విదేశీ యాత్రికులు మరియు రాయబారులు

మౌర్యుల కాలం నుండి శాతవాహనుల కాలం వరకు భారత్‌ను గురించి రాసిన గ్రీకు, రోమన్ రచయితలు పరీక్షల్లో 'ఎవరు ఏ రాజు కాలంలో వచ్చారు' అనే రూపంలో వస్తారు.

• మెగస్తనీసు (Megasthenes): సెల్యూకస్ నికేటర్ రాయబారిగా చంద్రగుప్త మౌర్యుడి ఆస్థానానికి వచ్చాడు (పాటలీపుత్రం). గ్రంథం 'ఇండికా (Indica)' – అసలు గ్రంథం లభించదు, ఇతర రచయితల ఉటంకింపుల ద్వారానే తెలుస్తుంది.
• మౌర్య రాజధాని, పరిపాలన, సమాజాన్ని వివరించాడు
• భారత సమాజాన్ని ఏడు వర్గాలుగా చెప్పాడు.
• ఆంధ్రుల (Andarae) గురించి కూడా ప్రస్తావించాడు – 30 ప్రాకార నగరాలు, పెద్ద సైన్యం ఉన్న రాజ్యం.
• డైమాకస్ (Deimachus):
  1. సిరియా రాజు ఆంటియోకస్ రాయబారి
  2. బిందుసారుడి ఆస్థానానికి వచ్చాడు.
• డయోనీసియస్ (Dionysius):
  1. ఈజిప్టు రాజు టాలమీ ఫిలడెల్ఫస్ రాయబారి
  2. మౌర్య ఆస్థానానికి వచ్చాడు.
• స్ట్రాబో, ఏరియన్: అలెగ్జాండర్ దండయాత్ర గురించి రాసిన గ్రీకు రచయితలు.
• ప్లినీ (Pliny):
  1. 'నేచురల్ హిస్టరీ' – భారత్–రోమ్ వాణిజ్యం, బంగారం డ్రెయిన్ గురించి
  2. ఆంధ్ర రాజ్యం ప్రస్తావన.
• టాలమీ (Ptolemy):
  1. 'జియోగ్రఫీ' – భారత భౌగోళిక సమాచారం
  2. మైసోలియా (మచిలీపట్నం ప్రాంతం) ప్రస్తావన.
• పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ (Periplus): రచయిత పేరు తెలియని గ్రీకు నావికుడి మార్గదర్శి గ్రంథం – భారత ఓడరేవులు, వాణిజ్య వస్తువుల వివరాలు.

బౌద్ధ గ్రంథాలు, పవిత్ర స్థలాల కోసం చైనా నుండి వచ్చిన యాత్రికులు గుప్తుల, హర్షుడి కాలం గురించి విలువైన సమాచారం ఇచ్చారు.

• ఫా-హియాన్ (Fa-Hien):
  1. కాలం: రెండవ చంద్రగుప్తుడు (విక్రమాదిత్యుడు), సుమారు క్రీ.శ. 399–414
  2. గ్రంథం: ఫో-కువో-కి (Fo-kuo-ki)
  3. భూమార్గంలో వచ్చి సముద్రమార్గంలో (శ్రీలంక మీదుగా) తిరిగి వెళ్ళాడు.
  4. ఇతను మధ్య దేశ ప్రజలు సుఖంగా, నేరాలు తక్కువగా ఉన్నారని రాశాడు.
• సంగ్ యున్ (Sung Yun): సుమారు క్రీ.శ. 518లో గాంధార ప్రాంతానికి వచ్చాడు.
• హ్యూయెన్ త్సాంగ్ (Hiuen Tsang):
  1. కాలం: హర్షవర్ధనుడు, సుమారు క్రీ.శ. 630–645
  2. గ్రంథం: సి-యూ-కి (Si-Yu-Ki)
  3. బిరుదులు: 'యాత్రికుల రాజు (Prince of Pilgrims)', 'శ్రమణులలో శ్రేష్ఠుడు'.
  4. నలంద విశ్వవిద్యాలయంలో ఆచార్య శీలభద్రుడి దగ్గర చదివాడు.
  5. కనౌజ్, ప్రయాగలో హర్షుడు నిర్వహించిన మహాసభల గురించి రాశాడు.
  6. కాంచీపురం, ధాన్యకటకం (అమరావతి) ప్రాంతాలను కూడా సందర్శించాడు.
• ఇత్సింగ్ (I-Tsing):
  1. సుమారు క్రీ.శ. 671–695 మధ్య
  2. నలందలో అధ్యయనం
  3. సుమత్రా (శ్రీవిజయ) గుండా వచ్చాడు
  4. అప్పటి బౌద్ధ ఆచారాలను రికార్డ్ చేశాడు.
• మా హువాన్ (Ma Huan): జెంగ్ హి నౌకాయాత్రలతో కాలికట్ వచ్చాడు (15వ శతాబ్దం).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఫా-హియాన్ – ఫో-కువో-కి – గుప్తులు; హ్యూయెన్ త్సాంగ్ – సి-యూ-కి – హర్షుడు. 'F-F-G' మరియు 'H-S-H' అని జతలు చేయండి.

తొలి మధ్యయుగం నుండి విజయనగర కాలం వరకు భారత్ సందర్శించిన అరబ్, పర్షియన్ రచయితలు భారత సమాజం, ఆర్థిక వ్యవస్థను గురించి సమాచారం ఇచ్చారు.

• సులైమాన్ (Sulaiman):
  1. సుమారు క్రీ.శ. 851 – అరబ్ వ్యాపారి
  2. పాల, రాష్ట్రకూట రాజ్యాల గురించి రాశాడు (గ్రంథం: సిల్సిలాతుత్-తవారీఖ్).
• అల్-మసూది (Al-Masudi):
  1. క్రీ.శ. 915–916లో భారత్ వచ్చాడు
  2. 'అరబ్ల హెరొడోటస్'గా పిలుస్తారు
  3. గ్రంథం 'మురూజ్-ఉజ్-జహబ్ (బంగారపు పచ్చిక బయళ్ళు)'
  4. రాష్ట్రకూటులను ప్రశంసించాడు.
• అల్-బిరూనీ (Al-Biruni):
  1. మహమూద్ గజనీతో కలిసి భారత్ వచ్చాడు (ఖ్వారిజం/ఖివా నివాసి).
  2. గ్రంథం: తహ్‌కీక్-ఇ-హింద్ (కితాబుల్ హింద్)
  3. సంస్కృతం నేర్చుకుని భారత శాస్త్రాలు, తత్వం, ఖగోళ శాస్త్రాన్ని అధ్యయనం చేశాడు; పతంజలి యోగసూత్రాల అనువాదం చేశాడు.
• ఇబ్న్ బతూతా (Ibn Battuta):
  1. మొరాకో (టాంజియర్) నివాసి; భారత్‌కు 1333లో వచ్చాడు.
  2. మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ అతన్ని ఢిల్లీ ఖాజీగా నియమించాడు; తర్వాత చైనాకు రాయబారిగా పంపాడు.
  3. గ్రంథం: రిహ్లా (Rihla) – ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌లోని తపాలా వ్యవస్థ (అశ్వ, పాద తపాలా) గురించి రాశాడు.
• అబ్దుర్ రజాక్ (Abdur Razzak):
  1. షాహ్‌రుఖ్ (తైమూరిడ్) రాయబారి; విజయనగర రాజు రెండవ దేవరాయల ఆస్థానానికి 1443లో వచ్చాడు.
  2. గ్రంథం: మత్లా-ఉస్-సాదైన్.
  3. విజయనగర రాజధాని, కోట, సంపద, ఏడు ప్రాకారాల గురించి రాశాడు.

13వ నుండి 15వ శతాబ్దాల మధ్య భారత్ వచ్చిన యూరప్ యాత్రికులు కాకతీయ, బహమనీ, విజయనగర రాజ్యాల గురించి విలువైన వివరాలు ఇచ్చారు.

• మార్కో పోలో (Marco Polo):
  1. వెనిస్ (ఇటలీ) యాత్రికుడు; చైనా నుండి తిరిగి వస్తూ సుమారు 1293లో దక్షిణ భారత తీరాన్ని సందర్శించాడు.
  2. కాకతీయ రాణి రుద్రమదేవి పాలనలో ఉన్న ఆంధ్ర తీర ఓడరేవు మోటుపల్లి ప్రాంతాన్ని సందర్శించి, రాణి పాలనను ప్రశంసించాడు.
  3. పాండ్య రాజ్యాన్ని (మాబార్) కూడా వర్ణించాడు.
• నికోలో కాంటీ (Nicolo Conti):
  1. ఇటలీ యాత్రికుడు
  2. సుమారు 1420లో విజయనగరాన్ని సందర్శించాడు – మొదటి దేవరాయల కాలం.
• అథనాసియస్ నికితిన్ (Athanasius Nikitin):
  1. రష్యా (ట్వెర్) వ్యాపారి
  2. బహమనీ రాజ్యాన్ని సుమారు 1470లలో సందర్శించాడు
  3. ప్రయాణ గ్రంథం 'మూడు సముద్రాల అవతల ప్రయాణం (Journey Beyond Three Seas)'. బీదర్‌లో ఉన్నాడు.
• దుయార్తే బార్బోసా (Duarte Barbosa):
  1. పోర్చుగీసు
  2. 16వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో మలబార్, విజయనగర ప్రాంతాలను వివరించాడు.
• డొమింగో పేస్ (Domingo Paes):
  1. పోర్చుగీసు యాత్రికుడు
  2. సుమారు 1520లో కృష్ణదేవరాయల విజయనగరం గురించి రాశాడు – నగరం రోమ్ అంత పెద్దదని వర్ణన.
• ఫెర్నావో నూనిజ్ (Fernao Nuniz):
  1. పోర్చుగీసు
  2. అచ్యుతరాయల కాలంలో (సుమారు 1535–37) విజయనగర చరిత్రను గ్రంథస్థం చేశాడు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా రుద్రమదేవి – మార్కో పోలో; కృష్ణదేవరాయలు – పేస్; బహమనీ – నికితిన్; మొదటి దేవరాయలు – కాంటీ; అచ్యుతరాయలు – నూనిజ్.

అక్బర్ నుండి ఔరంగజేబు వరకు మొఘల్ ఆస్థానానికి వచ్చిన యూరప్ వ్యాపారులు, వైద్యులు, రాయబారులు మొఘల్ సమాజం గురించి రాశారు.

• ఫాదర్ మాన్సెరేట్ (Monserrate):
  1. పోర్చుగీసు జెసూట్ మిషనరీ
  2. అక్బర్ ఆస్థానంలో 1580లో జరిగిన మొదటి జెసూట్ మిషన్‌లో సభ్యుడు.
• రాల్ఫ్ ఫిచ్ (Ralph Fitch):
  1. ఇంగ్లీష్ వ్యాపారి
  2. అక్బర్ కాలంలో (సుమారు 1585) వచ్చాడు.
• విలియం హాకిన్స్ (William Hawkins):
  1. 1608లో సూరత్ చేరి, జహంగీర్ ఆస్థానానికి వచ్చాడు
  2. ఇంగ్లాండ్ రాజు మొదటి జేమ్స్ దూత.
• సర్ థామస్ రో (Sir Thomas Roe):
  1. 1615లో జహంగీర్ ఆస్థానానికి (అజ్మీర్) వచ్చాడు
  2. ఇంగ్లీష్ వారికి వ్యాపార అనుమతులు పొందేందుకు ప్రయత్నించాడు.
• ఫ్రాంకోయిస్ బెర్నియర్ (Francois Bernier):
  1. ఫ్రెంచ్ వైద్యుడు; షాజహాన్ కాలంలో వచ్చి దారా షికోహ్‌కు, తర్వాత దానిష్మంద్ ఖాన్‌కు వైద్యుడిగా పనిచేశాడు.
  2. గ్రంథం: 'ట్రావెల్స్ ఇన్ ది మొగల్ ఎంపైర్'.
  3. భారత్‌లో భూమిపై ప్రైవేటు ఆస్తి లేకపోవడాన్ని క్షీణతకు కారణంగా పేర్కొన్నాడు (అతని వాదన).
• జీన్ బాప్టిస్ట్ టావెర్నియర్ (Tavernier):
  1. ఫ్రెంచ్ ఆభరణాల వ్యాపారి
  2. షాజహాన్, ఔరంగజేబు కాలాల్లో వజ్రాల వ్యాపారం కోసం వచ్చాడు
  3. గోల్కొండ వజ్రాల గనులను వర్ణించాడు.
• నికోలావ్ మనూచి (Niccolao Manucci):
  1. ఇటలీ
  2. మొదట దారా షికోహ్ సైన్యంలో ఫిరంగి దళంలో పనిచేశాడు
  3. గ్రంథం 'స్టోరియా దో మోగోర్'.
• పీటర్ ముండీ, జెమెల్లీ కారెరీ: ఇతర యూరప్ యాత్రికులు.

సముద్ర మార్గం ద్వారా యూరప్ వారు భారత్ చేరిన క్రమం, వారి వర్తక సంస్థలు, తొలి కేంద్రాలు పరీక్షల్లో వరుస క్రమంతో అడుగుతారు.

• పోర్చుగీసులు (Portuguese):
  1. వాస్కోడగామా 1498లో కాలికట్ సమీపంలోని కప్పడ్ చేరాడు (జామోరిన్ పాలకుడు).
  2. 1505లో ఫ్రాన్సిస్కో డి అల్మేడా మొదటి వైస్రాయ్; 1510లో అల్బుకర్క్ గోవాను జయించాడు.
• డచ్చి వారు (Dutch): 1602లో VOC (వెరెనిగ్డె ఓస్ట్‌ఇండిషే కంపెనీ) స్థాపన. మచిలీపట్నం (1605), పులికాట్ (1609) వారి ప్రధాన కేంద్రాలు.
• ఆంగ్లేయులు (English):
  1. 1600 డిసెంబర్ 31న ఈస్టిండియా కంపెనీకి చార్టర్.
  2. హాకిన్స్ 1608లో సూరత్ వచ్చాడు; జహంగీర్ నుండి 1613లో సూరత్‌లో ఫ్యాక్టరీ స్థాపనకు అనుమతి.
  3. మచిలీపట్నంలో ఫ్యాక్టరీ 1611లో; ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్ (మద్రాసు) 1639లో ఫ్రాన్సిస్ డే.
• డేన్లు (Danes):
  1. 1616లో కంపెనీ
  2. ట్రాంక్విబార్ (తరంగంబాడి), శ్రీరాంపూర్ వారి కేంద్రాలు.
• ఫ్రెంచ్ (French):
  1. 1664లో కంపెనీ (ఫ్రెంచ్ ఈస్టిండియా)
  2. 1674లో పాండిచ్చేరి స్థాపన (ఫ్రాంకోయిస్ మార్టిన్).
• చివరి యూరప్ కంపెనీ: ఫ్రెంచ్ – భారత్ వచ్చిన వారిలో చివరిది.
• కర్నాటక యుద్ధాలు:
  1. ఆంగ్లేయులు–ఫ్రెంచ్ పోటీ (1746–1763)
  2. ఆంగ్లేయుల విజయం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా రాక క్రమం: పోర్చుగీసు → డచ్చి → ఆంగ్లేయులు → డేన్లు → ఫ్రెంచ్ (P-D-E-D-F).

తెలుగు ప్రాంతాల గురించి విదేశీ యాత్రికులు రాసిన విషయాలు APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో ప్రత్యేకంగా అడుగుతారు.

• మెగస్తనీసు: ఆంధ్రులు 30 ప్రాకార నగరాలు, పెద్ద సైన్యం గల బలమైన రాజ్యం అని రాశాడు.
• ప్లినీ: ఆంధ్రుల సైన్యం, నగరాలను వర్ణించాడు (ఆంధ్రరాజ్యం – శాతవాహనులు).
• టాలమీ: మైసోలియా (మచిలీపట్నం ప్రాంతం) ప్రస్తావన.
• హ్యూయెన్ త్సాంగ్: సుమారు క్రీ.శ. 639లో ధాన్యకటకం (అమరావతి) ప్రాంతానికి వచ్చాడు – బౌద్ధ ఆరామాలను వర్ణించాడు.
• మార్కో పోలో: సుమారు 1293లో కాకతీయ రాణి రుద్రమదేవి పాలన, మోటుపల్లి ఓడరేవు.
• నికోలో కాంటీ, అబ్దుర్ రజాక్: విజయనగర రాజ్యం (దేవరాయల కాలం).
• డొమింగో పేస్, నూనిజ్: కృష్ణదేవరాయల, అచ్యుతరాయల కాలపు విజయనగరం.
• నికితిన్: బహమనీ రాజ్యం.
• టావెర్నియర్: గోల్కొండ వజ్రాల గనులు (కొల్లూరు ప్రాంతం).
• థెవెనో (Thevenot):
  1. ఫ్రెంచ్ యాత్రికుడు
  2. 17వ శతాబ్దంలో గోల్కొండ గురించి రాశాడు.
• ఇతర మార్గాల్లో వచ్చిన వర్తక సంస్థలు: మచిలీపట్నం (ఇంగ్లీష్ 1611, డచ్చి 1605), పులికాట్ (డచ్చి).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా తెలుగు ప్రాంతం – ఆంధ్రులు (మెగస్తనీసు), అమరావతి (హ్యూయెన్ త్సాంగ్), రుద్రమదేవి (మార్కో పోలో), గోల్కొండ వజ్రాలు (టావెర్నియర్).

యాత్రికుడు, దేశం, గ్రంథం, కాలం – ఈ నాలుగింటినీ ఒకే చోట రివిజన్ చేసుకోవడానికి ఈ నోట్ ఉపయోగపడుతుంది.

• మెగస్తనీసు – గ్రీకు – ఇండికా – చంద్రగుప్త మౌర్యుడు.
• ఫా-హియాన్ – చైనా – ఫో-కువో-కి – రెండవ చంద్రగుప్తుడు (గుప్తులు).
• హ్యూయెన్ త్సాంగ్ – చైనా – సి-యూ-కి – హర్షవర్ధనుడు
• ఇత్సింగ్ – చైనా – సుమారు 671–695.
• అల్-బిరూనీ – ఖ్వారిజం/ఉజ్బెకిస్తాన్ – కితాబుల్ హింద్ – మహమూద్ గజనీ.
• ఇబ్న్ బతూతా – మొరాకో – రిహ్లా – మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ (1333).
• అబ్దుర్ రజాక్ – పర్షియా (హెరాత్) – మత్లా-ఉస్-సాదైన్ – రెండవ దేవరాయలు (1443).
• మార్కో పోలో – ఇటలీ (వెనిస్) – రుద్రమదేవి (కాకతీయ) సుమారు 1293.
• నికోలో కాంటీ – ఇటలీ – మొదటి దేవరాయలు
• నికితిన్ – రష్యా – బహమనీ.
• డొమింగో పేస్ / నూనిజ్ – పోర్చుగీసు – కృష్ణదేవరాయలు / అచ్యుతరాయలు.
• హాకిన్స్ (1608) / థామస్ రో (1615) – ఇంగ్లీష్ – జహంగీర్.
• బెర్నియర్ (వైద్యుడు) / టావెర్నియర్ (ఆభరణాల వ్యాపారి) – ఫ్రెంచ్ – షాజహాన్, ఔరంగజేబు.
• మనూచి – ఇటలీ – దారా షికోహ్, ఔరంగజేబు
• గ్రంథం స్టోరియా దో మోగోర్.
• అబె డుబోయిస్ – ఫ్రెంచ్ మిషనరీ
• 'హిందూ మన్నర్స్, కస్టమ్స్ అండ్ సెరిమోనీస్' గ్రంథం (దక్షిణ భారతదేశంపై).