1. సింధు నాగరికత కేంద్రాలు మరియు తవ్వకందారులు (Indus Valley Sites)
సింధు లోయ నాగరికత కేంద్రాలు, అవి ఉన్న ప్రదేశం, తవ్వకాలు చేసిన వ్యక్తులు – ఈ మూడింటినీ జతలుగా గుర్తుంచుకోవాలి. పరీక్షల్లో ఈ జతలే అడుగుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- హరప్పా (Harappa): రావి నది ఒడ్డున, పాకిస్తాన్ పంజాబ్. తవ్వకం 1921 – దయారాం సహాని. ధాన్యాగారం, కార్మికుల నివాసాలు ఇక్కడ దొరికాయి.
- మొహంజొదారో (Mohenjodaro): సింధు నది ఒడ్డున, సింధ్ ప్రావిన్స్ (లర్కానా). తవ్వకం 1922 – ఆర్.డి. బెనర్జీ. 'మహా స్నానవాటిక (Great Bath)' ఇక్కడే.
- చన్హుదారో:
- సింధ్
- మాకే తవ్వకాలు
- ఇక్కడ కోట లేదు
- పూసల తయారీ కేంద్రం.
- కాలీబంగన్ (Kalibangan): రాజస్థాన్, ఘగ్గర్ నది. దున్నిన పొలం ఆనవాళ్లు, అగ్ని వేదికలు (Fire altars) దొరికాయి. తవ్వకం – ఎ. ఘోష్.
- లోథాల్ (Lothal): గుజరాత్, భోగావో నది ఒడ్డున. ఓడరేవు (Dockyard) ఇక్కడ దొరికింది. తవ్వకం – ఎస్.ఆర్. రావు.
- ధోలవీర (Dholavira): గుజరాత్ కచ్ (రాన్ ఆఫ్ కచ్). నీటి నిల్వ వ్యవస్థ, సైన్‌బోర్డు లాంటి పెద్ద అక్షరాలు. తవ్వకం – జె.పి. జోషి, ఆర్.ఎస్. బిష్ట్. యునెస్కో గుర్తింపు 2021.
- రాఖీగఢి (Rakhigarhi): హర్యానా, భారతదేశంలో అతిపెద్ద సింధు కేంద్రం.
- బనవాలి:
- హర్యానా
- సుర్కోటడ: గుజరాత్ – గుర్రం ఎముకలు దొరికాయి.
- రోపార్ (Ropar): పంజాబ్ – స్వాతంత్ర్యం తర్వాత తవ్వకాలు జరిగిన మొదటి సింధు కేంద్రం.
- ఆలంగీర్‌పూర్: ఉత్తరప్రదేశ్ – సింధు నాగరికత తూర్పు సరిహద్దు.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా హరప్పా – ధాన్యాగారం; మొహంజొదారో – స్నానవాటిక; లోథాల్ – ఓడరేవు; కాలీబంగన్ – దున్నిన పొలం; ధోలవీర – నీటి నిల్వ. 'కేంద్రం – ప్రత్యేకత' జతలుగా రివైజ్ చేయండి.
2. చరిత్రపూర్వ మరియు నవీన శిలాయుగ కేంద్రాలు (Prehistoric and Neolithic Sites)
రాతి యుగం నుండి ఇనుప యుగం వరకు ఉన్న కేంద్రాలు ఏ కాలానికి చెందినవో తెలుసుకుంటే పరీక్షల్లో సులభంగా సమాధానం ఇవ్వవచ్చు.
ముఖ్య విషయాలు
- భీమ్‌బేట్కా (Bhimbetka):
- మధ్యప్రదేశ్ – రాతి గుహ చిత్రాలకు ప్రసిద్ధి
- యునెస్కో గుర్తింపు 2003.
- అత్తిరంపాక్కం (Attirampakkam): తమిళనాడు – పాత రాతి యుగ పనిముట్లు.
- హున్సగి (Hunsgi): కర్ణాటక – పాత రాతి యుగ కేంద్రం.
- కర్నూలు గుహలు (బేతంచెర్ల): ఆంధ్రప్రదేశ్ – పాత రాతి యుగ పనిముట్లు, జంతు ఎముకలు దొరికాయి.
- ఆదమ్‌గఢ్:
- మధ్యప్రదేశ్ – మధ్య శిలాయుగ కేంద్రం
- పెంపుడు జంతువుల తొలి ఆధారాలు.
- మెహర్‌గఢ్ (Mehrgarh): బలూచిస్తాన్ (బోలాన్ నది) – భారత ఉపఖండంలో తొలి వ్యవసాయ గ్రామాల ఆధారాలు (నవీన శిలాయుగం).
- బుర్జహోమ్ (Burzahom): కాశ్మీర్ – గుంత ఇళ్లు (Pit dwellings), కుక్కలను యజమానితో సమాధి చేసిన ఆధారాలు.
- చిరాంద్: బీహార్ – ఎముక పనిముట్లు.
- కోల్డిహ్వా: ఉత్తరప్రదేశ్ – ప్రాచీన వరి పంట ఆధారాలు.
- ఇనాంగావ్, దైమాబాద్:
- మహారాష్ట్ర – తామ్ర శిలా యుగం (Chalcolithic)
- దైమాబాద్ కాంస్య వస్తువులకు ప్రసిద్ధి.
- ఆహార్: రాజస్థాన్ – తామ్ర శిలా యుగ కేంద్రం.
- బ్రహ్మగిరి (Brahmagiri):
- కర్ణాటక – మహాశిలా యుగ సమాధులు
- 1947లో వీలర్ తవ్వకాలు.
- ఆదిచ్చనల్లూరు (Adichanallur): తమిళనాడు – మహాశిలా యుగ కుండల సమాధులు.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఇంట్లో పాత కాగితాలు, పనిముట్లు చూసి 'ఈ ఇంట్లో ఎవరు ఉండేవారు' అని ఊహించినట్లే, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఈ కేంద్రాల్లో దొరికిన పనిముట్లు, కుండలను బట్టి ఆ కాలపు జీవితం చెబుతారు.
3. బౌద్ధ, జైన పుణ్యక్షేత్రాలు మరియు వారసత్వ కేంద్రాలు (Buddhist and Jain Sites)
బుద్ధుడి జీవితంలోని నాలుగు ముఖ్య ఘట్టాలకు సంబంధించిన ప్రదేశాలు, బౌద్ధ సంగీతులు జరిగిన ప్రదేశాలు పరీక్షల్లో తప్పకుండా వస్తాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- బుద్ధుడి నాలుగు ముఖ్య ప్రదేశాలు:
- జననం – లుంబిని (నేపాల్; అశోకుని రుమ్మిన్‌దేయి స్తంభం)
- జ్ఞానోదయం – బోధ్ గయ (బీహార్; మహాబోధి ఆలయం)
- మొదటి ఉపదేశం (ధర్మచక్ర ప్రవర్తన) – సారనాథ్ (ఉత్తరప్రదేశ్)
- మహాపరినిర్వాణం – కుశీనగరం (ఉత్తరప్రదేశ్)
- సాంచి (Sanchi):
- మధ్యప్రదేశ్ – స్థూపం, తోరణాలు
- అశోకుడు నిర్మించాడు.
- భర్హుత్ స్థూపం: మధ్యప్రదేశ్ – శుంగుల కాలం.
- అమరావతి, నాగార్జునకొండ:
- ఆంధ్రప్రదేశ్ – శాతవాహనులు, ఇక్ష్వాకుల కాలం
- మహాచైత్యం.
- గుహలు: అజంతా (బౌద్ధ చిత్రాలు), ఎల్లోరా (బౌద్ధ, హిందూ, జైన), కార్లె, భాజా (మహారాష్ట్ర బౌద్ధ చైత్యాలు).
- బరాబర్ గుహలు: బీహార్ – అశోకుడు ఆజీవికులకు ఇచ్చాడు.
- ఉదయగిరి–ఖండగిరి:
- ఒడిశా – జైన గుహలు
- ఖారవేలుని హాతిగుంఫా శాసనం.
- శ్రవణబెళగొళ:
- కర్ణాటక – గోమఠేశ్వరుని (బాహుబలి) విగ్రహం
- చంద్రగుప్త మౌర్యుడి సంబంధం.
- దిల్వారా ఆలయాలు: మౌంట్ అబూ (రాజస్థాన్) – జైన ఆలయాలు.
- విశ్వవిద్యాలయాలు: నలంద, విక్రమశిల (పాల వంశ కాలం), తక్షశిల.
- బౌద్ధ సంగీతులు: 1వది రాజగృహ, 2వది వైశాలి, 3వది పాటలీపుత్రం (అశోకుడు), 4వది కాశ్మీర్ (కుండలవన – కనిష్కుడు).
4. దక్షిణ భారత దేవాలయాలు మరియు కట్టడాలు (South Indian Temples)
పల్లవులు, చోళులు, చాళుక్యులు, విజయనగర రాజులు కట్టించిన దేవాలయాలు పరీక్షల్లో ఏ రాజు, ఏ ఆలయం అనే జతల రూపంలో వస్తాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- పల్లవులు (Pallavas):
- మహాబలిపురం (మామల్లపురం) రథాలు – మొదటి నరసింహవర్మన్ (మామల్ల)
- తీర ఆలయం (Shore Temple) – రెండవ నరసింహవర్మన్ (రాజసింహుడు)
- కాంచీపురం కైలాసనాథ ఆలయం – రాజసింహుడు
- చోళులు (Cholas):
- తంజావూరు బృహదీశ్వర ఆలయం – మొదటి రాజరాజు (సుమారు 1010)
- గంగైకొండ చోళపురం – మొదటి రాజేంద్ర చోళుడు
- దారాసురం ఐరావతేశ్వర ఆలయం – రెండవ రాజరాజు
- చాళుక్యులు: బాదామి గుహలు, ఐహోళె (దుర్గా ఆలయం), పట్టదకల్ (విరూపాక్ష ఆలయం) – పట్టదకల్‌కు యునెస్కో గుర్తింపు 1987.
- రాష్ట్రకూటులు: ఎల్లోరా కైలాస ఆలయం – మొదటి కృష్ణుడు (ఒకే రాతిని చెక్కిన ఆలయం).
- విజయనగర సామ్రాజ్యం: హంపి – విరూపాక్ష ఆలయం, విఠల ఆలయం (రాతి రథం), హజార రామ ఆలయం.
- హొయసాలులు: బేలూరు, హళేబీడు (కర్ణాటక).
- పాండ్యులు: మధురై మీనాక్షి ఆలయం (ప్రస్తుత రూపం నాయక్ రాజుల కాలంలో విస్తరించింది).
గుర్తుంచుకునే చిట్కా పల్లవులు – రాతి రథాలు; చోళులు – విమానం (పెద్ద గోపురం); విజయనగరం – రాతి రథం, గోపురాలు, వేల స్తంభాల మండపాలు.
5. ఆంధ్ర, తెలంగాణ చారిత్రక ప్రదేశాలు (Historical Places of Andhra and Telangana)
తెలుగు రాష్ట్రాల చారిత్రక కేంద్రాలు APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో అత్యంత ముఖ్యం. ఏ వంశం ఏ ప్రదేశంతో ముడిపడి ఉందో గుర్తుంచుకోవాలి.
ముఖ్య విషయాలు
- అమరావతి (ధాన్యకటకం): గుంటూరు జిల్లా – శాతవాహనుల కాలపు బౌద్ధ మహాచైత్యం.
- నాగార్జునకొండ:
- ఇక్ష్వాకుల రాజధాని విజయపురి
- బౌద్ధ కేంద్రం.
- కోటిలింగాల (కరీంనగర్), ధూళికట్ట, పైఠాన్ (ప్రతిష్ఠానం): శాతవాహనులకు సంబంధించిన కేంద్రాలు.
- వేంగి: తూర్పు చాళుక్యుల రాజధాని (పశ్చిమ గోదావరి).
- ఓరుగల్లు (వరంగల్):
- కాకతీయుల రాజధాని
- వేయి స్తంభాల గుడి (రుద్రదేవుడు), ఖిలా వరంగల్, కాకతీయ కీర్తి తోరణం.
- పాలంపేట రామప్ప ఆలయం:
- ములుగు జిల్లా – రుద్రేశ్వర ఆలయం
- రేచర్ల రుద్రుడు కట్టించాడు
- యునెస్కో గుర్తింపు 2021.
- గోల్కొండ:
- కుతుబ్‌షాహీల రాజధాని (కాకతీయుల కాలంలో మట్టికోట)
- చార్మినార్: 1591, మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్‌షా.
- లేపాక్షి:
- అనంతపురం జిల్లా – వీరభద్ర ఆలయం, విజయనగర కాలంలో విరూపణ్ణ నిర్మించాడు
- ఏకశిలా నంది విగ్రహం.
- శ్రీశైలం:
- జ్యోతిర్లింగం, అష్టాదశ శక్తిపీఠం
- విజయనగర, రెడ్డి రాజుల ఆదరణ.
- ఉండవల్లి గుహలు, భైరవకొండ, మొగల్రాజపురం (విజయవాడ): ప్రాచీన గుహాలయాలు.
- కొండవీడు:
- రెడ్డి రాజుల రాజధాని
- రాజమహేంద్రవరం: రెడ్డి రాజుల తూర్పు కేంద్రం.
- భువనగిరి కోట, దేవరకొండ, గండికోట: మధ్యయుగ కోటలు (గండికోట – కడప జిల్లా, పెన్నా నది లోయ).
గుర్తుంచుకునే చిట్కా శాతవాహనులు – అమరావతి, కోటిలింగాల; కాకతీయులు – ఓరుగల్లు, రామప్ప; కుతుబ్‌షాహీలు – గోల్కొండ, చార్మినార్; విజయనగరం – లేపాక్షి.
6. ఉత్తర, తూర్పు, పశ్చిమ భారత దేవాలయాలు (North, East and West Indian Temples)
చందేలులు, గంగులు, సోలంకీల వంటి రాజవంశాలు కట్టించిన దేవాలయాలు నాగర శైలికి ఉదాహరణలు. ఆలయం – రాజవంశం – రాష్ట్రం అనే మూడు విషయాలు గుర్తుంచుకోవాలి.
ముఖ్య విషయాలు
- ఖజురాహో (Khajuraho):
- మధ్యప్రదేశ్ – చందేల వంశం
- కందరీయ మహాదేవ ఆలయం ప్రసిద్ధం
- యునెస్కో గుర్తింపు.
- కోణార్క్ సూర్య దేవాలయం:
- ఒడిశా – తూర్పు గంగ రాజు మొదటి నరసింహదేవుడు (13వ శతాబ్దం)
- రథాకారం.
- పూరీ జగన్నాథ ఆలయం: ఒడిశా – అనంతవర్మన్ చోడగంగుడు ప్రారంభించాడు.
- భువనేశ్వర్ లింగరాజ ఆలయం: ఒడిశా.
- మోఢేరా సూర్య దేవాలయం: గుజరాత్ – సోలంకీ రాజు మొదటి భీమదేవుడు.
- దిల్వారా ఆలయాలు: రాజస్థాన్ – జైన పాలరాతి ఆలయాలు (సోలంకీల కాలం).
- ఎలిఫెంటా గుహలు: మహారాష్ట్ర (ముంబై సమీపం) – త్రిమూర్తి శిల్పం.
- దేవగఢ్ దశావతార ఆలయం: ఉత్తరప్రదేశ్ – గుప్తుల కాలం.
- భితర్‌గావ్ ఇటుక ఆలయం: ఉత్తరప్రదేశ్ – గుప్తుల కాలం.
- లక్ష్మణ ఆలయం, సిర్పూర్ (ఛత్తీస్‌గఢ్): ఇటుకతో కట్టిన ప్రాచీన ఆలయం.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఖజురాహో – చందేలులు; కోణార్క్ – గంగులు (ఒడిశా); మోఢేరా – సోలంకీలు (గుజరాత్). 'సూర్య ఆలయం' అంటే కోణార్క్ లేదా మోఢేరా.
7. మధ్యయుగ కోటలు, సమాధులు మరియు మొఘల్ కట్టడాలు (Medieval Monuments)
సుల్తానులు మరియు మొఘలులు నిర్మించిన కట్టడాల్లో ఎవరు, ఎక్కడ, ఎప్పుడు అనే విషయాలు పరీక్షల్లో చాలా తరచుగా వస్తాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- కుతుబ్ మినార్ (Qutub Minar): ఢిల్లీ – కుతుబుద్దీన్ ఐబక్ ప్రారంభించాడు, ఇల్తుట్మిష్ పూర్తి చేశాడు.
- అఢాయి దిన్ కా ఝోంప్రా: అజ్మీర్ – ఐబక్.
- అలై దర్వాజా: ఢిల్లీ – అల్లావుద్దీన్ ఖల్జీ (1311).
- తుగ్లకాబాద్ కోట: గియాసుద్దీన్ తుగ్లక్.
- పురానా ఖిలా: ఢిల్లీ – హుమాయూన్ ప్రారంభం, షేర్ షా పూర్తి.
- హుమాయూన్ సమాధి: ఢిల్లీ – హాజీ బేగం (హుమాయూన్ భార్య).
- ఫతేపూర్ సిక్రీ: అక్బర్ – బులంద్ దర్వాజా (గుజరాత్ విజయ స్మారకం).
- ఆగ్రా కోట:
- అక్బర్ ప్రారంభం
- షాజహాన్ మార్పులు.
- తాజ్ మహల్:
- ఆగ్రా – షాజహాన్
- ముంతాజ్ మహల్ స్మారకం
- ఉస్తాద్ అహ్మద్ లాహోరీ ప్రధాన శిల్పిగా చెబుతారు
- నిర్మాణం సుమారు 1632–1653.
- ఎర్రకోట (Red Fort): ఢిల్లీ – షాజహాన్ (సుమారు 1648లో పూర్తి).
- జామా మసీదు: ఢిల్లీ – షాజహాన్.
- ఇతిమాద్-ఉద్-దౌలా సమాధి: ఆగ్రా – నూర్జహాన్.
- సికందరా: అక్బర్ సమాధి (జహంగీర్ పూర్తిచేశాడు).
- గోల్ గుంబజ్:
- బీజాపూర్ – ముహమ్మద్ ఆదిల్ షా సమాధి
- ప్రపంచంలోని పెద్ద గుమ్మటాల్లో ఒకటి.
- బీబీ కా మక్బరా: ఔరంగాబాద్ – ఔరంగజేబు కొడుకు ఆజం షా (తల్లి దిల్రస్ బాను బేగం సమాధి).
8. స్వాతంత్ర్య పోరాట స్థలాలు మరియు యుద్ధభూములు (Freedom Struggle Sites and Battlefields)
జాతీయోద్యమంలో కీలక ఘట్టాలు జరిగిన స్థలాలు, చరిత్రను మలుపు తిప్పిన యుద్ధభూములు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- జలియన్‌వాలా బాగ్: అమృత్‌సర్ (పంజాబ్) – 1919 ఏప్రిల్ 13 మారణకాండ.
- సబర్మతి ఆశ్రమం:
- అహ్మదాబాద్ – గాంధీజీ ఆశ్రమం
- ఇక్కడి నుండే 1930లో దండి యాత్ర ప్రారంభమైంది.
- దండి: గుజరాత్ తీరం – ఉప్పు సత్యాగ్రహం ముగింపు (1930 ఏప్రిల్ 6).
- సేవాగ్రామ్: వార్ధా (మహారాష్ట్ర) – గాంధీజీ ఆశ్రమం.
- చంపారన్: బీహార్ – 1917 మొదటి సత్యాగ్రహం (నీలిమందు రైతులు).
- చౌరీ చౌరా: ఉత్తరప్రదేశ్ (గోరఖ్‌పూర్) – 1922 ఘటన.
- కాకోరి: ఉత్తరప్రదేశ్ – 1925 రైలు దోపిడీ (HRA).
- సెల్యులార్ జైలు:
- పోర్ట్ బ్లెయిర్, అండమాన్ – 1906లో పూర్తి
- 'కాలాపానీ' శిక్ష.
- ఆనంద్ భవన్, స్వరాజ్ భవన్: అలహాబాద్ (ప్రయాగరాజ్) – నెహ్రూ కుటుంబ నివాసం.
- యుద్ధభూములు:
- తరైన్ (హర్యానా) – 1191, 1192
- పానిపట్ (హర్యానా) – 1526, 1556, 1761
- హల్దీఘాటి (రాజస్థాన్) – 1576
- తళ్లికోట (కర్ణాటక) – 1565
- ప్లాసీ (పశ్చిమ బెంగాల్) – 1757; బక్సార్ (బీహార్) – 1764
- పట్టణ స్మారకాలు:
- గేట్‌వే ఆఫ్ ఇండియా (ముంబై, 1911 జార్జ్ V సందర్శన స్మారకం
- 1924లో పూర్తి), విక్టోరియా మెమోరియల్ (కలకత్తా).
సులభమైన ఉదాహరణ
గాంధీజీ ఉద్యమాలను 'ఆశ్రమం → యాత్ర' గా చూస్తే సబర్మతి → దండి అని గుర్తుంటుంది.