మత ఉద్యమాలు: భక్తి మరియు సూఫీ ఉద్యమాలు

మధ్యయుగ భారతదేశంలో మత సంస్కరణల కోసం వచ్చిన గొప్ప ప్రజా ఉద్యమమే భక్తి ఉద్యమం. దేవుడిని చేరుకోవడానికి నిష్కల్మషమైన భక్తే ఏకైక మార్గమని ఈ ఉద్యమం చాటింది.

• ఉద్యమ ఆవిర్భావం:
  1. భక్తి ఉద్యమం క్రీస్తు శకం 7వ శతాబ్దంలో దక్షిణ భారతదేశంలో మొదలైంది.
  2. తమిళనాడు ప్రాంతంలో ఆళ్వారులు, నయనార్ల ద్వారా ఇది వేగంగా విస్తరించింది.
  3. తర్వాతి కాలంలో రామానందుడి వంటి గురువుల ద్వారా ఇది ఉత్తర భారతదేశానికి చేరింది.
• ప్రధాన లక్షణాలు:
  1. దేవుడు ఒక్కడే అనే ఏకేశ్వరోపాసనను ప్రచారం చేశారు.
  2. సంక్లిష్టమైన యజ్ఞాలు, జంతు బలులు, మూఢనమ్మకాలను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు.
  3. కుల వ్యవస్థ, అంటరానితనం వంటి సామాజిక అసమానతలను ఖండించారు.
  4. ప్రజలందరికీ అర్థమయ్యే స్థానిక భాషల్లోనే గేయాలు, కీర్తనలు రాశారు.

ప్రాచీన తమిళనాట మహావిష్ణువును భక్తితో ఆరాధించిన వైష్ణవ భక్త సన్యాసులను ఆళ్వారులు అంటారు. 'ఆళ్వార్' అంటే భగవద్భక్తిలో పూర్తిగా మునిగిపోయినవాడు అని అర్థం.

• ఆళ్వారుల విశేషాలు:
  1. ఆళ్వారులు మొత్తం 12 మంది ఉన్నారు.
  2. వీరిలో ప్రముఖులు: పెరియాళ్వార్, నమ్మాళ్వార్, తిరుమంగై ఆళ్వార్ మరియు కులశేఖర ఆళ్వార్.
  3. వీరిలో 'ఆండాళ్' (గోదాదేవి) ఏకైక మహిళా ఆళ్వార్; ఈమెను దక్షిణ భారతదేశపు మీరాబాయి అని పిలుస్తారు.
  4. ఆండాళ్ రచించిన 'తిరుప్పావై' తమిళనాట ఎంతో పవిత్రమైన గ్రంథం.
• నాలయర దివ్య ప్రబంధం:
  1. 12 మంది ఆళ్వారులు పాడిన 4,000 పాశురాలను (కీర్తనలను) ఒకే సంకలనంగా చేర్చారు.
  2. దీనిని నాథముని అనే పండితుడు 'నాలయర దివ్య ప్రబంధం' పేరుతో సంకలనం చేశాడు.
  3. దీనిని తమిళ వైష్ణవులు 'ద్రవిడ వేదం' అని అత్యంత భక్తితో పిలుస్తారు.

తమిళ ప్రాంతంలో పరమశివుడిని పరమ భక్తితో ఆరాధించిన శైవ భక్త సన్యాసులను నయనార్లు అంటారు. వీరు దక్షిణ భారతదేశమంతా తిరుగుతూ శైవ మతాన్ని వ్యాప్తి చేశారు.

• నయనార్ల వివరాలు:
  1. నయనార్లు మొత్తం 63 మంది ఉన్నారు.
  2. వీరిలో నలుగురు ప్రధాన గురువులు ఉన్నారు: అప్పర్, సంబంధర్, సుందరర్ మరియు మాణిక్యవాచకర్.
  3. వీరు అన్ని కులాల నుండి వచ్చారు; రాజులు, రైతులు, కుమ్మరులు, వేటగాళ్లు కూడా నయనార్లుగా మారారు.
  4. కారైక్కాల్ అమ్మైయార్ ఈ ఉద్యమంలో ప్రసిద్ధి చెందిన మహిళా శైవ భక్తురాలు.
• పవిత్ర శైవ గ్రంథాలు:
  1. నంబియాండార్ నంబి అనే పండితుడు నయనార్ల గీతాలను 11 సంపుటాలుగా సంకలనం చేశాడు.
  2. మొదటి ఏడు సంపుటాలను 'తేవారం' (Thevaram) అని పిలుస్తారు.
  3. మాణిక్యవాచకర్ రాసిన ప్రసిద్ధ గ్రంథం 'తిరువాచకం'.
  4. సేక్కిళార్ రచించిన 'పెరియ పురాణం' 63 మంది నయనార్ల జీవిత చరిత్రలను సమగ్రంగా వివరిస్తుంది.

భారతీయ సనాతన ధర్మాన్ని పునరుద్ధరించి, ఉపనిషత్తుల సారాన్ని ప్రపంచానికి చాటిన మహోన్నత తాత్విక గురువు ఆదిశంకరాచార్యులు (క్రీ.శ. 788 - 820).

• జీవిత విశేషాలు:
  1. కేరళలోని కాలడి గ్రామంలో జన్మించారు; గురువు గోవింద భగవత్పాదులు.
  2. భారతదేశం నలుమూలలా కాలినడకన పర్యటించి బౌద్ధ, మీమాంస పండితులతో వాదించి గెలిచారు.
  3. బ్రహ్మసూత్రాలు, ఉపనిషత్తులు, భగవద్గీతలపై ప్రసిద్ధ భాష్యాలు రాశారు.
• అద్వైత సిద్ధాంతం (Advaita):
  1. 'అద్వైతం' అంటే రెండు కానిది (ఒక్కటే) అని అర్థం.
  2. 'బ్రహ్మ సత్యం, జగన్మిథ్య, జీవో బ్రహ్మైవ నాపరః' అనేది ఈయన ముఖ్య సిద్ధాంతం.
  3. పరబ్రహ్మ ఒక్కడే సత్యం; కంటికి కనిపించే ప్రపంచం అంతా మాయ (భ్రమ); జీవాత్మ, పరమాత్మ వేర్వేరు కాదు, ఒక్కటేనని బోధించారు.
• నాలుగు ఆమ్నాయ పీఠాల స్థాపన:
  1. ఉత్తరాన: బద్రీనాథ్ (జ్యోతిర్మఠం)
  2. దక్షిణాన: శృంగేరి (శారదా పీఠం)
  3. తూర్పున: పూరి (గోవర్ధన పీఠం)
  4. పశ్చిమాన: ద్వారక (ద్వారకా పీఠం).

భక్తి మార్గానికి తాత్విక పునాది వేసి, అణగారిన వర్గాలకు వైష్ణవ మంత్రోపదేశం చేసిన మహనీయుడు రామానుజాచార్యులు (క్రీ.శ. 1017 - 1137).

• జీవితం మరియు గురువులు:
  1. తమిళనాడులోని శ్రీపెరంబుదూర్‌లో జన్మించారు; శ్రీరంగం ఆలయ ప్రధాన గురువుగా పనిచేశారు.
  2. తిరుకోష్టియూర్ నంబి వద్ద 'ఓం నమో నారాయణాయ' మంత్రాన్ని నేర్చుకున్నారు.
  3. రహస్య మంత్రం తెలిస్తే నరకానికి వెళ్తావని గురువు హెచ్చరించినా, ప్రజలందరి ముక్తి కోసం ఆలయ గోపురం ఎక్కి అందరికీ ఆ మంత్రాన్ని ఉపదేశించారు.
• విశిష్టాద్వైత సిద్ధాంతం (Vishishtadvaita):
  1. భగవంతుడైన శ్రీమహావిష్ణువు సగుణ బ్రహ్మ; జీవుడు, ప్రకృతి ఆయన శరీరంలో భాగాలు.
  2. ఆత్మ వేరు, పరమాత్మ వేరు; విష్ణువుకు సంపూర్ణంగా శరణాగతి (ప్రపత్తి) చేయడం ద్వారానే మోక్షం లభిస్తుందని చెప్పారు.
• సామాజిక విప్లవం:
  1. అస్పృశ్యులను ప్రేమతో 'తిరుక్కులత్తార్' (దైవ వంశీకులు) అని పిలిచారు.
  2. కర్ణాటకలోని మేల్కోటే ఆలయంలోకి అణగారిన వర్గాల వారికి ప్రవేశం కల్పించారు.
  3. బ్రహ్మసూత్రాలపై 'శ్రీభాష్యం' రచించారు.

భగవంతుడు మరియు జీవుడు ఎప్పటికీ వేర్వేరు అంటూ ద్వైత సిద్ధాంతాన్ని బలంగా ప్రచారం చేసిన వైష్ణవ గురువు మధ్వాచార్యులు (క్రీ.శ. 1238 - 1317).

• జీవితం మరియు ఉడిపి మఠం:
  1. కర్ణాటకలోని ఉడిపి సమీపంలోని పాజక గ్రామంలో జన్మించారు; ఈయనకు పూర్ణప్రజ్ఞ, ఆనందతీర్థ అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
  2. ఉడిపిలో ప్రసిద్ధ శ్రీకృష్ణ దేవాలయాన్ని స్థాపించారు; అక్కడ పూజల కోసం అష్ట మఠాలను ఏర్పాటు చేశారు.
• ద్వైత సిద్ధాంతం (Dvaita):
  1. 'ద్వైతం' అంటే రెండు అని అర్థం.
  2. పరమాత్మ (విష్ణువు) స్వతంత్రుడు, సర్వోన్నతుడు; జీవాత్మ పరతంత్రమైనది.
  3. దేవుడు మరియు జీవుడు ఎన్నటికీ ఒక్కటి కాలేరు; వారి మధ్య శాశ్వతమైన భేదం ఉంటుంది.
  4. ఈ సిద్ధాంతాన్ని 'భేదవాదం' అని కూడా పిలుస్తారు.
  5. విష్ణుభక్తి, నిరంతర నామస్మరణ ద్వారానే మోక్షం లభిస్తుందని స్పష్టం చేశారు.

శ్రీకృష్ణ భక్తిని మరియు ప్రేమ తత్వాన్ని దక్షిణ భారతం నుండి ఉత్తర భారతానికి విస్తరింపజేసిన ప్రముఖ ఆచార్యులు వీరు.

• నింబార్కుడు (ద్వైతాద్వైతం):
  1. ఆంధ్ర ప్రాంతానికి చెందిన పండితుడు; బృందావనంలో స్థిరపడ్డారు.
  2. 'ద్వైతాద్వైతం' (భేదాభేద వాదం) సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించారు.
  3. జీవుడు భగవంతుడితో ఏకత్వంలోనూ ఉంటాడు, ప్రత్యేక భేదంలోనూ ఉంటాడు.
  4. రాధా-కృష్ణుల సంయుక్త ఆరాధనను మొదటగా ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చిన గురువు ఈయనే.
• వల్లభాచార్యులు (శుద్ధాద్వైతం):
  1. తెలుగు బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జన్మించారు; కాశీ, బృందావనాలలో బోధనలు చేశారు.
  2. 'శుద్ధాద్వైతం' (స్వచ్ఛమైన అద్వైతం) సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించారు.
  3. ఈయన మార్గాన్ని 'పుష్టి మార్గం' (అనుగ్రహ మార్గం) అంటారు; దేవుని దయ వల్లే ముక్తి లభిస్తుందని నమ్మారు.
  4. శ్రీనాథ్‌జీ (బాలకృష్ణుడు) రూపంలో కృష్ణుడిని పూజించే సంప్రదాయాన్ని ప్రారంభించారు.

కర్ణాటకలో 12వ శతాబ్దంలో సమానత్వం, కుల నిర్మూలన మరియు శ్రమ గౌరవాన్ని చాటిచెప్పిన గొప్ప సామాజిక విప్లవకారుడు బసవేశ్వరుడు (క్రీ.శ. 1105 - 1167).

• జీవితం మరియు భావనలు:
  1. కళ్యాణి చాళుక్యుల రాజు బిజ్జలుని ఆస్థానంలో ప్రధాన మంత్రిగా పనిచేశారు.
  2. శివుడిని ఇష్టలింగ రూపంలో శరీరానికి ధరించే 'వీరశైవ' లేదా 'లింగాయత్' ఉద్యమాన్ని నడిపారు.
  3. 'కాయకవే కైలాస' (శ్రమే దైవసన్నిధి/స్వర్గం) అనే నినాదాన్ని ఇచ్చారు; ప్రతి ఒక్కరూ నిజాయితీగా శ్రమించి బతకాలని చెప్పారు.
• అనుభవ మంటపం (మొదటి మత పార్లమెంట్):
  1. కళ్యాణిలో 'అనుభవ మంటపం' అనే వేదికను ఏర్పాటు చేశారు.
  2. అన్ని కులాలు, స్త్రీ-పురుషులు సమానంగా కూర్చుని ఆధ్యాత్మిక, సామాజిక విషయాలపై చర్చించేవారు.
  3. అల్లమప్రభు దీనికి అధ్యక్షత వహించగా, అక్కమహాదేవి వంటి మహిళా భక్తురాళ్ళు ఇందులో పాల్గొన్నారు.
  4. వీరశైవ సాధువులు సరళమైన కన్నడ భాషలో రాసిన పద్యాలను 'వచనాలు' (Vachanas) అంటారు.

ఉత్తర భారతదేశంలో భక్తి ఉద్యమం ప్రధానంగా రెండు వేర్వేరు ఆలోచనా ధోరణులలో వికసించింది. అవే సగుణ భక్తి మరియు నిర్గుణ భక్తి.

• నిర్గుణ భక్తి (రూపం లేని భగవంతుడు):
  1. భగవంతుడికి రూపం, అవతారాలు, గుణాలు ఉండవని నమ్మారు.
  2. విగ్రహారాధనను, యజ్ఞాలను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు.
  3. హృదయంలోనే దేవుడిని దర్శించాలని, సత్యం మరియు ప్రేమే దేవుడని బోధించారు.
  4. ముఖ్యమైన నిర్గుణ సాధువులు: కబీర్, గురునానక్, రవిదాస్ (రైదాస్), దాదూ దయాళ్.
• సగుణ భక్తి (రూపం కలిగిన భగవంతుడు):
  1. భగవంతుడు నిర్దిష్ట మానవ రూపంలో, అవతారాలలో దర్శనమిస్తాడని నమ్మారు.
  2. రాముడు, కృష్ణుడి విగ్రహాలను పూజించారు; ఆలయాలలో కీర్తనలు పాడారు.
  3. ముఖ్యమైన సగుణ సాధువులు: తులసీదాస్, సూర్ దాస్, మీరాబాయి, చైతన్య మహాప్రభు, శంకర్‌దేవ్.

దక్షిణ భారతదేశంలో పుట్టిన భక్తి ఉద్యమాన్ని గంగా మైదానాలకు, ఉత్తర భారతదేశానికి తీసుకువచ్చిన ప్రధాన గురువు రామానందుడు (క్రీ.శ. 14వ శతాబ్దం).

• ఉద్యమ వ్యాప్తి మరియు భాష:
  1. అలహాబాద్ (ప్రయాగ) లో జన్మించారు; రామానుజాచార్యుల సంప్రదాయంలో శిక్షణ పొందారు.
  2. ఉత్తర భారతదేశంలో సంస్కృతం కాకుండా మొదటిసారిగా సాధారణ ప్రజల భాష అయిన 'హిందీ'లో భక్తిని ప్రచారం చేశారు.
  3. శ్రీరాముడిని, సీతాదేవిని పరమ దైవంగా ఆరాధించే భక్తి సంప్రదాయాన్ని ప్రారంభించారు.
• కులరహిత శిష్య బృందం:
  1. కుల మతాల పట్టింపు లేకుండా సమాజంలోని అన్ని వర్గాల వారికి తన తలుపులు తెరిచారు.
  2. ఈయనకు 12 మంది ముఖ్య శిష్యులు ఉన్నారు:
  3. కబీర్ (ముస్లిం నేతకారుడు)
  4. రవిదాస్ / రైదాస్ (చర్మకారుడు/చెప్పులు కుట్టేవాడు)
  5. సేన (మంగళిక / క్షురకుడు)
  6. సాధన (కసాయివాడు)
  7. ధన్నా (జాట్ రైతు)
  8. పిపా (రాజ్‌పుత్ రాజు)
  9. పద్మావతి మరియు సురసరి (మహిళా శిష్యురాళ్ళు).

హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతను చాటిచెప్పి, మతపరమైన ఆడంబరాలను నిశితంగా ప్రశ్నించిన గొప్ప విప్లవ కవి సంత్ కబీర్ (క్రీ.శ. 15వ శతాబ్దం).

• జీవిత నేపథ్యం:
  1. వారణాసి (కాశీ) లో నీరు, నీమా అనే ముస్లిం నేత దంపతుల వద్ద పెరిగారు.
  2. వృత్తిరీత్యా బట్టలు నేస్తూనే ఆధ్యాత్మిక సత్యాలను ప్రచారం చేశారు.
  3. ఈయన రామానందుని శిష్యులలో అత్యంత ప్రముఖుడు.
• బోధనలు మరియు సమైక్యత:
  1. రాముడు, రహీమ్ ఇద్దరూ ఒక్కటేనని చాటిచెప్పారు.
  2. ఆలయ పూజలు, మసీదు నమాజులు, తీర్థయాత్రలు కేవలం బాహ్య ఆడంబరాలని చెప్పారు.
  3. 'రాయిని పూజిస్తే దేవుడు దొరికితే నేను కొండనే పూజిస్తాను' అంటూ విగ్రహారాధనను తీవ్రంగా ప్రశ్నించారు.
• సాహిత్యం మరియు దోహాలు:
  1. ప్రజలకు సులభంగా అర్థమయ్యే రెండు పంక్తుల పద్యాలను 'దోహాలు' (Dohas) అంటారు.
  2. కబీర్ పద్యాలను ఆయన శిష్యులు 'బీజక్' (Bijak) అనే గ్రంథంలో భద్రపరిచారు.
  3. సిక్కుల పవిత్ర గ్రంథమైన 'గురు గ్రంథ్ సాహిబ్'లో కబీర్ రాసిన అనేక పద్యాలు చేర్చబడ్డాయి.

నిరాకార భగవంతుడి ఆరాధనతో పాటు సమాజ సేవను, సమానత్వాన్ని మేళవించి సిక్కు మతాన్ని స్థాపించిన మహనీయుడు గురునానక్ దేవ్ (క్రీ.శ. 1469 - 1539).

• జీవిత విశేషాలు:
  1. పశ్చిమ పంజాబ్‌లోని తల్వండి గ్రామంలో (ప్రస్తుతం పాకిస్తాన్‌లోని నంకానా సాహిబ్) జన్మించారు.
  2. భారత్‌తో పాటు మక్కా, మదీనా, శ్రీలంక వంటి దూర ప్రాంతాలను పర్యటించి సత్యబోధ చేశారు.
• ముఖ్య సిద్ధాంతాలు:
  1. 'ఏక్ ఓంకార్' (భగవంతుడు ఒక్కడే, ఆయన నిరాకారుడు) అని చాటారు.
  2. కుల వ్యవస్థను, పూజారుల ఆధిపత్యాన్ని, విగ్రహారాధనను తిరస్కరించారు.
  3. జీవితాన్ని మూడు సూత్రాలపై నడపాలని చెప్పారు: నామ్ జపో (దేవుని నామస్మరణ), కీరత్ కరో (నిజాయితీగా శ్రమించు), వండ్ ఛకో (తోటివారితో పంచుకుని తిను).
• సంస్థాగత విప్లవం:
  1. సంగత్: కులమత భేదం లేకుండా అందరూ కలిసి కూర్చుని ప్రార్థించే సామూహిక వేదిక.
  2. పంగత్ / లంగర్: ప్రతి గురుద్వారాలో పేద, ధనిక అంతా ఒకే వరుసలో నేలపై కూర్చుని ఉచితంగా భోజనం చేసే సామూహిక వంటశాల.
  3. గురునానక్ తర్వాత మరో తొమ్మిది మంది గురువులు సిక్కు సంప్రదాయాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్లారు.

బెంగాల్‌లో కృష్ణ భక్తిని సామూహిక సంకీర్తనల ద్వారా ప్రజా ఉద్యమంగా మార్చిన పరమ భక్తుడు చైతన్య మహాప్రభు (క్రీ.శ. 1486 - 1534).

• జీవిత విశేషాలు:
  1. బెంగాల్‌లోని నవద్వీప్ (నదియా) లో జన్మించారు; ఈయన చిన్ననాటి పేరు విశ్వంభర, ముద్దుపేరు నిమాయ్.
  2. తెల్లని శరీర వర్ణం వల్ల ఈయనను 'గౌరాంగ' అని కూడా పిలిచేవారు.
  3. ఈయన స్థాపించిన వైష్ణవ సంప్రదాయాన్ని 'గౌడీయ వైష్ణవం' అంటారు.
• సంకీర్తనా మార్గం:
  1. ఆలయాలకే పరిమితమైన పూజలను వీధుల్లోకి తెచ్చి 'నగర సంకీర్తనలు' ప్రారంభించారు.
  2. 'హరే కృష్ణ హరే రామ' మహామంత్రాన్ని పాడుతూ మృదంగం, తాళాలతో భక్తిపారవశ్యంతో నాట్యం చేసేవారు.
  3. ఈయన తాత్విక సిద్ధాంతాన్ని 'అచింత్య భేదాభేదం' అంటారు.
  4. జీవిత చివరి రోజులను ఒడిశాలోని పూరి జగన్నాథుని సన్నిధిలో గడిపారు.

ఉత్తర భారతదేశంలో శ్రీకృష్ణుడి ప్రేమను, లీలలను తమ మధుర కవిత్వంతో ప్రజల హృదయాల్లో నింపిన గొప్ప భక్తులు మీరాబాయి మరియు సూరదాస్.

• మీరాబాయి (క్రీ.శ. 1498 - 1546):
  1. రాజస్థాన్‌లోని మేవాడ్ రాజకుటుంబానికి చెందిన రాణి; రాణా సంగా కుమారుడైన భోజ్‌రాజ్ భార్య.
  2. శ్రీకృష్ణుడిని కేవలం దేవుడిగానే కాక తన ప్రియతమ భర్తగా భావించి (మాధుర్య భక్తి) ఆరాధించింది.
  3. రాచరిక భోగాలను త్యజించి, చేతిలో తంబుర పట్టి పల్లెపల్లెనా కృష్ణ భజనలు పాడుతూ తిరిగింది.
  4. మీరాబాయి రాసిన మధుర గీతాలను 'పదావళి' అంటారు; ఇవి రాజస్థానీ, బ్రజ్ భాషల్లో ఉన్నాయి.
• సూరదాస్ (క్రీ.శ. 16వ శతాబ్దం):
  1. ఆగ్రా సమీపంలో జన్మించిన అంధ కవి; వల్లభాచార్యుల ప్రముఖ శిష్యుడు.
  2. కృష్ణుని బాల్య చేష్టలను, యశోద వాత్సల్యాన్ని అద్భుతంగా కళ్లకు కట్టేలా కవిత్వం రాశారు.
  3. బ్రజ్ భాషలో ఈయన రాసిన ప్రముఖ గ్రంథాలు: 'సూర్ సాగర్', 'సూర్ సారవళి', 'సాహిత్య లహరి'.

సంస్కృతంలోని రామాయణాన్ని సామాన్య ప్రజల ఇంటింటి గ్రంథంగా మార్చిన ఉత్తర భారత మహాకవి గోస్వామి తులసీదాస్ (క్రీ.శ. 1532 - 1623).

• జీవితం మరియు కాలం:
  1. వారణాసిలో నివసించారు; ఈయన మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్‌కు సమకాలీనుడు.
  2. రామానందుని సంప్రదాయానికి చెందిన రామ భక్తుడు.
• రామచరితమానస్ విశిష్టత:
  1. వాల్మీకి రామాయణాన్ని ఆధారం చేసుకుని 'రామచరితమానస్' కావ్యాన్ని స్థానిక అవధి (హిందీ మాండలికం) భాషలో రచించారు.
  2. దీని ద్వారా ఉత్తర భారతదేశంలో రాముని ఆరాధన విపరీతంగా పెరిగింది.
  3. ప్రజలు ప్రతి గ్రామంలో రామలీల నాటకాలు వేయడం ప్రారంభించారు.
• ఇతర ప్రముఖ రచనలు:
  1. వినయ పత్రిక, కవితావళి, గీతావళి, దోహావళి మరియు హనుమాన్ చాలీసా.

మహారాష్ట్రలో పండరీపురంలోని విఠోబా (శ్రీకృష్ణుని రూపం) చుట్టూ తిరిగిన గొప్ప ప్రజా ఉద్యమాన్నే 'వార్కరీ సంప్రదాయం' అంటారు. ఇది మరాఠా ప్రజలలో ఐక్యతను తెచ్చింది.

• జ్ఞానేశ్వర్ / జ్ఞానదేవ్ (క్రీ.శ. 13వ శతాబ్దం):
  1. మహారాష్ట్ర భక్తి ఉద్యమానికి ఆద్యుడు.
  2. భగవద్గీతను సామాన్య మరాఠీ భాషలోకి 'జ్ఞానేశ్వరి' (భావార్థ దీపిక) పేరుతో అనువదించారు.
• నామ్‌దేవ్ (క్రీ.శ. 14వ శతాబ్దం):
  1. దర్జీ (టైలర్) వృత్తి నుండి వచ్చిన భక్తుడు; విఠోబా పరమ భక్తుడు.
  2. భక్తి గీతాలైన 'అభంగాలు' రాయడంలో ప్రసిద్ధుడు.
  3. ఈయన కీర్తనలు సిక్కుల గురు గ్రంథ్ సాహిబ్‌లో కూడా చోటు సంపాదించాయి.
• ఏకనాథ్ (క్రీ.శ. 16వ శతాబ్దం):
  1. కుల వివక్షను ఖండించారు; అంటరానివారితో కలిసి భోజనం చేశారు.
  2. భాగవత పురాణాన్ని మరాఠీలోకి అనువదించారు.
• తుకారాం (క్రీ.శ. 17వ శతాబ్దం):
  1. వార్కరీ ఉద్యమంలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన సాధువు; శివాజీ మహారాజ్‌కు సమకాలీనుడు.
  2. సమాజంలోని వేషధారణలను ఎండగడుతూ వేలాది మరాఠీ 'అభంగాలు' రాశారు.
• సమర్థ రామదాస్:
  1. ఛత్రపతి శివాజీ గురువు; 'దాసబోధ' అనే గ్రంథాన్ని రచించి ప్రజలలో ధైర్యాన్ని నూరిపోశారు.

ఈశాన్య భారతదేశంలోని అస్సాం లోయలో వైష్ణవ భక్తి ఉద్యమాన్ని నడిపిన గొప్ప ఆధ్యాత్మిక, సాంస్కృతిక సారథి శ్రీమంత శంకర్‌దేవ్ (క్రీ.శ. 1449 - 1568).

• ఏకశరణ నామధర్మం:
  1. శంకర్‌దేవ్ స్థాపించిన మత శాఖను 'ఏకశరణ నామధర్మం' అంటారు.
  2. కేవలం శ్రీకృష్ణుడి నామస్మరణ చేయడమే మోక్షానికి మార్గమని బోధించారు.
  3. విగ్రహారాధనను పక్కనపెట్టి, పవిత్ర గ్రంథమైన భాగవతాన్ని మాత్రమే వేదికపై ఉంచి ప్రార్థనలు చేసేవారు.
• సాంస్కృతిక విప్లవం - సత్రాలు మరియు నామ్‌ఘర్‌లు:
  1. నామ్‌ఘర్ (Namghar): ప్రతి గ్రామంలో ప్రజలంతా కలిసి కూర్చుని ప్రార్థనలు, నాటకాలు వేసే ఉమ్మడి సామాజిక మందిరం.
  2. సత్ర (Satra): భక్తి మరియు విద్యను బోధించే మఠాల వ్యవస్థ.
  3. అస్సామీ శాస్త్రీయ నృత్యమైన 'సత్రియా' (Sattriya) ను మరియు 'అంకియానాట్' అనే ఏకాంక నాటకాలను స్వయంగా రూపొందించారు.

ఇస్లాం మతంలో ఆడంబరాలు, రాజకీయ అధికార వ్యామోహానికి వ్యతిరేకంగా ఆధ్యాత్మిక పవిత్రత కోసం పుట్టిన మార్గమే సూఫీ ఉద్యమం.

• సూఫీ భావన మరియు అర్థం:
  1. 'సూఫ్' అంటే ముతక ఉన్ని వస్త్రం అని అర్థం; విలాసాలు వదిలి ఉన్ని బట్టలు ధరించిన సన్యాసులను సూఫీలు అన్నారు.
  2. దేవుడిని ప్రేమికుడిగా, భక్తుడిని ప్రియురాలిగా భావించి ప్రేమ ద్వారా దైవ సాన్నిధ్యాన్ని కోరుకున్నారు.
  3. గురువును 'పీర్' లేదా ముర్షిద్ అని, శిష్యుడిని 'మురీద్' అని పిలుస్తారు.
  4. సూఫీలు నివసించే ఆశ్రమాన్ని 'ఖాన్ఖా' (Khanqah) అంటారు.
• సమా మరియు ఫనా:
  1. సమా (Sama): దేవుని ధ్యానంలో పాడే ఆధ్యాత్మిక సంగీత సభలు.
  2. ఫనా (Fana): దేవుని ప్రేమలో భక్తుడు తన అహంకారాన్ని పూర్తిగా కోల్పోయి దైవంలో లీనమవడం.
• సిల్సిలాలు (సూఫీ శాఖలు):
  1. 'సిల్సిలా' అంటే పరంపర లేదా గొలుసుకట్టు క్రమం అని అర్థం.
  2. భారతదేశంలో ప్రధానంగా నాలుగు సిల్సిలాలు ప్రసిద్ధి చెందాయి: 1. చిష్తీ, 2. సుహ్రవర్దీ, 3. ఖాదరీ, 4. నక్షబందీ.

భారతదేశంలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన, హిందూ-ముస్లిం ప్రజలందరికీ దగ్గరైన సూఫీ శాఖ చిష్తీ సిల్సిలా.

• ఖ్వాజా మొయినుద్దీన్ చిష్తీ (క్రీ.శ. 1142 - 1236):
  1. ఆఫ్ఘనిస్తాన్ నుండి మొహమ్మద్ ఘోరీ కాలంలో భారతదేశానికి వచ్చారు.
  2. రాజస్థాన్‌లోని అజ్మీర్‌ను తన ప్రధాన కేంద్రంగా చేసుకుని సూఫీ మతాన్ని వ్యాప్తి చేశారు.
  3. ప్రజలు ఈయన్ను ప్రేమతో 'గరీబ్ నవాజ్' (పేదల రక్షకుడు) అని పిలుస్తారు.
  4. అజ్మీర్‌లోని ఆయన సమాధి ప్రసిద్ధ 'దర్గా షరీఫ్'గా అన్ని మతాల వారి దర్శన కేంద్రంగా మారింది.
• ఖ్వాజా కుతుబుద్దీన్ భక్తియార్ కాకీ:
  1. మొయినుద్దీన్ చిష్తీ ముఖ్య శిష్యుడు; ఢిల్లీలో తన కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేసుకున్నారు.
  2. ఢిల్లీ సుల్తాన్ కుతుబుద్దీన్ ఐబక్ ఈయన గౌరవార్థమే ప్రసిద్ధ 'కుతుబ్ మినార్' నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడు.
• బాబా ఫరీద్ (ఫరీదుద్దీన్ గంజ్-ఇ-శకర్):
  1. పంజాబ్‌లో చిష్తీ శాఖను బలంగా వ్యాప్తి చేశారు.
  2. ఈయన రాసిన పంజాబీ సూఫీ పద్యాలు సిక్కుల పవిత్ర గ్రంథం 'గురు గ్రంథ్ సాహిబ్'లో చేర్చబడ్డాయి.

ఢిల్లీ సుల్తానేట్ కాలంలో చిష్తీ శాఖను అత్యున్నత స్థాయికి తీసుకెళ్లిన ఆధ్యాత్మిక యోధుడు హజ్రత్ నిజాముద్దీన్ ఔలియా (క్రీ.శ. 1238 - 1325).

• నిజాముద్దీన్ ఔలియా (మహబూబ్-ఇ-ఇలాహీ):
  1. బాబా ఫరీద్ ప్రధాన శిష్యుడు; ఢిల్లీలోని గియాస్‌పూర్‌లో ఆశ్రమం ఏర్పాటు చేసుకున్నారు.
  2. ఈయనను 'మహబూబ్-ఇ-ఇలాహీ' (దేవుని ప్రేమికుడు) అని పిలుస్తారు.
  3. ఢిల్లీని పాలించిన ఏడుగురు సుల్తానుల పాలనను చూసినప్పటికీ, ఏ సుల్తాన్ ఆస్థానానికి వెళ్లలేదు.
  4. గియాసుద్దీన్ తుగ్లక్‌తో విభేదాలు వచ్చినప్పుడు 'హనూజ్ దిల్లీ దూర్ అస్త్' (ఢిల్లీ ఇంకా చాలా దూరంలో ఉంది) అన్న ప్రసిద్ధ మాట ఈయనదే.
  5. యోగా ప్రాణాయామ పద్ధతులను అభ్యసించడం వల్ల ఈయనను 'సిద్ధ్' అని పిలిచేవారు.
• అమీర్ ఖుస్రో - ప్రముఖ శిష్యుడు:
  1. నిజాముద్దీన్ ఔలియాకు అత్యంత ప్రీతిపాత్రమైన శిష్యుడు అమీర్ ఖుస్రో.
  2. ఈయనను 'తూతీ-ఇ-హింద్' (భారత చిలుక) అని పిలుస్తారు.
  3. సితార్, తబలా వాయిద్యాలను కనిపెట్టారు; ఖవ్వాలీ సంగీత పద్ధతిని ప్రారంభించారు.
  4. గురువు నిజాముద్దీన్ మరణించిన మరుసటి రోజే దుఃఖంతో అమీర్ ఖుస్రో కూడా ప్రాణాలు విడిచారు.

చిష్తీ శాఖతో పాటు మధ్యయుగ భారతదేశంలో ప్రభావం చూపిన ఇతర మూడు ముఖ్యమైన సూఫీ శాఖలు ఇవి.

• సుహ్రవర్దీ సిల్సిలా:
  1. షిహాబుద్దీన్ సుహ్రవర్దీ స్థాపించగా, భారత్‌లో బహావుద్దీన్ జకారియా ముల్తాన్ కేంద్రంగా ప్రచారం చేశారు.
  2. చిష్తీల లాగా పేదరికంలో ఉండటానికి వీరు ఇష్టపడలేదు; ప్రభుత్వ పదవులను, ధనాన్ని స్వీకరించారు.
• ఖాదరీ సిల్సిలా:
  1. బాగ్దాద్‌లో అబ్దుల్ ఖాదిర్ జిలానీ స్థాపించారు; భారత్‌లో నియామతుల్లా ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు.
  2. మొఘల్ యువరాజు దారా షికో (షాజహాన్ పెద్ద కుమారుడు) ఈ ఖాదరీ శాఖను అమితంగా ఆదరించాడు.
  3. దారా షికో హిందూ ఉపనిషత్తులను పర్షియన్ భాషలోకి 'సిర్ర్-ఇ-అక్బర్' పేరుతో అనువదించాడు.
• నక్షబందీ సిల్సిలా:
  1. ఖ్వాజా బహావుద్దీన్ నక్షబంద్ స్థాపించగా, భారత్‌లో ఖ్వాజా బాకీ బిల్లా ప్రవేశపెట్టారు.
  2. షేక్ అహ్మద్ సిర్హిందీ ఈ శాఖలో ప్రముఖ నాయకుడు.
  3. ఇది అత్యంత కఠినమైన, ఛాందసవాద శాఖ; సంగీతం (సమా) వినడాన్ని పూర్తిగా నిషేధించింది.
  4. మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు ఈ నక్షబందీ శాఖను తీవ్రంగా అనుసరించాడు.

భక్తి మరియు సూఫీ ఉద్యమాలు భారతదేశ సామాజిక, సాంస్కృతిక మరియు భాషా రంగాలలో శాశ్వతమైన విప్లవాత్మక మార్పులను తెచ్చాయి.

• సామాజిక మరియు మత సామరస్యం:
  1. హిందూ, ముస్లిం మతాల మధ్య శత్రుత్వాన్ని తగ్గించి సాంస్కృతిక సయోధ్యను తెచ్చాయి.
  2. దేవుడు ఒక్కడే అనే భావనతో సమాజంలో పరమత సహనం పెరిగింది.
  3. కుల వ్యవస్థ యొక్క కాఠిన్యం తగ్గింది; అణగారిన వర్గాల వారికి ఆధ్యాత్మిక గౌరవం దక్కింది.
• ప్రాంతీయ భాషల అభివృద్ధి:
  1. సంస్కృతం, అరబిక్ భాషల ఆధిపత్యం తగ్గి స్థానిక భాషలు వికసించాయి.
  2. హిందీ (కబీర్, తులసీదాస్), మరాఠీ (జ్ఞానేశ్వర్, తుకారాం), బెంగాలీ (చైతన్య), పంజాబీ (గురునానక్, బాబా ఫరీద్), అస్సామీ (శంకర్‌దేవ్) భాషల్లో గొప్ప సాహిత్యం పుట్టింది.
• లలిత కళలు మరియు సంగీతం:
  1. భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతంలో హిందుస్తానీ, కర్ణాటక శైలులకు కొత్త రాగాలు తోడయ్యాయి.
  2. ఖవ్వాలీ, గజల్, భజనలు, కీర్తనలు ప్రజల నిత్య జీవితంలో భాగమయ్యాయి.