చారిత్రక ప్రధాన యుద్ధాలు మరియు ఒప్పందాలు

ప్రాచీన కాలంలో జరిగిన కొన్ని యుద్ధాలు దేశ రాజకీయ దిశను మార్చాయి. వీటి వరుస క్రమం, ప్రదేశాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• దాశరాజ్ఞ యుద్ధం (Battle of Ten Kings): ఋగ్వేదంలో ప్రస్తావన ఉంది. పరుష్ణి (రావి) నది ఒడ్డున భరత తెగ రాజు సుదాసు పది మంది రాజుల కూటమిని ఓడించాడు.
• హైడాస్పెస్ యుద్ధం (క్రీ.పూ. 326): జీలం నది ఒడ్డున అలెగ్జాండర్, పోరస్ (పురుషోత్తముడు) మధ్య జరిగింది.
• పోరస్ ఓడిపోయినా, అతని ధైర్యాన్ని మెచ్చి అలెగ్జాండర్ రాజ్యాన్ని తిరిగి ఇచ్చాడు.
• ఆ తర్వాత బియాస్ నది దగ్గర సైనికులు ముందుకు వెళ్లడానికి నిరాకరించడంతో అలెగ్జాండర్ వెనుదిరిగాడు.
• చంద్రగుప్త మౌర్యుడు – సెల్యూకస్ నికేటర్ (సుమారు క్రీ.పూ. 305):
  1. యుద్ధం తర్వాత సంధి జరిగింది. సెల్యూకస్ ప్రాంతాలు ఇచ్చాడు
  2. చంద్రగుప్తుడు 500 ఏనుగులు ఇచ్చాడు. సెల్యూకస్ రాయబారి మెగస్తనీస్ పాటలీపుత్రానికి వచ్చాడు.
• కళింగ యుద్ధం (క్రీ.పూ. 261): అశోకుడు కళింగను జయించాడు. భారీ ప్రాణనష్టం చూసి యుద్ధాలు వదిలి ధమ్మ విజయం మార్గాన్ని ఎంచుకున్నాడు (13వ శిలా శాసనంలో ఉంది).
• ఘజనీ దండయాత్రలు: మహమూద్ ఘజనీ భారతదేశంపై 17 సార్లు దండెత్తాడు అని చెబుతారు. సోమనాథ్ ఆలయ దోపిడీ 1025–26లో జరిగింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా క్రమం: 326 (హైడాస్పెస్) → సుమారు 305 (సెల్యూకస్ సంధి) → 261 (కళింగ). అంటే అలెగ్జాండర్ తర్వాత చంద్రగుప్తుడు, ఆ తర్వాత అశోకుడు.

ముహమ్మద్ ఘోరీ భారతదేశంలో జరిపిన యుద్ధాలే ఢిల్లీ సుల్తానత్ (Delhi Sultanate)కు పునాది వేశాయి. తరైన్ హర్యానాలోని కర్నాల్ దగ్గర ఉంది.

• మొదటి తరైన్ యుద్ధం (1191): చౌహాన్ వంశ రాజు పృథ్వీరాజ్ III చేతిలో ముహమ్మద్ ఘోరీ ఓడిపోయాడు.
• రెండో తరైన్ యుద్ధం (1192): ఘోరీ తిరిగి వచ్చి పృథ్వీరాజ్ III ని ఓడించాడు. ఉత్తర భారతదేశంలో తురుష్క పాలనకు దారి తెరిచింది.
• చందావర్ యుద్ధం (1194): ఘోరీ కనౌజ్ గహడవాల రాజు జయచంద్రుడిని ఓడించాడు. ఇది ఉత్తర భారతంపై ఘోరీ పట్టును బలపరిచింది.
• ఘోరీ సేనాని: కుతుబుద్దీన్ ఐబక్ – ఘోరీ మరణం (1206) తర్వాత ఢిల్లీ సుల్తానత్ స్థాపించాడు.
• తైమూర్ దండయాత్ర (1398): తైమూర్ ఢిల్లీపై దాడి చేసి నగరాన్ని దోచుకున్నాడు. అప్పటి సుల్తాన్ నాసిరుద్దీన్ మహమూద్ తుగ్లక్.

• ఘోరీ దండయాత్రల క్రమం:
  1. 1175లో ముల్తాన్‌పై దాడితో భారత దండయాత్రలు ప్రారంభించాడు
  2. 1178లో గుజరాత్ చాళుక్యుల చేతిలో ఓడిపోయాడు
  3. 1206లో హత్యకు గురయ్యాడు.

మొఘల్ సామ్రాజ్య స్థాపన, సూర్ వంశ పాలన, అక్బర్ విస్తరణ – ఇవన్నీ కొన్ని ముఖ్య యుద్ధాల ద్వారా తెలుసుకోవచ్చు.

• మొదటి పానిపట్ యుద్ధం (1526): బాబర్ ఇబ్రహీం లోడీని ఓడించాడు. మొఘల్ సామ్రాజ్య స్థాపన. ఈ యుద్ధంలో తుపాకులు, ఫిరంగులు (ఉస్తాద్ అలీ ఖులీ) ఉపయోగించారు.
• ఖన్వా యుద్ధం (1527): మేవాడ్ రాణా సంగ్రామ్ సింగ్ (రాణా సంగ) ను బాబర్ ఓడించాడు.
• ఘాఘ్రా యుద్ధం (1529): బాబర్ ఆఫ్ఘన్లను ఓడించాడు.
• చౌసా యుద్ధం (1539): షేర్ ఖాన్ హుమాయూన్‌ను ఓడించి 'షేర్ షా' బిరుదు తీసుకున్నాడు.
• కనౌజ్ (బిల్గ్రామ్) యుద్ధం (1540): షేర్ షా మళ్లీ హుమాయూన్‌ను ఓడించాడు. హుమాయూన్ ఇరాన్‌కు వెళ్లాడు.
• రెండో పానిపట్ యుద్ధం (1556): అక్బర్ (బైరాం ఖాన్ సంరక్షణలో) హేమూను ఓడించాడు. మొఘల్ పాలన పునరుద్ధరణ.
• హల్దీఘాటి యుద్ధం (1576): అక్బర్ సేనాని రాజా మాన్ సింగ్, మేవాడ్ రాణా ప్రతాప్ సింగ్ మధ్య జరిగింది. ప్రతాప్ ఓడిపోయినా లొంగలేదు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా పానిపట్ యుద్ధాలు: 1526, 1556, 1761 – మూడూ వేర్వేరు యుద్ధాలు, ప్రతిసారీ ఉత్తర భారతదేశ అధికారం మారింది.

• తర్వాతి పరిణామాలు:
  1. బాబర్ 1530లో మరణించాడు
  2. హుమాయూన్ 1555లో ఢిల్లీని తిరిగి గెలిచాడు.

విజయనగర సామ్రాజ్యం, బహమనీ సుల్తానుల మధ్య జరిగిన పోరాటాలు తెలుగు ప్రాంత చరిత్రకు చాలా ముఖ్యం. తెలుగు రాష్ట్రాల పరీక్షల్లో ఇవి తరచూ వస్తాయి.

• రాయచూరు యుద్ధం (1520): శ్రీకృష్ణదేవరాయలు బీజాపూర్ సుల్తాన్ ఇస్మాయిల్ ఆదిల్ షాను ఓడించి రాయచూరు దోయాబ్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.
• తాళికోట యుద్ధం (1565): దీన్ని రాక్షసి–తంగడి యుద్ధం అని కూడా అంటారు.
• విజయనగర రాజప్రతినిధి అళియ రామరాయలు ఓడిపోయాడు.
• ఎదుటి పక్షం: బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ, బీదర్ సుల్తానుల కూటమి.
• ఫలితం:
  1. హంపి నగరం పతనమైంది
  2. విజయనగర సామ్రాజ్య ప్రాభవం అంతమైంది.
• గోల్కొండ: తాళికోట యుద్ధంలో పాల్గొన్న కుతుబ్ షాహీ సుల్తాన్ ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా అని చెబుతారు.
• కొలాచెల్ యుద్ధం (1741): ట్రావెంకోర్ రాజు మార్తాండ వర్మ డచ్ వారిని ఓడించాడు. భారతీయ రాజు ఐరోపా శక్తిని ఓడించిన ముఖ్య ఘటన.

• పూర్వ నేపథ్యం:
  1. విజయనగర సామ్రాజ్యం 1336లో హరిహర, బుక్కరాయలు స్థాపించారు
  2. బహమనీ రాజ్యం 1347లో అలాఉద్దీన్ హసన్ బహమన్ షా స్థాపించాడు. ఈ రెండు రాజ్యాల పోరు శతాబ్దాలు సాగింది.

మొఘలుల పతనం, మరాఠా శక్తి, విదేశీ దండయాత్రలు 17–18వ శతాబ్దాల చరిత్రలో కీలకం.

• సముగఢ్ యుద్ధం (1658): ఔరంగజేబు దారా షికోను ఓడించాడు. వారసత్వ యుద్ధంలో నిర్ణయాత్మక గెలుపు.
• పురంధర్ ఒప్పందం (1665): శివాజీ, మొఘల్ సేనాని రాజా జై సింగ్ మధ్య కుదిరింది. శివాజీ 23 కోటలను మొఘలులకు ఇచ్చాడు.
• కర్నాల్ యుద్ధం (1739): ఇరాన్ రాజు నాదిర్ షా మొఘల్ చక్రవర్తి ముహమ్మద్ షాను ఓడించాడు. ఢిల్లీని దోచుకుని మయూర సింహాసనం, కోహినూర్ వజ్రం తీసుకెళ్లాడు.
• మూడో పానిపట్ యుద్ధం (1761): అహ్మద్ షా అబ్దాలీ (ఆఫ్ఘన్), మరాఠాలు (సేనాపతి సదాశివరావు భావు) మధ్య జరిగింది. మరాఠాలు ఓడిపోయారు. అప్పటి పేష్వా బాలాజీ బాజీరావు.
• ఫలితం:
  1. మరాఠా శక్తి దెబ్బతింది
  2. బ్రిటిష్ వారికి భారత రాజకీయాల్లో బలపడే అవకాశం వచ్చింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా నాదిర్ షా → 1739 → కోహినూర్ + మయూర సింహాసనం. అబ్దాలీ → 1761 → పానిపట్ III.

• ఇతర ముఖ్యాంశాలు:
  1. శివాజీ 1674లో రాయగఢ్‌లో పట్టాభిషేకం చేసుకుని 'ఛత్రపతి' బిరుదు తీసుకున్నాడు
  2. ఔరంగజేబు 1707లో మరణించాడు, ఆ తర్వాత మొఘల్ సామ్రాజ్యం బలహీనపడింది.

భారతదేశంలో వ్యాపార ఆధిపత్యం కోసం ఇంగ్లీష్, ఫ్రెంచ్ కంపెనీలు మూడు కర్ణాటక యుద్ధాలు చేశాయి. చివరికి ఇంగ్లీష్ వారు గెలిచారు.

• మొదటి కర్ణాటక యుద్ధం (1746–48): ఐరోపాలోని ఆస్ట్రియా వారసత్వ యుద్ధం (War of Austrian Succession) ప్రభావంతో వచ్చింది.
• సెయింట్ థోమ్ యుద్ధం (1746): ఫ్రెంచ్ చిన్న సైన్యం కర్ణాటక నవాబు అన్వరుద్దీన్ సైన్యాన్ని ఓడించింది.
• ముగింపు: ఐక్స్-లా-షపెల్ ఒప్పందం (1748).
• రెండో కర్ణాటక యుద్ధం (1749–54): హైదరాబాద్, కర్ణాటక వారసత్వ వివాదాల్లో ఇరు కంపెనీలు జోక్యం చేసుకున్నాయి.
• ఫ్రెంచ్ గవర్నర్:
  1. డూప్లే
  2. రాబర్ట్ క్లైవ్ ఆర్కాట్ ముట్టడి (1751) ప్రసిద్ధం.
• ముగింపు:
  1. పాండిచ్చేరి ఒప్పందం (1754)
  2. డూప్లేను ఫ్రాన్స్ వెనక్కి పిలిపించి గొడెహ్యూను నియమించింది.
• మూడో కర్ణాటక యుద్ధం (1756–63): ఐరోపాలోని సప్త వర్ష యుద్ధం (Seven Years' War) ప్రభావం.
• వాండివాష్ యుద్ధం (1760): ఐర్ కూట్ ఫ్రెంచ్ సేనాని కౌంట్ లాలీని ఓడించాడు.
• 1761లో పాండిచ్చేరి ఇంగ్లీష్ వారి చేతికి వెళ్లింది.
• ముగింపు: పారిస్ ఒప్పందం (1763) – ఫ్రెంచ్ వారికి వ్యాపార కేంద్రాలు తిరిగి ఇచ్చారు, కానీ కోటలు కట్టరాదు.

బ్రిటిష్ వారు భారతదేశంపై పట్టు సాధించిన దశ ఇది. ఏ యుద్ధం తర్వాత ఏ ఒప్పందం జరిగిందో జతలుగా గుర్తుంచుకోవాలి.

• ప్లాసీ యుద్ధం (23 జూన్ 1757): రాబర్ట్ క్లైవ్ vs బెంగాల్ నవాబు సిరాజుద్దౌలా. మీర్ జాఫర్ ద్రోహం వల్ల క్లైవ్ గెలిచాడు.
• బక్సర్ యుద్ధం (1764): హెక్టర్ మన్రో నాయకత్వంలో కంపెనీ మీర్ ఖాసిం, షుజాఉద్దౌలా, షా ఆలం II ల కూటమిని ఓడించింది.
• అలహాబాద్ ఒప్పందం (1765): క్లైవ్ ద్వారా. బెంగాల్, బీహార్, ఒరిస్సా దివానీ కంపెనీకి దక్కింది.
• ఆంగ్లో-మైసూరు యుద్ధాలు (4):
  1. 1వ (1767–69): హైదర్ అలీ; మద్రాస్ ఒప్పందం (1769).
  2. 2వ (1780–84): మంగళూరు ఒప్పందం (1784) – టిప్పు సుల్తాన్.
  3. 3వ (1790–92): కార్న్‌వాలిస్; శ్రీరంగపట్నం ఒప్పందం (1792) – టిప్పు సగం రాజ్యం, యుద్ధ నష్టపరిహారం ఇచ్చాడు.
  4. 4వ (1799): వెల్లస్లీ; టిప్పు సుల్తాన్ మరణం.
• ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధాలు (3):
  1. 1వ (1775–82): సూరత్ ఒప్పందం (1775), పురంధర్ (1776), సాల్బై ఒప్పందం (1782).
  2. 2వ (1803–05): పేష్వా బాజీరావు II బేసీన్ ఒప్పందం (1802) – సహాయక సంధి అంగీకరించాడు; దేవగావ్, సూర్జి-అర్జున్‌గావ్ ఒప్పందాలు.
  3. 3వ (1817–18): పేష్వా పదవి రద్దు; బాజీరావు II ను బితూర్‌కు పంపారు.

బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య విస్తరణ చివరి దశలో సరిహద్దు ప్రాంతాలతో జరిగిన యుద్ధాలు, ఒప్పందాలు ఇవి. ఒప్పందాల పేర్లు ఎక్కువగా అడుగుతారు.

• అమృత్‌సర్ ఒప్పందం (1809): రంజిత్ సింగ్, చార్లెస్ మెట్‌కాఫ్ మధ్య. సట్లెజ్ నది రంజిత్ సింగ్ రాజ్యానికి సరిహద్దు అయింది.
• ఆంగ్లో-నేపాల్ యుద్ధం (1814–16):
  1. గూర్ఖాలతో
  2. సుగౌలీ ఒప్పందం (1816).
• ఆంగ్లో-బర్మా యుద్ధాలు (3):
  1. 1వ (1824–26): యాండబో ఒప్పందం (1826) – అస్సాం, అరకాన్ తదితరాలు బ్రిటిష్ వారికి వచ్చాయి.
  2. 2వ (1852): డల్హౌసీ కాలం; దిగువ బర్మా (పెగు) కలుపుకున్నారు.
  3. 3వ (1885): చివరకు బర్మా మొత్తం బ్రిటిష్ ఇండియాలో కలిసింది.
• ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధాలు:
  1. 1వ (1845–46): మూడ్కీ, ఫిరోజ్‌షా, అలీవాల్, సోబ్రావ్ యుద్ధాలు; లాహోర్ ఒప్పందం (1846). అదే ఏడాది అమృత్‌సర్ ఒప్పందంతో కాశ్మీర్ గులాబ్ సింగ్‌కు అమ్మారు.
  2. 2వ (1848–49): చిలియన్‌వాలా, గుజరాత్ యుద్ధాలు; డల్హౌసీ పంజాబ్‌ను కలుపుకున్నాడు (1849).
• ఆంగ్లో-ఆఫ్ఘన్ యుద్ధాలు:
  1. 1వ (1839–42) – బ్రిటిష్ ఓటమి
  2. 2వ (1878–80) – గండమాక్ ఒప్పందం (1879)
  3. 3వ (1919) – రావల్పిండి ఒప్పందం, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ స్వాతంత్ర్యం.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భారతదేశం పొరుగు దేశాలతో చేసిన ముఖ్యమైన ఒప్పందాలు, యుద్ధాలు కూడా చరిత్ర ప్రశ్నల్లో వస్తాయి.

• పంచశీల ఒప్పందం (1954): భారత్, చైనా మధ్య. ప్రధాని నెహ్రూ, చైనా ప్రధాని చౌ ఎన్‌లై. ఇందులో 5 సూత్రాలు ఉన్నాయి.
• సింధు జలాల ఒప్పందం (1960):
  1. భారత్, పాకిస్తాన్ మధ్య
  2. ప్రపంచ బ్యాంకు మధ్యవర్తిత్వం. సంతకం చేసినవారు నెహ్రూ, అయూబ్ ఖాన్.
• యుద్ధాలు:
  1. 1947–48: భారత్–పాక్ (కాశ్మీర్).
  2. 1962: భారత్–చైనా.
  3. 1965: భారత్–పాక్.
  4. 1971: భారత్–పాక్; బంగ్లాదేశ్ ఆవిర్భావం.
  5. 1999: కార్గిల్ యుద్ధం.
• తాష్కెంట్ ఒప్పందం (1966): 1965 యుద్ధం తర్వాత ప్రధాని లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి, అయూబ్ ఖాన్ మధ్య. సోవియట్ మధ్యవర్తిత్వం. ఒప్పందం జరిగిన మరుసటి రోజే శాస్త్రి తాష్కెంట్‌లో మరణించారు.
• సిమ్లా ఒప్పందం (1972): 1971 యుద్ధం తర్వాత ఇందిరా గాంధీ, జుల్ఫికర్ అలీ భుట్టో మధ్య.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా తాష్కెంట్ = శాస్త్రి (1966); సిమ్లా = ఇందిర (1972).

• ముఖ్య వివరాలు:
  1. 1971 యుద్ధం ఢాకా లొంగుబాటు (16 డిసెంబర్ 1971)తో ముగిసింది – దీన్ని విజయ్ దివస్ అంటారు
  2. 1999 కార్గిల్ యుద్ధంలో భారత సైనిక చర్య పేరు 'ఆపరేషన్ విజయ్'.