1. రెగ్యులేటింగ్ చట్టం 1773, పిట్స్ ఇండియా చట్టం 1784 (Regulating Act & Pitt's India Act)
ఈస్టిండియా కంపెనీ పాలనను బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం మొదటిసారి నియంత్రించడం మొదలుపెట్టిన చట్టాలు ఇవి. భారత రాజ్యాంగ చరిత్ర ఇక్కడే మొదలవుతుంది.
ముఖ్య విషయాలు
- రెగ్యులేటింగ్ చట్టం 1773: కంపెనీ కార్యకలాపాలను బ్రిటిష్ పార్లమెంటు నియంత్రించిన మొదటి చట్టం.
- బెంగాల్ గవర్నర్‌ను 'బెంగాల్ గవర్నర్ జనరల్' చేశారు – మొదటి వ్యక్తి వారన్ హేస్టింగ్స్.
- గవర్నర్ జనరల్‌కు సహాయంగా నలుగురు సభ్యుల కౌన్సిల్.
- మద్రాస్, బొంబాయి గవర్నర్లు బెంగాల్ గవర్నర్ జనరల్‌కు లోబడి ఉండాలి.
- కలకత్తాలో సుప్రీం కోర్టు (1774) – మొదటి ప్రధాన న్యాయమూర్తి సర్ ఎలిజా ఇంపే.
- కంపెనీ ఉద్యోగులు ప్రైవేట్ వ్యాపారం, లంచాలు తీసుకోవడం నిషేధం.
- సవరణ చట్టం 1781 (Amending Act): గవర్నర్ జనరల్ చర్యలపై సుప్రీం కోర్టు అధికార పరిధిని స్పష్టం చేసింది.
- పిట్స్ ఇండియా చట్టం 1784: ప్రధాని విలియం పిట్ ప్రవేశపెట్టాడు.
- కంపెనీ వాణిజ్య వ్యవహారాలు (డైరెక్టర్ల కోర్టు), రాజకీయ వ్యవహారాలు (బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్) వేరు చేశారు. దీన్ని ద్వంద్వ పాలన (Dual Government) అంటారు.
- బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్ ఏర్పాటు – ఇందులో 6 మంది కమిషనర్లు.
- భారతదేశంలోని కంపెనీ ప్రాంతాలకు 'బ్రిటిష్ ఆధీనంలోని ప్రాంతాలు' అనే పదం వాడారు.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా 1773 = నియంత్రణ మొదలు; 1784 = ద్వంద్వ పాలన (Pitt). రెండింటికీ ఒకే పదం 'కంపెనీపై అదుపు'.
2. చార్టర్ చట్టాలు 1793, 1813, 1833, 1853 (Charter Acts)
కంపెనీ వాణిజ్య అనుమతి (చార్టర్) ప్రతి 20 ఏళ్లకు పొడిగించేవారు. ప్రతిసారీ పార్లమెంటు కొత్త మార్పులు చేర్చింది. పరీక్షల్లో ఏ చట్టంలో ఏ మార్పు అనేది అడుగుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- 1793 చార్టర్ చట్టం: కంపెనీ వాణిజ్య అనుమతిని 20 ఏళ్లు పొడిగించింది. బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్ సభ్యుల జీతాలు భారత ఆదాయం నుండి ఇవ్వాలని చెప్పింది.
- 1813 చార్టర్ చట్టం:
- భారతదేశంలో కంపెనీ వాణిజ్య గుత్తాధిపత్యం రద్దు (తేయాకు, చైనా వాణిజ్యం మినహా).
- విద్య, సాహిత్య ప్రోత్సాహానికి ఏటా ఒక లక్ష రూపాయలు కేటాయించాలి.
- క్రైస్తవ మిషనరీలకు భారతదేశంలో ప్రచార అనుమతి.
- 1833 చార్టర్ చట్టం:
- బెంగాల్ గవర్నర్ జనరల్ 'భారత గవర్నర్ జనరల్' అయ్యాడు – మొదటి వ్యక్తి విలియం బెంటింక్.
- కంపెనీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలు పూర్తిగా ఆగిపోయాయి; అది కేవలం పరిపాలన సంస్థగా మారింది.
- గవర్నర్ జనరల్ కౌన్సిల్‌లో నాలుగో సభ్యుడిగా న్యాయ సభ్యుడు (Law Member) – మెకాలే.
- ఉద్యోగాల్లో మతం, జన్మస్థలం, రంగు ఆధారంగా వివక్ష ఉండదని ప్రకటించింది (ఆచరణలో అమలు కాలేదు).
- 1853 చార్టర్ చట్టం: కంపెనీ చివరి చార్టర్ చట్టం.
- గవర్నర్ జనరల్ కౌన్సిల్ శాసన, పాలన విధులను వేరు చేసింది – ప్రత్యేక శాసన మండలి.
- సివిల్ సర్వీసెస్‌లో ఎంపిక పోటీ పరీక్ష ద్వారా (మెకాలే కమిటీ, 1854).
- డైరెక్టర్ల కోర్టు నియామకాల అధికారం పోయింది.
3. భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1858 – కిరీటం పాలన (Government of India Act 1858)
1857 తిరుగుబాటు తర్వాత ఈస్టిండియా కంపెనీ పాలన ముగిసి బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం (Crown) నేరుగా భారతదేశాన్ని పాలించడం మొదలైంది. దీన్ని 'మంచి పాలన కోసం చట్టం' అని కూడా అంటారు.
ముఖ్య విషయాలు
- కంపెనీ పాలన రద్దు: అధికారం, భూభాగాలు బ్రిటిష్ రాజు/రాణికి బదిలీ అయ్యాయి.
- రాణి ప్రకటన (Queen's Proclamation): 1 నవంబర్ 1858న అలహాబాద్ దర్బార్‌లో లార్డ్ కానింగ్ చదివాడు. ఇందులో మత స్వేచ్ఛ, సంస్థానాల హక్కులు, భారతీయులకు ఉద్యోగాలు హామీ ఇచ్చారు.
- భారత రాజ్య కార్యదర్శి (Secretary of State for India):
- బ్రిటిష్ మంత్రివర్గ సభ్యుడు
- భారత వ్యవహారాలకు బాధ్యుడు. మొదటి వ్యక్తి లార్డ్ స్టాన్లీ.
- భారత మండలి (India Council): రాజ్య కార్యదర్శికి సలహా ఇవ్వడానికి 15 మంది సభ్యులు.
- వైస్రాయ్: భారతదేశంలో గవర్నర్ జనరల్ హోదా 'వైస్రాయ్ (Viceroy)' గా మారింది – మొదటి వైస్రాయ్ లార్డ్ కానింగ్.
- రద్దయినవి: బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్, డైరెక్టర్ల కోర్టు.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక కంపెనీ నడుపుతున్న దుకాణాన్ని ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకుని, తన అధికారిని మేనేజర్‌గా పెట్టినట్లే – ఇక్కడ మేనేజర్ వైస్రాయ్, పైన ఉన్న మంత్రి రాజ్య కార్యదర్శి.
4. భారత కౌన్సిళ్ల చట్టాలు 1861, 1892 (Indian Councils Acts 1861 & 1892)
1858 తర్వాత చట్టసభల్లో భారతీయులకు కొద్దిగా ప్రాతినిధ్యం ఇవ్వడం మొదలైంది. 1861 చట్టం ఇందుకు ప్రారంభం; 1892 చట్టం పరోక్ష ఎన్నికల వైపు అడుగు.
ముఖ్య విషయాలు
- 1861 భారత కౌన్సిళ్ల చట్టం:
- గవర్నర్ జనరల్ శాసన మండలిలో భారతీయులను నామినేట్ చేసే అవకాశం వచ్చింది. 1862లో ముగ్గురు భారతీయులను నియమించారు (బెనారస్ రాజా, పటియాలా మహారాజా, దిన్కర్ రావు).
- లార్డ్ కానింగ్ 'పోర్ట్‌ఫోలియో విధానం' ప్రవేశపెట్టాడు – ఒక్కో సభ్యుడికి ఒక శాఖ.
- మద్రాస్, బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీలకు శాసన అధికారాలు తిరిగి ఇచ్చారు (వికేంద్రీకరణ).
- అత్యవసర పరిస్థితుల్లో వైస్రాయ్ ఆర్డినెన్స్ జారీ చేయవచ్చు.
- 1892 భారత కౌన్సిళ్ల చట్టం (లార్డ్ లాన్స్‌డౌన్ కాలం):
- కేంద్ర, రాష్ట్ర శాసన మండళ్లలో అదనపు (non-official) సభ్యుల సంఖ్య పెరిగింది.
- పరోక్ష ఎన్నికల పద్ధతి (నామినేషన్ రూపంలో) ప్రవేశించింది – 'ఎన్నిక' అనే పదం చట్టంలో వాడలేదు.
- బడ్జెట్‌పై చర్చించే, ప్రశ్నలు అడిగే హక్కు (ఓటింగ్ హక్కు లేదు).
- కాంగ్రెస్ డిమాండ్:
- 1885లో ఏర్పడిన కాంగ్రెస్ కౌన్సిళ్ల సంస్కరణ కోరింది
- 1892 చట్టం దానికి పాక్షిక సమాధానం.
5. మోర్లీ–మింటో సంస్కరణలు 1909 (Morley-Minto Reforms)
1909 భారత కౌన్సిళ్ల చట్టాన్ని మోర్లీ–మింటో సంస్కరణలు అంటారు. ఇందులో మొదటిసారి మత ఆధారిత నియోజకవర్గాలు ప్రవేశించాయి. అందుకే మింటోను 'మత నియోజకవర్గాల పితామహుడు' అంటారు.
ముఖ్య విషయాలు
- పేరు కారణం: భారత రాజ్య కార్యదర్శి లార్డ్ మోర్లీ, వైస్రాయ్ లార్డ్ మింటో II.
- ఎన్నికల సూత్రం: కేంద్ర, రాష్ట్ర శాసన మండళ్లలో సభ్యులను పరోక్షంగా ఎన్నుకునే పద్ధతి విస్తరించింది.
- ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు (Separate Electorates): ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు ఇచ్చారు.
- కారణం: 1906లో ముస్లిం లీగ్ ఏర్పాటు, సిమ్లా ప్రతినిధి బృందం (ఆగాఖాన్ నాయకత్వం) డిమాండ్.
- ఫలితం: తర్వాత మతతత్వానికి, దేశ విభజనకు బీజం పడింది.
- భారతీయులకు ప్రాతినిధ్యం: వైస్రాయ్ కార్యనిర్వాహక మండలిలో మొదటి భారతీయ సభ్యుడిగా సత్యేంద్ర ప్రసాద్ సిన్హా (న్యాయ సభ్యుడు) నియమితుడయ్యాడు.
- శాసనసభ అధికారాలు: బడ్జెట్‌పై తీర్మానాలు ప్రతిపాదించే, అనుబంధ ప్రశ్నలు అడిగే హక్కు విస్తరించింది.
- కాంగ్రెస్ స్పందన: మితవాదులను తృప్తిపరచి, కాంగ్రెస్ ఐక్యతను దెబ్బతీయడం బ్రిటిష్ ఉద్దేశంగా భావిస్తారు.
6. మాంటేగ్–చెమ్స్‌ఫర్డ్ సంస్కరణలు 1919 (Government of India Act 1919 – Dyarchy)
మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో భారతీయ సహకారం, హోమ్ రూల్ ఉద్యమాల తర్వాత బ్రిటన్ 1917 ఆగస్టులో 'బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం' లక్ష్యంగా ప్రకటించింది. దాని ఫలితమే 1919 చట్టం.
ముఖ్య విషయాలు
- పేరు కారణం: రాజ్య కార్యదర్శి మాంటేగ్, వైస్రాయ్ చెమ్స్‌ఫర్డ్.
- ద్వంద్వ పాలన (Dyarchy): రాష్ట్రాల్లో ప్రవేశం.
- బదిలీ అంశాలు (Transferred): విద్య, ఆరోగ్యం, స్థానిక పాలన, వ్యవసాయం – ఎన్నికైన భారతీయ మంత్రులకు.
- రిజర్వ్ అంశాలు (Reserved): శాంతి భద్రతలు, ఆర్థిక, భూమి శిస్తు, న్యాయం – గవర్నర్, ఆయన కార్యనిర్వాహక మండలికి.
- కేంద్రంలో ద్విసభ: కేంద్ర శాసన వ్యవస్థను రెండు సభలుగా మార్చారు – రాష్ట్రాల మండలి (Council of State) మరియు కేంద్ర శాసనసభ (Legislative Assembly).
- ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు: ముస్లింలతో పాటు సిక్కులు, ఆంగ్లో-ఇండియన్లు, యూరోపియన్లు, క్రైస్తవులకు కూడా విస్తరించారు.
- ఓటు హక్కు: పరిమితం – జనాభాలో సుమారు 10% మందికి మాత్రమే.
- లండన్‌లో భారత హై కమిషనర్ పదవి: ఏర్పాటైంది.
- సమీక్ష: పది ఏళ్ల తర్వాత చట్టం పనితీరు సమీక్షకు కమిషన్ (ఇదే 1927 సైమన్ కమిషన్).
- కాంగ్రెస్ స్పందన: 'ఏ మాత్రం సంతృప్తి లేదు' అని కాంగ్రెస్ విమర్శించింది.
7. భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935 (Government of India Act 1935)
1935 చట్టం బ్రిటిష్ కాలంలో అతి పెద్ద, చివరి ప్రధాన రాజ్యాంగ చట్టం. 1947 వరకు పాలనకు ఆధారం; మన రాజ్యాంగంలో చాలా అంశాలకు మూలం.
ముఖ్య విషయాలు
- నేపథ్యం: సైమన్ కమిషన్ (1927), మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు (1930–32), కమ్యూనల్ అవార్డు (1932) తర్వాత వచ్చింది.
- అఖిల భారత సమాఖ్య (All India Federation): బ్రిటిష్ ఇండియా ప్రావిన్సులు, సంస్థానాలు కలిపిన సమాఖ్య ప్రతిపాదన – సంస్థానాలు చేరకపోవడంతో అమలు కాలేదు.
- ప్రాంతీయ స్వయంప్రతిపత్తి (Provincial Autonomy):
- రాష్ట్రాల్లో ద్వంద్వ పాలన రద్దు
- ఎన్నికైన ప్రభుత్వాలకు పూర్తి బాధ్యత. 1937లో 11 రాష్ట్రాల్లో ఎన్నికలు.
- కేంద్రంలో ద్వంద్వ పాలన: ప్రతిపాదించారు, కానీ అమలు కాలేదు.
- మూడు జాబితాలు: సమాఖ్య, రాష్ట్ర, ఉమ్మడి జాబితా – మన ఏడో షెడ్యూల్‌కు ఆధారం.
- కొత్త సంస్థలు: ఫెడరల్ కోర్టు (1937, ఢిల్లీ), రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (1935).
- రాష్ట్రాల విభజన:
- బర్మా భారతదేశం నుండి వేరైంది (1937)
- సింధ్ ప్రావిన్స్, ఒరిస్సా ప్రావిన్స్ ఏర్పడ్డాయి (1936).
- ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు: దళిత వర్గాలకు కూడా విస్తరించారు. ఓటు హక్కు సుమారు 10% నుండి పెరిగింది.
8. క్రిప్స్ రాయబారం నుండి స్వాతంత్ర్య చట్టం 1947 వరకు (Cripps Mission to Indian Independence Act 1947)
రెండో ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో, తర్వాత బ్రిటన్ చేసిన ప్రతిపాదనలు వరుసగా భారత స్వాతంత్ర్యానికి దారి తీశాయి. వరుస క్రమం గుర్తుంచుకుంటే ప్రశ్నలు సులభమవుతాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- ఆగస్టు ప్రతిపాదన (1940):
- వైస్రాయ్ లిన్లిత్‌గో
- డొమినియన్ హోదా లక్ష్యంగా చెప్పింది
- కాంగ్రెస్ తిరస్కరించింది.
- క్రిప్స్ రాయబారం (1942):
- సర్ స్టాఫర్డ్ క్రిప్స్
- యుద్ధం తర్వాత డొమినియన్ హోదా, రాజ్యాంగ సభ, సంస్థానాలు విడిపోయే హక్కు. గాంధీజీ దీన్ని 'దివాలా తీసిన బ్యాంకుపై వాయిదా చెక్కు' అన్నారు (ప్రచారంలో ఉన్న వ్యాఖ్య).
- క్యాబినెట్ మిషన్ (1946): పెథిక్ లారెన్స్, స్టాఫర్డ్ క్రిప్స్, ఎ.వి. అలెగ్జాండర్ – ముగ్గురు సభ్యులు. రాజ్యాంగ సభ ఏర్పాటు, తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ప్రతిపాదించారు. 9 డిసెంబర్ 1946న రాజ్యాంగ సభ మొదటి సమావేశం జరిగింది.
- మౌంట్‌బాటన్ ప్రణాళిక (3 జూన్ 1947): దేశ విభజన, రెండు డొమినియన్లు.
- భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం 1947: బ్రిటిష్ పార్లమెంటు 18 జూలై 1947న ఆమోదించింది.
- 15 ఆగస్టు 1947 నుండి భారత్, పాకిస్తాన్ రెండు స్వతంత్ర డొమినియన్లు.
- బ్రిటిష్ పరమాధిపత్యం (Paramountcy) సంస్థానాలపై ముగిసింది.
- రాజ్యాంగ సభకు పూర్తి శాసన అధికారాలు.
- మౌంట్‌బాటన్ స్వతంత్ర భారత మొదటి గవర్నర్ జనరల్
- పాకిస్తాన్ మొదటి గవర్నర్ జనరల్ జిన్నా.
9. సామాజిక సంస్కరణ చట్టాలు (Social Reform Acts in British India)
రాజా రామ్మోహన్ రాయ్, ఈశ్వరచంద్ర విద్యాసాగర్, కందుకూరి వీరేశలింగం వంటి సంస్కర్తల పోరాటం వల్ల కొన్ని సామాజిక చట్టాలు వచ్చాయి. సంవత్సరం, గవర్నర్ జనరల్ జతలు ముఖ్యం.
ముఖ్య విషయాలు
- శిశు హత్య నిషేధం:
- బెంగాల్ నియమావళి 1795, 1804లో ప్రారంభ చట్టాలు
- 1870లో శిశు హత్య నిషేధ చట్టం.
- సతి నిషేధం (1829): రెగ్యులేషన్ XVII – గవర్నర్ జనరల్ విలియం బెంటింక్. రాజా రామ్మోహన్ రాయ్ కృషి ఫలితం.
- కుల వికలాంగ నిర్మూలన చట్టం (1850): మతం మారిన వారి ఆస్తి హక్కులు కోల్పోకుండా రక్షణ.
- హిందూ వితంతు పునర్వివాహ చట్టం (1856):
- ఈశ్వరచంద్ర విద్యాసాగర్ కృషి
- లార్డ్ డల్హౌసీ ప్రతిపాదన, లార్డ్ కానింగ్ కాలంలో అమలు.
- కందుకూరి వీరేశలింగం 1881లో రాజమండ్రిలో తొలి వితంతు పునర్వివాహం జరిపించారు.
- స్థానిక వివాహ చట్టం (1872):
- కులాంతర, మతాంతర వివాహాలకు గుర్తింపు
- బాల్య వివాహాలు నిషేధం (బ్రహ్మ సమాజ్ డిమాండ్).
- సమ్మతి వయస్సు చట్టం (1891):
- వివాహ సమ్మతి వయస్సు 12 ఏళ్లు
- లార్డ్ లాన్స్‌డౌన్ కాలంలో
- బెహ్రామ్‌జీ మలబారీ కృషి.
- శారదా చట్టం (1929): బాల్య వివాహ నిరోధక చట్టం – కనీస వయస్సు అబ్బాయికి 18, అమ్మాయికి 14 (తర్వాత సవరణల్లో వయస్సు పెంచారు). హర్ బిలాస్ శారదా పేరుతో వచ్చింది.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా సతి – బెంటింక్ – 1829; వితంతు – కానింగ్ – 1856; సమ్మతి వయస్సు – లాన్స్‌డౌన్ – 1891.