స్వాతంత్ర్య పోరాటం: గాంధీ యుగం (1919 - 1947)

గాంధీ 1893–1914 మధ్య దక్షిణాఫ్రికాలో పోరాడి, 9 జనవరి 1915న భారతదేశం తిరిగి వచ్చాడు (రాజకీయ గురువు గోఖలే).

మొదటి సత్యాగ్రహాలు: చంపారన్ (1917, బీహార్) – నీలిమందు రైతులు, 'తీన్‌కథియా' పద్ధతి రద్దు; అహ్మదాబాద్ మిల్లు కార్మికుల సమ్మె (1918) – మొదటి నిరాహార దీక్ష; ఖేడా (1918, గుజరాత్) – రైతుల భూమిశిస్తు రద్దు కోసం. సబర్మతి ఆశ్రమం 1917లో స్థాపించాడు.

అసలు అంశం యుద్ధం తర్వాత భారతీయులు మెరుగైన పాలన ఆశించగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం మరింత కఠిన చట్టాలు తెచ్చింది. రౌలట్ చట్టం వాటిలో ప్రధానమైనది.

• రౌలట్ చట్టం (మార్చి 1919): అధికారిక పేరు 'అరాచక, విప్లవ నేరాల చట్టం (Anarchical and Revolutionary Crimes Act)'. రౌలట్ కమిటీ (1917) సిఫార్సుల ఆధారంగా.
• ఎటువంటి విచారణ లేకుండా అరెస్టు, నిర్బంధం
• జ్యూరీ లేని విచారణ.
• భారతీయులు 'నో దలీల్, నో వకీల్, నో అపీల్' అని దీన్ని 'నల్ల చట్టం' అన్నారు.
• గాంధీ ప్రతిస్పందన:
  1. 'సత్యాగ్రహ సభ' ఏర్పాటు
  2. 6 ఏప్రిల్ 1919న దేశవ్యాప్త హర్తాళ్ (బంద్).
• పంజాబ్: అమృత్‌సర్‌లో జనాదరణ నేతలు సైఫుద్దీన్ కిచ్లూ, సత్యపాల్ ను 9 ఏప్రిల్ అరెస్టు చేశారు.
• జలియన్‌వాలా బాగ్ (13 ఏప్రిల్ 1919): బైసాఖీ రోజు అమృత్‌సర్‌లో శాంతియుత సభపై బ్రిగేడియర్ జనరల్ డయ్యర్ హెచ్చరిక లేకుండా కాల్పులు జరిపించాడు.
• అధికారిక లెక్కల ప్రకారం 379 మంది మరణం
• భారతీయ అంచనాలు చాలా ఎక్కువ.
• పంజాబ్ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ మైఖేల్ ఓ'డ్వైర్ చర్యను సమర్థించాడు.
• ప్రతిస్పందనలు:
  1. రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ 'నైట్‌హుడ్' (సర్ బిరుదు) తిరిగి ఇచ్చాడు.
  2. శంకరన్ నాయర్ వైస్రాయ్ కార్యనిర్వాహక మండలికి రాజీనామా చేశాడు.
  3. గాంధీ ఉద్యమాన్ని ఆపేశాడు (హింస పెరిగినందుకు 'హిమాలయమంత పొరపాటు').
  4. హంటర్ కమిషన్ (1919) విచారణ; కాంగ్రెస్ సొంత విచారణ కమిటీ (గాంధీ, మోతీలాల్ నెహ్రూ సహా).
• ఉద్ధమ్ సింగ్: 13 మార్చి 1940న లండన్‌లో ఓ'డ్వైర్‌ను కాల్చి చంపాడు.

గాంధీ నాయకత్వంలో జరిగిన మొదటి పెద్ద దేశవ్యాప్త ఉద్యమం సహాయ నిరాకరణ. ఖిలాఫత్ ఉద్యమంతో హిందూ-ముస్లింలు ఏకమై పోరాడారు.

• ఖిలాఫత్ ఉద్యమం (1919–24): మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో టర్కీ ఓటమి తర్వాత ఖలీఫా (టర్కీ సుల్తాన్) స్థానానికి ముప్పు వచ్చినందుకు భారత ముస్లింల ఉద్యమం. నాయకులు: అలీ సోదరులు (మహమ్మద్ అలీ, షౌకత్ అలీ), అబుల్ కలాం ఆజాద్, హకీం అజ్మల్ ఖాన్. గాంధీ మద్దతు ఇచ్చాడు.
• సహాయ నిరాకరణ: 1 ఆగస్టు 1920న ప్రారంభం (ఆ రోజే తిలక్ మరణించాడు).
• కలకత్తా ప్రత్యేక సమావేశం (సెప్టెంబర్ 1920) – లాలా లజపతి రాయ్ అధ్యక్షుడు
• తీర్మానం ఆమోదం.
• నాగపూర్ సమావేశం (డిసెంబర్ 1920) – సి. విజయరాఘవాచారియర్ అధ్యక్షుడు
• ధ్రువీకరణ.
• కార్యక్రమం:
  1. బహిష్కరణ: ప్రభుత్వ బిరుదులు, శాసన సభలు, కోర్టులు, ప్రభుత్వ పాఠశాలలు, విదేశీ వస్త్రాలు.
  2. నిర్మాణాత్మక కార్యక్రమం: జాతీయ పాఠశాలలు (జామియా మిలియా, కాశీ విద్యాపీఠ్, గుజరాత్ విద్యాపీఠ్), పంచాయతీ కోర్టులు, ఖాదీ, చరఖా.
  3. తిలక్ స్వరాజ్ నిధి (1921) – కోటి రూపాయల లక్ష్యం.
  4. 1921 నవంబర్‌లో వేల్స్ యువరాజు రాక బహిష్కరణ.
• తెలుగు ప్రాంతంలో:
  1. చీరాల-పేరాల ఉద్యమం (1919–21) – దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య.
  2. పల్నాడు అటవీ సత్యాగ్రహం (1921) – కొమ్మరాజు వెంకటప్పయ్య.
  3. 1921 మార్చి విజయవాడలో గాంధీ పర్యటన; పింగళి వెంకయ్య జెండా రూపకల్పన ప్రదర్శన.
• మలబార్ మోప్లా తిరుగుబాటు (1921), చౌరీచౌరా (5 ఫిబ్రవరి 1922, గోరఖ్‌పూర్, యూపీ): ఉద్రేకపడిన గుంపు పోలీస్ స్టేషన్‌కు నిప్పు పెట్టగా 22 మంది పోలీసులు చనిపోయారు. గాంధీ 12 ఫిబ్రవరి 1922 బార్దోలీ తీర్మానంతో ఉద్యమం ఆపేశాడు.
• గాంధీ అరెస్టు:
  1. 10 మార్చి 1922న
  2. 6 ఏళ్ల శిక్ష (1924లో విడుదల).

సహాయ నిరాకరణ ఆగిపోయిన తర్వాత కాంగ్రెస్‌లో రెండు అభిప్రాయాలు వచ్చాయి. కొందరు శాసన సభల్లోకి వెళ్లి పోరాడాలన్నారు, మరికొందరు నిర్మాణాత్మక పనికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు.

• స్వరాజ్య పార్టీ (1 జనవరి 1923): సి.ఆర్. దాస్, మోతీలాల్ నెహ్రూ స్థాపించారు (గయా కాంగ్రెస్ 1922, సి.ఆర్. దాస్ అధ్యక్షుడు). శాసన సభల్లోకి వెళ్లి లోపల నుండి ప్రభుత్వాన్ని అడ్డుకోవడం లక్ష్యం. ప్రభుత్వ బడ్జెట్‌ను తిరస్కరించారు.
• విప్లవ కార్యకలాపాలు:
  1. హిందుస్థాన్ రిపబ్లికన్ అసోసియేషన్ (1924) – సచీంద్రనాథ్ సన్యాల్; తర్వాత హిందుస్థాన్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లికన్ అసోసియేషన్ (HSRA, 1928, ఢిల్లీ, భగత్ సింగ్, చంద్రశేఖర్ ఆజాద్).
  2. కాకోరి రైలు దోపిడీ (9 ఆగస్టు 1925) – రాంప్రసాద్ బిస్మిల్, అష్ఫాఖుల్లా ఖాన్ తదితరులకు 1927 డిసెంబర్‌లో ఉరి.
  3. లాహోర్: 1928లో సాండర్స్ హత్య (భగత్ సింగ్, రాజగురు, ఆజాద్) – లాలా లజపతి రాయ్ మరణానికి ప్రతీకారం. 8 ఏప్రిల్ 1929న భగత్ సింగ్, బి.కె. దత్ అసెంబ్లీలో బాంబు వేశారు ('ఇంక్విలాబ్ జిందాబాద్'). 23 మార్చి 1931న భగత్ సింగ్, సుఖ్‌దేవ్, రాజగురు ఉరి.
  4. చిట్టగాంగ్ ఆయుధాగార దోపిడీ (18 ఏప్రిల్ 1930) – సూర్యసేన్ (మాస్టర్ దా).
• సైమన్ కమిషన్ (1927–28):
  1. 1919 చట్టం సమీక్షకు నియమించారు
  2. ఏడుగురు సభ్యులు, అందరూ బ్రిటిష్ వారు. అధ్యక్షుడు సర్ జాన్ సైమన్.
• భారతీయులు 'సైమన్ గో బ్యాక్' నినాదాలతో బహిష్కరించారు.
• లాహోర్‌లో లాఠీ దెబ్బలతో లాలా లజపతి రాయ్ గాయపడి 17 నవంబర్ 1928న మరణించాడు.
• మద్రాసులో 1928 ఫిబ్రవరిలో ప్రదర్శనపై కాల్పులు జరగగా టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు ధైర్యంగా ఎదుర్కొన్నాడు (ఆంధ్రకేసరి).
• నెహ్రూ నివేదిక (ఆగస్టు 1928):
  1. మోతీలాల్ నెహ్రూ కమిటీ – డొమినియన్ హోదా, ప్రాథమిక హక్కులు
  2. ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల తిరస్కరణ. జిన్నా 14 సూత్రాలు (1929) ఇచ్చాడు.

1929లో కాంగ్రెస్ పూర్ణ స్వరాజ్యాన్ని లక్ష్యంగా ప్రకటించింది. దాని తర్వాత గాంధీ నాయకత్వంలో శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం ప్రారంభమైంది.

• 1928 కలకత్తా కాంగ్రెస్:
  1. మోతీలాల్ నెహ్రూ అధ్యక్షుడు
  2. డొమినియన్ హోదా ఇవ్వకపోతే పూర్ణ స్వరాజ్యం కోసం ఉద్యమం అని ఏడాది గడువు.
• లార్డ్ ఇర్విన్ ప్రకటన (అక్టోబర్ 1929): డొమినియన్ హోదా లక్ష్యమని.
• 1929 లాహోర్ కాంగ్రెస్ (డిసెంబర్): అధ్యక్షుడు జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ.
• రావి నది ఒడ్డున 'పూర్ణ స్వరాజ్యం' (పూర్తి స్వాతంత్ర్యం) తీర్మానం (31 డిసెంబర్ 1929) – త్రివర్ణ పతాకం ఎగురవేశారు.
• 26 జనవరి 1930న మొదటి 'స్వాతంత్ర్య దినం'.
• శాసనోల్లంఘన ఉద్యమానికి గాంధీకి అధికారం.
• దండి యాత్ర (ఉప్పు సత్యాగ్రహం):
  1. 12 మార్చి 1930న సబర్మతి ఆశ్రమం నుండి 78 మంది అనుచరులతో ప్రారంభం
  2. సుమారు 240 మైళ్లు నడిచి 6 ఏప్రిల్ 1930న దండి (గుజరాత్)లో ఉప్పు చట్టం ఉల్లంఘన.
• ఇర్విన్‌కు 11 డిమాండ్లు పంపాడు.
• ఉద్యమ వ్యాప్తి:
  1. సి. రాజగోపాలాచారి – వేదారణ్యం ఉప్పు సత్యాగ్రహం (తమిళనాడు).
  2. కె. కేలప్పన్ – పయ్యన్నూర్ (కేరళ).
  3. ధరాసన ఉప్పు కర్మాగార దాడి – సరోజినీ నాయుడు, ఇమామ్ సాహిబ్ నాయకత్వం.
  4. పెషావర్‌లో ఖాన్ అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్ 'ఖుదాయి ఖిద్మత్‌గార్' (రెడ్ షర్ట్స్).
  5. ఆంధ్రలో ఉప్పు సత్యాగ్రహం – కోస్తా జిల్లాల్లో అనేక శిబిరాలు; టంగుటూరి ప్రకాశం, కొండా వెంకటప్పయ్య, దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్ వంటి నేతలు పాల్గొన్నారు.
  6. అటవీ చట్టాల ఉల్లంఘన, పన్ను చెల్లింపు నిలిపివేత, విదేశీ వస్త్రాల బహిష్కరణ.

శాసనోల్లంఘన కొనసాగుతూనే ఉండగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారతీయ నాయకులతో లండన్‌లో చర్చలకు సమావేశాలు నిర్వహించింది.

• మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (నవంబర్ 1930–జనవరి 1931): కాంగ్రెస్ బహిష్కరించింది. అధ్యక్షుడు బ్రిటిష్ ప్రధాని రామ్సే మెక్‌డొనాల్డ్.
• గాంధీ-ఇర్విన్ ఒప్పందం (5 మార్చి 1931):
  1. ఉద్యమం నిలిపివేత; హింసకు పాల్పడని రాజకీయ ఖైదీల విడుదల.
  2. తీర ప్రాంత ప్రజలు సొంతంగా ఉప్పు తయారు చేసుకునే హక్కు.
  3. గాంధీ రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశానికి హాజరు.
• కరాచీ కాంగ్రెస్ (మార్చి 1931):
  1. అధ్యక్షుడు వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్
  2. ప్రాథమిక హక్కులు, జాతీయ ఆర్థిక కార్యక్రమం తీర్మానం.
• రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (సెప్టెంబర్–డిసెంబర్ 1931): కాంగ్రెస్ ఏకైక ప్రతినిధిగా గాంధీ హాజరయ్యాడు. మతపరమైన (కమ్యూనల్) సమస్యపై ఏకాభిప్రాయం రాక విఫలమైంది. గాంధీ తిరిగి వచ్చాక శాసనోల్లంఘన పునః ప్రారంభం (జనవరి 1932).
• కమ్యూనల్ అవార్డు (16 ఆగస్టు 1932): రామ్సే మెక్‌డొనాల్డ్ ప్రకటన – దళితులకు (అణగారిన వర్గాలు) కూడా ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు. గాంధీ ఎరవాడ జైలులో నిరాహార దీక్ష.
• పూనా ఒప్పందం (24 సెప్టెంబర్ 1932):
  1. గాంధీ-అంబేద్కర్ మధ్య
  2. ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలకు బదులు శాసన సభల్లో రిజర్వ్ సీట్లు (కమ్యూనల్ అవార్డ్ 71 కంటే ఎక్కువ – 148).
• మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (నవంబర్–డిసెంబర్ 1932): కాంగ్రెస్ హాజరు కాలేదు.
• ఉద్యమ ముగింపు: ఉద్యమం 1934లో పూర్తిగా ఉపసంహరించారు.

మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాల ఫలితంగా 1935లో కొత్త భారత ప్రభుత్వ చట్టం వచ్చింది. తర్వాత రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం (1939) సమయంలో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం కొన్ని ప్రతిపాదనలు చేసింది.

• 1935 భారత ప్రభుత్వ చట్టం:
  1. ప్రావిన్సుల్లో స్వయంప్రతిపత్తి (ద్వంద్వ పాలన రద్దు)
  2. కేంద్రంలో ద్వంద్వ పాలన, ఫెడరేషన్ ప్రతిపాదన (అమలు కాలేదు)
  3. బర్మా వేరు
  4. ఫెడరల్ కోర్టు
  5. ఓటు హక్కు విస్తరణ. ఇది భారత రాజ్యాంగ రూపకల్పనకు ప్రధాన ఆధారం.
• 1937 ఎన్నికలు: కాంగ్రెస్ 11 ప్రావిన్సుల్లో చాలా చోట్ల మంత్రివర్గాలు ఏర్పాటు చేసింది. మద్రాసులో సి. రాజగోపాలాచారి ప్రధాని (ముఖ్యమంత్రి). ముస్లిం లీగ్ ప్రదర్శన బలహీనం.
• రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం: వైస్రాయ్ లార్డ్ లిన్‌లిత్‌గో భారతీయుల అభిప్రాయం తీసుకోకుండా యుద్ధంలో భారతదేశాన్ని భాగం చేశాడు. 1939 అక్టోబర్–నవంబర్‌లో కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గాలు రాజీనామా చేశాయి. లీగ్ 22 డిసెంబర్ 1939 'విముక్తి దినం' జరిపింది.
• లాహోర్ తీర్మానం (23 మార్చి 1940): ముస్లిం లీగ్ ప్రత్యేక దేశం (పాకిస్తాన్) డిమాండ్.
• ఆగస్టు ప్రతిపాదన (8 ఆగస్టు 1940):
  1. యుద్ధం తర్వాత డొమినియన్ హోదా, రాజ్యాంగ పరిషత్
  2. కాంగ్రెస్ తిరస్కరణ.
• వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం (అక్టోబర్ 1940): మొదటి సత్యాగ్రహి వినోబా భావే, రెండవవాడు జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ.
• క్రిప్స్ మిషన్ (మార్చి 1942):
  1. సర్ స్టాఫర్డ్ క్రిప్స్ – యుద్ధం తర్వాత డొమినియన్ హోదా, ప్రావిన్సులు వైదొలగే హక్కు. కాంగ్రెస్ తిరస్కరించింది
  2. గాంధీ దీన్ని 'దివాలా తీస్తున్న బ్యాంకుపై వాయిదా చెక్కు' అన్నాడు.

క్రిప్స్ మిషన్ విఫలమయ్యాక గాంధీ బ్రిటిష్ వారిని 'భారతదేశం వదిలి వెళ్లండి' అని కోరుతూ చివరి పెద్ద ఉద్యమం ప్రారంభించాడు.

• నేపథ్యం:
  1. క్రిప్స్ మిషన్ వైఫల్యం
  2. యుద్ధంలో జపాన్ ముందుకు రావడం
  3. ధరల పెరుగుదల
  4. బ్రిటిష్ వారి ఓటములు.
• వార్ధా తీర్మానం: కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ 14 జూలై 1942న వార్ధాలో ఆమోదం.
• బొంబాయి సమావేశం (8 ఆగస్టు 1942): గోవాలియా ట్యాంక్ మైదానంలో AICC తీర్మానం ఆమోదించింది. గాంధీ 'కరేంగే యా మరేంగే (Do or Die)' నినాదం ఇచ్చాడు.
• అణచివేత:
  1. 9 ఆగస్టు 1942 తెల్లవారుజామున గాంధీ సహా ముఖ్య నాయకులందరినీ అరెస్టు చేశారు. (గాంధీని పూనాలో ఆగా ఖాన్ ప్యాలెస్‌లో ఉంచారు
  2. అక్కడే మహదేవ్ దేశాయ్ (ఆగస్టు 1942), కస్తూరిబా (ఫిబ్రవరి 1944) మరణించారు). కాంగ్రెస్ సంస్థను నిషేధించారు.
• నాయకత్వం లేని ఉద్యమం: స్వచ్ఛందంగా దేశమంతా వ్యాపించింది.
• అరుణా అసఫ్ అలీ గోవాలియా ట్యాంక్ వద్ద జెండా ఎగురవేసింది.
• జయప్రకాశ్ నారాయణ్ హజారీబాగ్ జైలు నుండి తప్పించుకున్నాడు (నవంబర్ 1942)
• రామ్ మనోహర్ లోహియా, ఉషా మెహతా (రహస్య కాంగ్రెస్ రేడియో).
• సమాంతర ప్రభుత్వాలు: బలియా (ఉత్తరప్రదేశ్), తామ్లుక్ (బెంగాల్, 'జాతీయ సర్కార్'), సతారా (మహారాష్ట్ర, 'ప్రతి సర్కార్' – వై.బి. చవాన్, నానా పాటిల్).
• వ్యతిరేకత: ముస్లిం లీగ్, కమ్యూనిస్టులు (CPI) ఉద్యమాన్ని మద్దతు ఇవ్వలేదు.
• ఫలితం: ప్రభుత్వం క్రూరంగా అణచివేసినా బ్రిటిష్ వారికి భారతదేశాన్ని పాలించడం కష్టమని తెలిసింది.

గాంధీ అహింసా పద్ధతి ఒకవైపు ఉండగా, సుభాష్ చంద్ర బోస్ సాయుధ పోరాటం ద్వారా భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సాధించే ప్రయత్నం చేశాడు.

• కాంగ్రెస్‌లో బోస్:
  1. హరిపుర (1938) కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు.
  2. 1939 త్రిపురి కాంగ్రెస్ అధ్యక్ష ఎన్నికల్లో గాంధీ మద్దతు పొందిన తెలుగు నేత పట్టాభి సీతారామయ్యను ఓడించాడు. గాంధీ 'పట్టాభి ఓటమి నా ఓటమి' అన్నాడు. బోస్ రాజీనామా చేసి 'ఫార్వర్డ్ బ్లాక్' (1939) స్థాపించాడు.
• ఇండియన్ నేషనల్ ఆర్మీ (INA):
  1. మొదట కెప్టెన్ మోహన్ సింగ్ (1942, సింగపూర్) ఏర్పాటు చేశాడు; రాస్ బిహారీ బోస్ ఇండియన్ ఇండిపెండెన్స్ లీగ్ నాయకుడు.
  2. 1941లో బోస్ ఇంటి నుండి తప్పించుకుని జర్మనీ చేరాడు; అక్కడ 'ఆజాద్ హింద్ రేడియో'.
  3. 1943 జూలై 4న సింగపూర్‌లో INA, లీగ్ నాయకత్వాన్ని స్వీకరించాడు; 'నేతాజీ' బిరుదు.
  4. 21 అక్టోబర్ 1943న సింగపూర్‌లో 'ఆజాద్ హింద్' తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ప్రకటన; జపాన్, జర్మనీ గుర్తింపు.
  5. నినాదాలు: 'ఢిల్లీ చలో', 'జై హింద్', 'నాకు రక్తం ఇవ్వండి, నేను మీకు స్వాతంత్ర్యం ఇస్తాను'.
  6. మహిళా రెజిమెంట్: 'ఝాన్సీ రాణి రెజిమెంట్' – కెప్టెన్ లక్ష్మీ స్వామినాథన్ (సెహగల్).
  7. బ్రిగేడ్లు: గాంధీ, నెహ్రూ, ఆజాద్, సుభాష్.
  8. అండమాన్-నికోబార్ దీవులు స్వాధీనం (షహీద్, స్వరాజ్ ద్వీపాలుగా పేరు మార్పు).
  9. ఇంఫాల్-కోహిమా ప్రాంతంలో జపాన్‌తో కలిసి పోరాటం (1944) – విఫలం.
• ఎర్రకోట విచారణలు (1945–46):
  1. షా నవాజ్ ఖాన్, ప్రేమ్ సెహగల్, గుర్బక్ష్ సింగ్ ధిల్లాన్ పై
  2. భూలాభాయ్ దేశాయ్, నెహ్రూ రక్షణ. దేశవ్యాప్త నిరసనతో శిక్షలు రద్దు.
• రాయల్ ఇండియన్ నేవీ తిరుగుబాటు (18 ఫిబ్రవరి 1946, బొంబాయి): బ్రిటిష్ వారి బలహీనత చూపింది.
• మరణం: 18 ఆగస్టు 1945న తైవాన్ విమాన ప్రమాదంలో మరణించినట్లు అధికారిక ప్రకటన.

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత బ్రిటన్ బలహీనమైంది. లేబర్ పార్టీ ప్రభుత్వం (ప్రధాని క్లెమెంట్ ఆట్లీ) భారతదేశానికి అధికారం అప్పగించేందుకు చర్యలు మొదలుపెట్టింది.

• వేవెల్ ప్రణాళిక – సిమ్లా సమావేశం (1945):
  1. విఫలమైంది
  2. ముస్లిం ప్రతినిధుల ఎంపికపై జిన్నా పట్టు.
• క్యాబినెట్ మిషన్ (మార్చి 1946): సభ్యులు పెథిక్-లారెన్స్, స్టాఫర్డ్ క్రిప్స్, ఎ.వి. అలెగ్జాండర్.
• 16 మే 1946 ప్రతిపాదన:
  1. పాకిస్తాన్ తిరస్కరణ
  2. కేంద్రంలో సమాఖ్య (విదేశీ, రక్షణ, సమాచారం మాత్రమే)
  3. ప్రావిన్సులు A, B, C సమూహాలు
  4. రాజ్యాంగ పరిషత్ (389 సభ్యులు)
  5. తాత్కాలిక ప్రభుత్వం.
• ముస్లిం లీగ్ మొదట అంగీకరించి తర్వాత వైదొలగి 16 ఆగస్టు 1946న 'ప్రత్యక్ష చర్య దినం (Direct Action Day)' ప్రకటించింది
• కలకత్తాలో మతకలహాలు.
• తాత్కాలిక ప్రభుత్వం:
  1. 2 సెప్టెంబర్ 1946
  2. నెహ్రూ ఉపాధ్యక్షుడు. లీగ్ అక్టోబర్‌లో చేరింది.
• రాజ్యాంగ పరిషత్ తొలి సమావేశం: 9 డిసెంబర్ 1946 (లీగ్ బహిష్కరణ).
• ఆట్లీ ప్రకటన (20 ఫిబ్రవరి 1947): జూన్ 1948 లోపు బ్రిటిష్ వారు భారతదేశం వదులుతారు.
• మౌంట్‌బాటన్ (వైస్రాయ్, మార్చి 1947): చివరి వైస్రాయ్. 3 జూన్ 1947 ప్రణాళిక – దేశ విభజన (భారత్, పాకిస్తాన్).
• భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం (18 జూలై 1947):
  1. ఆమోదం
  2. 15 ఆగస్టు 1947 స్వాతంత్ర్యం. రాడ్‌క్లిఫ్ సరిహద్దు రేఖ ఏర్పాటు.
• మొదటి గవర్నర్ జనరల్: మౌంట్‌బాటన్ (స్వతంత్ర భారతదేశం), ప్రధానమంత్రి జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ. పాకిస్తాన్ తొలి గవర్నర్ జనరల్ మహమ్మద్ అలీ జిన్నా.

గాంధీ యుగంలో కాంగ్రెస్ సమావేశాలు, అధ్యక్షుల జాబితా తరచుగా పరీక్షల్లో వస్తుంది. తెలుగు ప్రాంతానికి చెందిన కాకినాడ (1923) సమావేశం ప్రత్యేకంగా గుర్తుంచుకోండి.

• 1919 – అమృత్‌సర్ – మోతీలాల్ నెహ్రూ
• 1920 – కలకత్తా (ప్రత్యేక) – లాలా లజపతి రాయ్
• 1920 – నాగపూర్ – సి. విజయరాఘవాచారియర్
• 1921 – అహ్మదాబాద్ – హకీం అజ్మల్ ఖాన్ (తాత్కాలిక)
• 1922 – గయా – సి.ఆర్. దాస్
• 1923 – కాకినాడ – మహమ్మద్ అలీ జౌహర్
• 1924 – బెల్గాం – మహాత్మా గాంధీ (ఆయన అధ్యక్షత వహించిన ఏకైక సమావేశం)
• 1925 – కాన్పూర్ – సరోజినీ నాయుడు (మొదటి భారతీయ మహిళా అధ్యక్షురాలు)
• 1926 – గువాహటి – ఎస్. శ్రీనివాస అయ్యంగార్
• 1927 – మద్రాసు – ఎం.ఎ. అన్సారీ
• 1928 – కలకత్తా – మోతీలాల్ నెహ్రూ
• 1929 – లాహోర్ – జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ
• 1931 – కరాచీ – వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్
• 1936 – లక్నో, ఫైజ్‌పూర్ – జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ (ఫైజ్‌పూర్ మొదటి గ్రామీణ సమావేశం)
• 1938 – హరిపుర – సుభాష్ చంద్ర బోస్
• 1939 – త్రిపురి – సుభాష్ చంద్ర బోస్ (రాజీనామా
• రాజేంద్ర ప్రసాద్ బాధ్యత)
• 1940 – రాంఘర్ – అబుల్ కలాం ఆజాద్
• 1946 – మీరట్ – జె.బి. కృపలానీ
• 1948 – జైపూర్ – పట్టాభి సీతారామయ్య (తెలుగు నేత)

గుర్తుంచుకునే అంశాలు

• ఏ సంవత్సరం కాకినాడ? 1923. అధ్యక్షుడు మహమ్మద్ అలీ.
• 1924 బెల్గాం – గాంధీ ఒక్కసారే అధ్యక్షుడు.