెరికా.
• 1897: చాపేకర్ సోదరులు పూణేలో ప్లేగు అధికారి రాండ్‌ను కాల్చి చంపారు.
• 1905 బెంగాల్ విభజనతో విప్లవోద్యమం ఊపందుకుంది.
• రెండో దశ (1920ల తర్వాత): సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం ఆగిపోయాక (1922, చౌరీచౌరా) నిరాశ చెందిన యువకులు ఉత్తర భారతదేశంలో విప్లవ సంస్థలు స్థాపించారు.
• HRA (1924), HSRA (1928)
• లక్ష్యం:
  1. బ్రిటిష్ పాలనను హింసతో అంతం చేయడం
  2. తొలి దశలో వ్యక్తిగత హత్యలు, తర్వాత సోషలిజం భావాలు కలిశాయి.
• పద్ధతులు: బాంబులు, తుపాకులు, రాజకీయ హత్యలు, ప్రభుత్వ ఖజానా దోపిడీ.
• గాంధీజీ అభిప్రాయం: హింసా మార్గంతో విభేదించినా, విప్లవకారుల త్యాగాన్ని గౌరవించాడు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా తొలి దశ – హత్యలు (వ్యక్తిగత చర్యలు); రెండో దశ – సంస్థాగత విప్లవం + సోషలిస్టు భావాలు (భగత్ సింగ్).

విప్లవోద్యమానికి బెంగాల్ ప్రధాన కేంద్రంగా నిలిచింది. 1905లో బెంగాల్ విభజన (కర్జన్) తర్వాత యువత ఆయుధాల వైపు మళ్లింది.

• అనుశీలన్ సమితి (1902):
  1. కలకత్తాలో ప్రమథనాథ్ మిత్ర స్థాపించాడు
  2. ఢాకా శాఖకు పులిన్ బిహారీ దాస్ నాయకుడు. అరబిందో ఘోష్, బారీంద్ర ఘోష్ దీనితో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు.
• జుగాంతర్ (1906):
  1. బారీంద్ర కుమార్ ఘోష్, భూపేంద్రనాథ్ దత్త
  2. 'జుగాంతర్' అదే పేరుతో పత్రిక కూడా వెలువడింది.
• ముజఫర్‌పూర్ బాంబు సంఘటన (1908):
  1. న్యాయమూర్తి కింగ్స్‌ఫోర్డ్‌ను చంపే ప్రయత్నంలో ఖుదీరామ్ బోస్, ప్రఫుల్ల చాకి బాంబు విసిరారు
  2. పొరపాటున ఇద్దరు బ్రిటిష్ మహిళలు మరణించారు. ఖుదీరామ్ బోస్ 18 ఏళ్ల వయసులో ఉరితీయబడ్డాడు.
• అలీపూర్ బాంబు కేసు (1908):
  1. అరబిందో ఘోష్, బారీంద్ర ఘోష్‌లపై కేసు
  2. అరబిందో నిర్దోషిగా విడుదలయ్యాడు
  3. తర్వాత పాండిచ్చేరి వెళ్లాడు.
• ఢిల్లీ కుట్ర కేసు (1912):
  1. వైస్రాయ్ హార్డింజ్ రాజధాని ఊరేగింపుపై బాంబు
  2. రాస్ బిహారీ బోస్, బసంత కుమార్ బిశ్వాస్ పాల్గొన్నారు.
• ఇతర ప్రాంతాల్లో:
  1. మహారాష్ట్రలో వి.డి. సావర్కర్ 'అభినవ భారత్' (1904) స్థాపించాడు
  2. నాసిక్ కలెక్టర్ జాక్సన్ హత్య (1909) అనంత్ కన్హేరే చేశాడు.

విప్లవోద్యమం భారతదేశంలోనే కాకుండా లండన్, అమెరికా, కెనడా, జర్మనీ వంటి విదేశాల్లో కూడా నడిచింది. విదేశీ భారతీయ విప్లవకారులు స్వాతంత్ర్య పోరాటానికి గొప్ప సహకారం అందించారు.

• ఇండియా హౌస్ (1905):
  1. లండన్‌లో శ్యామ్‌జీ కృష్ణవర్మ స్థాపించాడు
  2. ఇండియన్ సోషియాలజిస్ట్ పత్రిక నడిపాడు.
• మదన్ లాల్ ధింగ్రా 1909లో కర్జన్ వైలీని కాల్చి చంపాడు
• ఉరితీశారు.
• వి.డి. సావర్కర్ ఇక్కడే ఉన్నాడు.
• గదర్ పార్టీ (1913): అమెరికాలోని శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలో స్థాపన.
• మొదటి అధ్యక్షుడు:
  1. సోహన్ సింగ్ భక్నా
  2. ప్రధాన కార్యదర్శి లాలా హర్ దయాళ్
• 'గదర్' అంటే తిరుగుబాటు
• 'హిందుస్తాన్ గదర్' పత్రిక
• లక్ష్యం: సాయుధ తిరుగుబాటుతో బ్రిటిష్ పాలన అంతం
• ఎక్కువ సభ్యులు పంజాబ్ ప్రవాసులు
• కర్తార్ సింగ్ సరభా ముఖ్య సభ్యుడు
• కోమాగాటా మారు సంఘటన (1914):
  1. కెనడా వాంకూవర్ చేరిన జపాన్ నౌకలో పంజాబీ ప్రయాణికులకు ప్రవేశం నిరాకరించారు
  2. యజమాని బాబా గుర్దిత్ సింగ్. నౌక తిరిగి కలకత్తా (బడ్జ్ బడ్జ్) చేరినప్పుడు పోలీసు కాల్పులు జరిగాయి.
• బెర్లిన్ కమిటీ (1914):
  1. వీరేంద్రనాథ్ చటోపాధ్యాయ
  2. భారతీయ స్వాతంత్ర్య కమిటీ
  3. జర్మనీ సహాయం కోరింది.

1922లో గాంధీజీ సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమాన్ని ఆపిన తర్వాత నిరాశ చెందిన యువకులు ఉత్తర భారతదేశంలో కొత్త విప్లవ సంస్థను ఏర్పరచారు.

• హిందుస్తాన్ రిపబ్లికన్ అసోసియేషన్ (HRA) – 1924: కాన్పూర్‌లో స్థాపన.
• స్థాపకులు: సచీంద్రనాథ్ సన్యాల్, జోగేష్ చంద్ర ఛటర్జీ, రామ్ ప్రసాద్ బిస్మిల్
• లక్ష్యం: సాయుధ తిరుగుబాటుతో సమాఖ్య గణతంత్ర భారత్ స్థాపన
• మ్యానిఫెస్టో: 'ది రివల్యూషనరీ' (1925)
• కాకోరీ రైలు దోపిడీ (9 ఆగస్టు 1925): ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని కాకోరీ దగ్గర లక్నో వెళ్లే రైలును ఆపి ప్రభుత్వ ఖజానా దోచుకున్నారు.
• పాల్గొన్నవారు: రామ్ ప్రసాద్ బిస్మిల్, అష్ఫాఖుల్లా ఖాన్, రాజేంద్ర లాహిరి, రోషన్ సింగ్, చంద్రశేఖర్ ఆజాద్ మొదలైనవారు.
• ఉద్దేశం: ఆయుధాల కొనుగోలు కోసం ధనం
• శిక్షలు: కాకోరీ కుట్ర కేసు – బిస్మిల్, అష్ఫాఖుల్లా, రోషన్ సింగ్, రాజేంద్ర లాహిరిలను 1927 డిసెంబర్‌లో ఉరితీశారు. ఆజాద్ పట్టుబడకుండా తప్పించుకున్నాడు.
• రామ్ ప్రసాద్ బిస్మిల్:
  1. కవి
  2. 'సర్‌ఫరోషీ కీ తమన్నా అబ్ హమారే దిల్ మే హై' గీతం ఆయనతో ముడిపడి ఉంది (రచన బిస్మిల్ అజీమాబాదీ).

కాకోరీ కేసు తర్వాత విప్లవోద్యమం బలహీనమైంది. భగత్ సింగ్, చంద్రశేఖర్ ఆజాద్ దాన్ని సోషలిస్టు భావాలతో కొత్త దిశలో నడిపించారు.

• నౌజవాన్ భారత్ సభ (1926):
  1. లాహోర్‌లో భగత్ సింగ్ స్థాపించాడు
  2. యువతలో విప్లవ భావాలు పెంచింది.
• HSRA (హిందుస్తాన్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లికన్ అసోసియేషన్) – 1928:
  1. ఢిల్లీలోని ఫిరోజ్ షా కోట్ల మైదానంలో సెప్టెంబర్ 1928న సమావేశం
  2. HRA పేరులో 'సోషలిస్ట్' పదం చేర్చారు
  3. నాయకత్వం: చంద్రశేఖర్ ఆజాద్ (కమాండర్-ఇన్-చీఫ్), భగత్ సింగ్, సుఖదేవ్, రాజ్‌గురు
  4. లక్ష్యం: సోషలిస్టు గణతంత్రం, కార్మిక–రైతు ప్రభుత్వం
• చంద్రశేఖర్ ఆజాద్:
  1. జననం 1906 మధ్యప్రదేశ్ (భబ్రా)
  2. 15 ఏళ్ల వయసులో సహాయ నిరాకరణలో పాల్గొని అరెస్టు
  3. న్యాయమూర్తి ముందు పేరు 'ఆజాద్' (స్వేచ్ఛ) అని చెప్పాడు.
• 27 ఫిబ్రవరి 1931న అలహాబాద్ ఆల్ఫ్రెడ్ పార్కులో పోలీసులతో కాల్పుల్లో తనను తానే కాల్చుకుని మరణించాడు
• 'ఆజాద్ గా మరణిస్తాను' అన్న ప్రతిజ్ఞ నిలబెట్టాడు.
• భగత్ సింగ్:
  1. జననం 1907 (పంజాబ్)
  2. సోషలిస్టు భావాలు
  3. 'నేను నాస్తికుడిని ఎందుకు? (Why I am an Atheist)' రచన.

భగత్ సింగ్ జీవితంలో ముఖ్య ఘట్టాలు – లాలా లజపతిరాయ్ మరణ ప్రతీకారం, అసెంబ్లీలో బాంబు, లాహోర్ కుట్ర కేసు, ఉరి. తేదీలు పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడుగుతారు.

• సైమన్ కమిషన్ నిరసన (30 అక్టోబర్ 1928):
  1. లాహోర్‌లో లాలా లజపతిరాయ్ నాయకత్వంలో ఊరేగింపు
  2. పోలీసు లాఠీ దెబ్బలతో గాయపడి నవంబర్ 17, 1928న మరణించాడు.
• సాండర్స్ హత్య (17 డిసెంబర్ 1928): ఆయన మరణానికి ప్రతీకారంగా భగత్ సింగ్, రాజ్‌గురు, ఆజాద్ కలిసి పోలీసు అధికారి జె.పి. సాండర్స్‌ను లాహోర్‌లో కాల్చారు (అసలు లక్ష్యం స్కాట్).
• సెంట్రల్ అసెంబ్లీ బాంబు (8 ఏప్రిల్ 1929):
  1. ఢిల్లీలో భగత్ సింగ్, బటుకేశ్వర్ దత్ ప్రజా భద్రత బిల్లు, కార్మిక వివాద బిల్లులకు నిరసనగా అసెంబ్లీలో హాని కలిగించని బాంబులు విసిరారు
  2. 'ఇంక్విలాబ్ జిందాబాద్' నినాదం
  3. లొంగిపోయారు.
• లాహోర్ కుట్ర కేసు: భగత్ సింగ్, సుఖదేవ్, రాజ్‌గురులకు ఉరిశిక్ష.
• జైలులో రాజకీయ ఖైదీల హక్కుల కోసం నిరాహార దీక్ష
• జతీంద్రనాథ్ దాస్ 63 రోజుల దీక్ష తర్వాత (13 సెప్టెంబర్ 1929) మరణించాడు.
• ఉరి: 23 మార్చి 1931న లాహోర్ జైలులో భగత్ సింగ్, సుఖదేవ్, రాజ్‌గురులను ఉరితీశారు. దీన్ని 'షహీద్ దివస్' (అమరవీరుల దినోత్సవం) గా పాటిస్తారు.
• ప్రసిద్ధ నినాదం: 'ఇంక్విలాబ్ జిందాబాద్' (విప్లవం వర్ధిల్లాలి).

బెంగాల్‌లో విప్లవోద్యమం 1930లో మళ్లీ ఊపందుకుంది. సూర్యసేన్ నాయకత్వంలో జరిగిన చిట్టగాంగ్ ఆయుధాగార దాడి దీని శిఖరం.

• నాయకుడు:
  1. సూర్యసేన్ – 'మాస్టర్ దా' (ఉపాధ్యాయుడు కావడంతో)
  2. ఆయన ఇండియన్ రిపబ్లికన్ ఆర్మీ (చిట్టగాంగ్ శాఖ) నడిపాడు.
• దాడి తేదీ:
  1. 18 ఏప్రిల్ 1930
  2. చిట్టగాంగ్ (ఇప్పటి బంగ్లాదేశ్).
• పోలీస్, సహాయక దళాల ఆయుధాగారాలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు
• టెలిగ్రాఫ్, రైలు మార్గాలు ధ్వంసం చేశారు
• తాత్కాలిక విప్లవ ప్రభుత్వాన్ని ప్రకటించారు
• ఇతర సభ్యులు: గణేష్ ఘోష్, అంబికా చక్రవర్తి, లోక్‌నాథ్ బల్, ఆనంద్ గుప్త, నిర్మల్ సేన్ మొదలైనవారు.
• మహిళల పాత్ర:
  1. ప్రీతిలత వడ్డేదార్ 1932లో పహర్తలి యూరోపియన్ క్లబ్‌పై దాడి చేసి ప్రాణత్యాగం చేసింది
  2. కల్పనా దత్త కూడా పాల్గొంది.
• ముగింపు:
  1. సూర్యసేన్ 1933లో అరెస్టు అయ్యాడు
  2. 12 జనవరి 1934న ఉరితీశారు.
• ప్రాముఖ్యత:
  1. యువతను, మహిళలను ప్రేరేపించింది
  2. విప్లవోద్యమంలో మహిళల తొలి సామూహిక భాగస్వామ్యం.

ముఖ్యమైన విప్లవకారులు, వారి చర్యలు, సంస్థలను ఒక చోట గుర్తుంచుకునేందుకు ఈ నోట్ ఉపయోగపడుతుంది.

• ఉధమ్ సింగ్:
  1. 13 మార్చి 1940న లండన్‌లో జలియన్‌వాలా బాగ్ ఘటన (1919) సమయంలో పంజాబ్ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ అయిన మైఖేల్ ఓ'డ్వయర్‌ను కాల్చి చంపాడు
  2. 1940 జూలైలో ఉరిశిక్ష.
• ఖుదీరామ్ బోస్:
  1. ముజఫర్‌పూర్ బాంబు (1908)
  2. అతి చిన్న వయసు విప్లవ అమరవీరుల్లో ఒకడు.
• మదన్ లాల్ ధింగ్రా: కర్జన్ వైలీ హత్య (1909, లండన్).
• వాసుదేవ బల్వంత్ ఫడ్కే:
  1. మహారాష్ట్ర
  2. తొలి సాయుధ పోరాట యత్నం (1879).
• రాస్ బిహారీ బోస్:
  1. ఢిల్లీ కుట్ర (1912)
  2. తర్వాత జపాన్‌లో ఉండి ఇండియన్ ఇండిపెండెన్స్ లీగ్ నడిపాడు.
• అష్ఫాఖుల్లా ఖాన్: కాకోరీ కేసులో ఉరి (1927).
• బటుకేశ్వర్ దత్: భగత్ సింగ్‌తో అసెంబ్లీ బాంబు (1929).
• సచీంద్రనాథ్ సన్యాల్:
  1. HRA స్థాపకుడు
  2. 'బందీ జీవన్' రచయిత.
• సంస్థలు – సంవత్సరాలు:
  1. అనుశీలన్ సమితి 1902; అభినవ భారత్ 1904; ఇండియా హౌస్ 1905; జుగాంతర్ 1906
  2. గదర్ పార్టీ 1913; HRA 1924; HSRA 1928

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 02–04–05–06 – అనుశీలన్, అభినవ, ఇండియా హౌస్, జుగాంతర్ వరుస; 13 – గదర్; 24 – HRA; 28 – HSRA.