తొలి మధ్యయుగం: ఉత్తర భారతదేశం (రాజ్‌పుత్ యుగం మరియు ప్రాంతీయ శక్తులు)

హర్షవర్ధనుని సామ్రాజ్య పతనం తర్వాత ఉత్తర భారతదేశంలో రాజ్‌పుత్‌లు ప్రధాన రాజకీయ శక్తిగా ఎదిగారు. క్రీస్తు శకం 8వ శతాబ్దం నుండి 12వ శతాబ్దం వరకు ఉన్న కాలాన్ని రాజ్‌పుత్ యుగం అంటారు.

• అగ్నికుల క్షత్రియ సిద్ధాంతం:
  1. రాజస్థాన్‌లోని అబూ పర్వతంపై వశిష్ఠ మహర్షి చేసిన పవిత్ర యజ్ఞగుండం నుండి నలుగురు రాజ్‌పుత్ యోధులు జన్మించారని కథనం.
  2. చంద్ బర్దాయ్ రచించిన 'పృథ్వీరాజ్ రాసో' గ్రంథంలో ఈ అగ్నికుల సిద్ధాంతం ప్రస్తావించబడింది.
  3. అగ్నికులం నుండి పుట్టిన నాలుగు ప్రధాన వంశాలు: ప్రతిహారులు, పరమారులు, చాళుక్యులు (సోలంకీలు), చౌహానులు.
• సూర్యవంశ, చంద్రవంశ సిద్ధాంతాలు:
  1. కొందరు రాజ్‌పుత్‌లు తాము శ్రీరాముని సూర్యవంశానికి, మరికొందరు శ్రీకృష్ణుని చంద్రవంశానికి చెందిన క్షత్రియులమని ప్రకటించుకున్నారు.
• విదేశీ తెగల విలీన సిద్ధాంతం:
  1. ఆధునిక చరిత్రకారుడు విన్సెంట్ స్మిత్ ప్రకారం ప్రాచీన కాలంలో భారత్‌పై దండెత్తిన శకులు, కుషాణులు, హూణులు వంటి విదేశీయులు క్రమంగా హిందూ సమాజంలో కలిసిపోయి క్షత్రియ హోదా పొందారు.
• 36 రాజ్‌పుత్ వంశాలు:
  1. చరిత్రకారుడు కల్నల్ జేమ్స్ టాడ్ తన పుస్తకంలో మొత్తం 36 ప్రముఖ రాజ్‌పుత్ రాజవంశాల జాబితాను నమోదు చేశారు.

హర్షవర్ధనుని రాజధాని అయిన కనౌజ్ నగరం గంగా మైదానంలో అత్యంత సంపన్నమైన, రాజకీయ అధికారానికి ప్రతీకగా ఉండేది. కనౌజ్‌ను ఆక్రమించుకోవడానికి మూడు అగ్రరాజ్యాలు రెండు వందల ఏళ్ల పాటు యుద్ధాలు చేశాయి.

• పోరాడిన మూడు ప్రధాన శక్తులు:
  1. గుర్జర-ప్రతిహారులు: పశ్చిమ భారతదేశం (మాల్వా, రాజస్థాన్) నుండి వచ్చారు.
  2. పాల వంశం: తూర్పు భారతదేశం (బెంగాల్, బీహార్) నుండి పోటీ పడ్డారు.
  3. రాష్ట్రకూటులు: దక్షిణాపథం (మహారాష్ట్ర, దక్కన్) నుండి ఉత్తరానికి దండెత్తారు.
• పోరాటానికి ప్రధాన కారణాలు:
  1. కనౌజ్ నగరాన్ని గెలుచుకుంటే ఉత్తర భారతదేశం మొత్తానికి చక్రవర్తిగా గుర్తింపు లభిస్తుంది.
  2. గంగా-యమునా దోయాబ్ లోని సారవంతమైన వ్యవసాయ భూములు, వర్తక మార్గాలపై ఆధిపత్యం లభిస్తుంది.
• పోరు క్రమం మరియు అంతిమ విజేత:
  1. ప్రతిహార రాజు వత్సరాజు, పాల రాజు ధర్మపాలుడు, రాష్ట్రకూట రాజు ధ్రువుని కాలంలో ఈ పోరు ప్రారంభమైంది.
  2. రాష్ట్రకూట రాజులు ధ్రువుడు, మూడవ గోవిందుడు ఉత్తరానికి వచ్చి మిగిలిన ఇద్దరినీ ఓడించి తిరిగి దక్షిణానికి వెళ్లిపోయేవారు.
  3. సుదీర్ఘ పోరాటం తర్వాత చివరకు గుర్జర-ప్రతిహారులే కనౌజ్‌ను శాశ్వతంగా స్వాధీనం చేసుకుని తమ రాజధానిగా చేసుకున్నారు.

పశ్చిమ భారతదేశం నుండి పాలించిన ప్రతిహారులు అరబ్బు దండయాత్రలను అడ్డుకుని భారతదేశానికి బలమైన రక్షణ గోడగా నిలిచారు.

• స్థాపకుడు మరియు ప్రారంభ విజయాలు:
  1. మొదటి నాగభట్టుడు (క్రీ.శ. 730 - 760) ఈ వంశ స్థాపకుడు.
  2. ఇతడు సింధ్ నుండి రాజస్థాన్ వైపు చొచ్చుకువచ్చిన అరబ్బు సైన్యాలను తిప్పికొట్టాడు.
• మహా చక్రవర్తి - మిహిరభోజుడు (క్రీ.శ. 836 - 885):
  1. ప్రతిహార రాజులలో అత్యంత శక్తివంతమైన చక్రవర్తి మిహిరభోజుడు.
  2. విష్ణుభక్తుడైన ఈయన 'ఆదివరాహ' మరియు 'ప్రభాస' అనే బిరుదులు ధరించాడు.
  3. ఈయన కాలంలోనే కనౌజ్ నగరం అఖండ వైభవంతో విలసిల్లింది.
• మహేంద్రపాలుడు మరియు రాజశేఖరుడు:
  1. మిహిరభోజుని కుమారుడు మొదటి మహేంద్రపాలుడు.
  2. ఈయన ఆస్థానంలో గొప్ప సంస్కృత కవి 'రాజశేఖరుడు' నివసించాడు.
  3. రాజశేఖరుడు రచించిన ప్రసిద్ధ గ్రంథాలు: కర్పూరమంజరి, కావ్యమీమాంస, విద్ధసాలభంజిక, బాలరామాయణం.
• సామ్రాజ్య క్షీణత:
  1. క్రీ.శ. 915 లో రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ ఇంద్రుడు కనౌజ్‌పై దాడి చేసి నగరాన్ని నాశనం చేశాడు.
  2. క్రీ.శ. 1018 లో గజనీ మహమ్మద్ దాడి చేయడంతో చివరి రాజు రాజ్యపాలుడు పారిపోయాడు; దీంతో ప్రతిహార వంశం అంతరించింది.

బెంగాల్ ప్రాంతంలో శశాంకుని మరణానంతరం ఏర్పడిన అరాచకాన్ని (మత్స్యన్యాయం) అంతం చేసి పాల వంశం అధికారంలోకి వచ్చింది. వీరు బౌద్ధమతాన్ని గొప్పగా పోషించారు.

• గోపాలుడు - ప్రజల ఎన్నిక (క్రీ.శ. 750):
  1. పాల వంశ స్థాపకుడు గోపాలుడు.
  2. అరాచక పరిస్థితులను రూపుమాపడానికి బెంగాల్ ప్రజలు మరియు పెద్దలు ఏకగ్రీవంగా గోపాలుడిని తమ రాజుగా ఎన్నుకున్నారు.
  3. ఈయన ఒదంతపురి (బీహార్) వద్ద ప్రసిద్ధ బౌద్ధ విహారాన్ని నిర్మించాడు.
• ధర్మపాలుడు - విశ్వవిద్యాలయాల నిర్మాత:
  1. పాల రాజులలో అత్యంత ప్రసిద్ధ చక్రవర్తి ధర్మపాలుడు.
  2. ఈయన 'పరమభట్టారక', 'మహారాజాధిరాజ', 'ఉత్తరాపథ స్వామి' బిరుదులు పొందాడు.
  3. భాగల్‌పూర్ సమీపంలో ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన 'విక్రమశిల విశ్వవిద్యాలయాన్ని' స్థాపించాడు.
  4. బంగ్లాదేశ్‌లోని పహార్‌పూర్ వద్ద 'సోమపుర మహావిహారాన్ని' (నేడు యునెస్కో వారసత్వ ప్రదేశం) నిర్మించాడు.
  5. నలంద విశ్వవిద్యాలయ నిర్వహణ కోసం 200 గ్రామాలను దానమిచ్చాడు.
• దేవపాలుడు మరియు విస్తరణ:
  1. దేవపాలుడు అస్సాం (కామరూప), ఒడిశా (ఉత్కళ) ప్రాంతాలను జయించాడు.
  2. సుమత్రా (ఇండోనేషియా) శైలేంద్ర రాజు బాలపుత్రదేవుని కోరిక మేరకు నలందలో విహార నిర్మాణానికి 5 గ్రామాలను కేటాయించాడు.
• పాల యుగ కళలు:
  1. ధీమన్ మరియు విత్పాలుడు అనే ఇద్దరు శిల్పులు పాల యుగంలో కాంస్య విగ్రహాలు, రాతి శిల్పకళకు నూతన ఒరవడి తెచ్చారు.

పాల వంశం బలహీనపడిన తర్వాత 11వ శతాబ్దం మధ్యలో బెంగాల్‌లో సేన వంశం అధికారంలోకి వచ్చింది. వీరు కర్ణాటక నుండి వచ్చిన బ్రహ్మ-క్షత్రియులు.

• సామంతుసేనుడు మరియు విజయసేనుడు:
  1. వంశ స్థాపకుడు సామంతుసేనుడు.
  2. విజయసేనుడు ఈ వంశంలో తొలి గొప్ప పాలకుడు; ఇతడు పాల రాజులను ఓడించి మొత్తం బెంగాల్‌ను ఏకం చేశాడు.
  3. కవి ఉమాపతిధర రాసిన 'దేవపార శాసనం' విజయసేనుని విజయాలను వివరిస్తుంది.
• బల్లాలసేనుడు - కులీన పద్ధతి:
  1. ఇతడు గొప్ప పండిత రాజు; 'దానసాగర' మరియు 'అద్భుతసాగర' అనే గ్రంథాలను రచించాడు.
  2. సమాజంలో బ్రాహ్మణుల, ఉన్నత వర్గాల ఆధిపత్యాన్ని పెంచే 'కులీనిజం' (Kulinism) అనే కుల వ్యవస్థ పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టాడు.
• లక్ష్మణసేనుడు మరియు ఆస్థాన సాహిత్యం:
  1. సేన వంశంలో ఆఖరి ప్రముఖ పాలకుడు లక్ష్మణసేనుడు; ఇతడు 'లక్ష్మణ శకం' ప్రారంభించాడు.
  2. ఈయన ఆస్థానంలో మహాకవి జయదేవుడు నివసించి, విశ్వవిఖ్యాత శృంగార భక్తి కావ్యం 'గీతగోవిందం' రచించాడు.
  3. ఇతర పండితులు: ధోయి (పవనదూతం గ్రంథకర్త), హలాయుధుడు (బ్రాహ్మణసర్వస్వం రచయిత).
• ముగింపు:
  1. క్రీ.శ. 1202 లో భక్తియార్ ఖిల్జీ కేవలం 18 మంది గుర్రపు సైనికులతో నదియా నగరంపై మెరుపుదాడి చేయగా లక్ష్మణసేనుడు తూర్పు బెంగాల్‌కు పారిపోయాడు.

రాజస్థాన్‌లోని శాకంభరి (సాంబార్) ప్రాంతం నుండి పాలించిన చౌహానులు విదేశీ దండయాత్రలను వీరోచితంగా ఎదిరించిన వీర రాజపుత్రులు.

• స్థాపన మరియు రాజధాని మార్పు:
  1. ఈ వంశ మూల పురుషుడు వాసుదేవుడు.
  2. 12వ శతాబ్దంలో అజయరాజు 'అజయమేరు' (నేటి అజ్మీర్) నగరాన్ని నిర్మించి తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు.
• విగ్రహరాజు IV (వీసలదేవుడు):
  1. ఇతడు తోమర రాజపుత్రుల నుండి ఢిల్లీ (ఢిల్లిక) నగరాన్ని గెలుచుకున్నాడు.
  2. గొప్ప సంస్కృత నాటకమైన 'హరకేళి నాటకం' రచించాడు.
  3. అజ్మీర్‌లో ఒక సంస్కృత పాఠశాలను నిర్మించాడు (తర్వాతి కాలంలో కుతుబుద్దీన్ ఐబక్ దీనిని కూల్చివేసి 'అధై దిన్ కా ఝోంప్రా' మసీదుగా మార్చాడు).
• పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ III (రాయ్ పిథోరా):
  1. చౌహాన్ వంశంలో అత్యంత ధైర్యశాలి, సాహస చక్రవర్తి.
  2. కనౌజ్ రాజు జయచంద్రుని కుమార్తె సంయోగితను స్వయంవరం నుండి సాహసోపేతంగా వివాహం చేసుకున్నాడు.
  3. చంద్ బర్దాయ్ ఈయన ఆస్థానంలో ఉంటూ 'పృథ్వీరాజ్ రాసో' రచించాడు; జయానకుడు 'పృథ్వీరాజ విజయం' రాశాడు.

హర్యానాలోని కర్నాల్ సమీపంలోని తరైన్ మైదానంలో జరిగిన రెండు యుద్ధాలు భారతదేశంలో ముస్లిం పాలన ఏర్పాటుకు తలుపులు తెరిచాయి.

• మొదటి తరైన్ యుద్ధం (క్రీ.శ. 1191):
  1. మహమ్మద్ గోరీ పంజాబ్‌ను దాటి ఢిల్లీ వైపు రాగా, పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ ఎదుర్కొన్నాడు.
  2. రాజపుత్ర సైన్యం తీవ్ర పరాక్రమంతో పోరాడి గోరీ సైన్యాన్ని తుత్తునియలు చేసింది.
  3. యుద్ధంలో గోరీ తీవ్రంగా గాయపడి పారిపోయాడు; పృథ్వీరాజ్ గొప్ప విజయం సాధించాడు.
  4. అయితే పారిపోతున్న శత్రువును తరుముకుంటూ వెళ్లి చంపకపోవడం పృథ్వీరాజ్ చేసిన వ్యూహాత్మక తప్పిదమైంది.
• రెండవ తరైన్ యుద్ధం (క్రీ.శ. 1192):
  1. మహమ్మద్ గోరీ లక్ష మందికి పైగా అశ్విక దళంతో పూర్తి సన్నద్ధతతో తిరిగి వచ్చాడు.
  2. కనౌజ్ పాలకుడు జయచంద్రుడు వ్యక్తిగత శత్రుత్వంతో పృథ్వీరాజ్‌కు సహాయం చేయలేదు.
  3. తెల్లవారుజామునే గోరీ సైన్యం ఆకస్మిక దాడి చేయడంతో రాజపుత్ర సైన్యం ఓడిపోయింది.
  4. పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ బందీగా చిక్కి సంహరించబడ్డాడు.
• చారిత్రక ఫలితం:
  1. ఈ విజయంతో ఢిల్లీ మరియు అజ్మీర్‌లు గోరీ వశమయ్యాయి; భారతదేశంలో ఢిల్లీ సుల్తానేట్ పాలనకు బలమైన పునాది పడింది.

బుందేల్‌ఖండ్ (ప్రాచీన నామం జేజాకభుక్తి) ప్రాంతాన్ని పాలించిన చందేలులు అద్భుతమైన నిర్మాణ శిల్పకళా సంపదకు ప్రసిద్ధి చెందారు.

• ప్రముఖ పాలకులు:
  1. వంశ స్థాపకుడు నన్నుకుడు.
  2. యశోవర్మ కనౌజ్ ప్రతిహారుల నుండి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్నాడు; ఖజురహోలో ప్రసిద్ధ లక్ష్మణ విష్ణు దేవాలయాన్ని నిర్మించాడు.
  3. ధంగదేవుడు అత్యంత శక్తివంతమైన రాజు; ఈయన ఖజురహోలో ప్రపంచ ప్రఖ్యాత 'కందరీయ మహాదేవ ఆలయాన్ని' నిర్మించాడు.
• ఖజురహో దేవాలయ సమూహం (మధ్యప్రదేశ్):
  1. యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తింపు పొందింది.
  2. ఇవి ఉత్తర భారత 'నాగర శైలి' శిల్పకళకు పరాకాష్ట.
  3. ఆలయాల వెలుపలి గోడలపై మానవ భావోద్వేగాలు, శృంగార మిథున శిల్పాలు అత్యంత సజీవంగా చెక్కబడ్డాయి.
  4. ఇక్కడ హిందూ (శైవ, వైష్ణవ) మరియు జైన మతాల దేవాలయాలు రెండూ పక్కపక్కనే ఉన్నాయి (ఉదా: పార్శ్వనాథ ఆలయం).
• మహోబా వీరులు - ఆల్హా, ఉదల్:
  1. చివరి పాలకుడు పరమర్దిదేవుని కాలంలో ఆల్హా మరియు ఉదల్ అనే ఇద్దరు సోదరులు పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్‌తో జరిగిన పోరులో అద్భుత వీరత్వాన్ని చూపి అమరులయ్యారు.

మధ్యప్రదేశ్‌లోని మాల్వా ప్రాంతాన్ని ధారా నగరం రాజధానిగా చేసుకుని పాలించినవారు పరమారులు. వీరిలో రాజా భోజుడు సాహిత్య సమరాంగణ సార్వభౌముడు.

• వంశ స్థాపన:
  1. పరమార వంశాన్ని ఉపేంద్రుడు (కృష్ణరాజు) స్థాపించాడు.
  2. సియాకుడు, వాక్పతి ముంజ ఈ వంశంలో తొలి ప్రముఖ యోధులు.
• రాజా భోజుడు (క్రీ.శ. 1010 - 1055):
  1. పరమార వంశంలో అత్యున్నత చక్రవర్తి మరియు బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి.
  2. భోపాల్ నగర సమీపంలో 'భోజసముద్రం' (భోజ్‌పూర్ సరస్సు) అనే భారీ జలాశయాన్ని నిర్మించాడు.
  3. భోజ్‌పూర్‌లో భారీ శివలింగం గల సుందర భోజేశ్వర ఆలయాన్ని నిర్మించాడు.
• సరస్వతీ కంఠాభరణం మరియు భోజశాల:
  1. రాజధాని ధారానగరంలో విద్యాపీఠంగా 'భోజశాల' అనే సరస్వతీ దేవి ఆలయ సంస్కృత కళాశాలను స్థాపించాడు.
  2. స్వయంగా గొప్ప కవి, పండితుడైన రాజా భోజునికి 'కవిరాజ' బిరుదు ఉంది.
  3. రాజా భోజుని ముఖ్య రచనలు: 'సమరాంగణ సూత్రధార' (వాస్తు మరియు యంత్ర శాస్త్రం), 'సరస్వతీ కంఠాభరణం' (వ్యాకరణం, కవిత్వం), 'ఆయుర్వేద సర్వస్వం' (వైద్యం), 'యుక్తికల్పతరు' (నౌకా నిర్మాణం).

గుజరాత్ ప్రాంతాన్ని అన్హిల్వాడ రాజధానిగా చేసుకుని పాలించిన రాజపుత్రులను సోలంకీలు లేదా గుజరాత్ చాళుక్యులు అంటారు.

• మొదటి భీమదేవుడు మరియు సోమనాథ్ దాడి:
  1. మొదటి భీమదేవుని కాలంలో క్రీ.శ. 1025 లో గజనీ మహమ్మద్ ప్రసిద్ధ సోమనాథ్ దేవాలయంపై దాడి చేసి కొల్లగొట్టాడు.
  2. గజనీ వెళ్ళిపోయిన తర్వాత భీమదేవుడు సోమనాథ్ ఆలయాన్ని రాతితో పునర్నిర్మించాడు.
  3. మెహసానా వద్ద అద్భుతమైన 'మోధేరా సూర్య దేవాలయాన్ని' (Modhera Sun Temple) నిర్మించాడు.
  4. ఈయన భార్య ఉదయమతి పటాన్ నగరంలో భూగర్భ మెట్ల బావి అయిన 'రాణీ కీ వావ్' (యునెస్కో వారసత్వ సంపద) ను తవ్వించింది.
  5. భీమదేవుని మంత్రి విమలషా మౌంట్ అబూపై పాలరాతితో అద్భుతమైన 'దిల్వారా జైన దేవాలయాన్ని' నిర్మించాడు.
• జయసింహ సిద్ధరాజు మరియు కుమార్ పాలుడు:
  1. జయసింహ సిద్ధరాజు ఆస్థానంలో గొప్ప జైన పండితుడు 'హేమచంద్రుడు' నివసించాడు.
  2. కుమార్ పాలుడు హేమచంద్రుని ప్రభావంతో జైనమతాన్ని స్వీకరించి రాజ్యంలో జంతుహింస, మద్యం నిషేధించాడు (దీంతో ఇతనికి 'ఉత్తర భారత అశోకుడు' అనే పేరు వచ్చింది).
• రెండవ భీమదేవుడు - గోరీ ఓటమి:
  1. క్రీ.శ. 1178 లో గుజరాత్‌పై దండెత్తిన మహమ్మద్ గోరీని కయదర యుద్ధంలో రాజమాత నాయకీదేవి మరియు యువరాజు రెండవ భీముడు చిత్తుగా ఓడించారు.

ప్రతిహార సామ్రాజ్యం అంతరించిన తర్వాత కనౌజ్ మరియు వారణాసి కేంద్రాలుగా గహద్వాల వంశం బలపడింది.

• వంశ స్థాపకుడు మరియు గోవిందచంద్రుడు:
  1. చంద్రదేవుడు గహద్వాల వంశాన్ని స్థాపించాడు; కనౌజ్, అయోధ్య, వారణాసిలను తన ఆధీనంలోకి తెచ్చుకున్నాడు.
  2. గోవిందచంద్రుడు ఈ వంశంలో బలమైన పాలకుడు.
  3. ఈయన మంత్రి లక్ష్మీధరుడు న్యాయ, ధర్మ నిబంధనల గ్రంథమైన 'కృత్యకల్పతరు' రచించాడు.
  4. ముస్లిం ఆక్రమణదారులను ఎదుర్కోవడానికి సైనిక ఖర్చుల కోసం ప్రజలపై 'తురుష్కదండ' అనే ప్రత్యేక రక్షణ పన్ను విధించారు.
• జయచంద్రుడు (క్రీ.శ. 1170 - 1194):
  1. గహద్వాల వంశంలో చివరి ప్రముఖ రాజు జయచంద్రుడు.
  2. ఈయన ఆస్థానంలో గొప్ప సంస్కృత కవి శ్రీహర్షుడు ఉంటూ 'నైషధ చరితం' రచించాడు.
  3. ఢిల్లీ చౌహాన్ రాజు పృథ్వీరాజ్‌తో బద్ధ శత్రుత్వం వహించి రెండవ తరైన్ యుద్ధంలో గోరీకి పరోక్షంగా సహకరించాడు.
• చందావార్ యుద్ధం (క్రీ.శ. 1194):
  1. తరైన్ విజయం తర్వాత మహమ్మద్ గోరీ కనౌజ్‌పై దండెత్తాడు.
  2. చందావార్ మైదానంలో జరిగిన భీకర యుద్ధంలో జయచంద్రుడు ఓడిపోయి ప్రాణాలు కోల్పోయాడు; దీంతో కనౌజ్ రాజ్యం ముస్లింల వశమైంది.

రాజ్‌పుత్ యుగంలో ఢిల్లీ నగర స్థాపనకు మరియు మధ్య భారతంలో శైవ మత వికాసానికి తోమరులు, కలచూరీలు విశేష సేవలందించారు.

• ఢిల్లీ తోమరులు:
  1. అనంగపాలుడు అనే తోమర రాజు క్రీ.శ. 736 లో హర్యానా-ఢిల్లీ ప్రాంతంలో 'ఢిల్లిక' (నేటి ఢిల్లీ) నగరాన్ని స్థాపించాడు.
  2. అనంగపాలుడు ఢిల్లీలో 'లాల్ కోట్' అనే మొదటి కోటను మరియు ప్రసిద్ధ 'అనంగ్ తాల్' జలాశయాన్ని నిర్మించాడు.
  3. గుప్తుల కాలం నాటి మెహ్రౌలీ ఇనుప స్తంభాన్ని మథుర నుండి తెచ్చి ఢిల్లీలో ప్రతిష్టించిన ఘనత అనంగపాలుడికే దక్కుతుంది.
  4. 12వ శతాబ్దం మధ్యలో చౌహానులు తోమరులను ఓడించి ఢిల్లీని తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు.
• చేది కలచూరీలు (త్రిపురి):
  1. మధ్యప్రదేశ్‌లోని జబల్‌పూర్ సమీపంలోని త్రిపురి రాజధానిగా కలచూరీలు పాలించారు; స్థాపకుడు కోకల్లుడు.
  2. గాంగేయదేవుడు ఈ వంశంలో గొప్ప విజేత; 'విక్రమాదిత్య' బిరుదు ధరించి లక్ష్మీదేవి ముద్ర గల సుందరమైన బంగారు నాణేలను జారీ చేశాడు.
  3. గాంగేయదేవుని కుమారుడు లక్ష్మీకర్ణుడు తన సైనిక విజయాల వల్ల 'హిందూ నెపోలియన్' అని పిలువబడ్డాడు.

ఉత్తర సరిహద్దులోని కాశ్మీర్ లోయను కార్కోట, ఉత్పల, లోహర అనే మూడు ముఖ్యమైన హిందూ రాజవంశాలు పాలించాయి.

• కార్కోట వంశం - లలితాదిత్య ముక్తపీడుడు:
  1. దుర్లభవర్థనుడు ఈ వంశ స్థాపకుడు.
  2. లలితాదిత్య ముక్తపీడుడు (క్రీ.శ. 724 - 760) కాశ్మీర్ చరిత్రలోనే అత్యంత శక్తివంతమైన సామ్రాజ్యవాది; ఇతడిని 'కాశ్మీర్ అలెగ్జాండర్' అంటారు.
  3. ఈయన అనంతనాగ్ వద్ద ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన 'మార్తాండ సూర్య దేవాలయాన్ని' అత్యంత వైభవంగా నిర్మించాడు.
• ఉత్పల వంశం - అవంతివర్మ మరియు రాణి సుగంధ:
  1. అవంతివర్మన్ శాంతియుత పాలకుడు; ఈయన ఇంజనీర్ అయిన 'సుయ్య' సహాయంతో జీలం నదిపై ఆనకట్టలు కట్టి వ్యవసాయాన్ని అభివృద్ధి చేశాడు.
• లోహర వంశం - రాణి దిద్దా:
  1. రాణి దిద్దా కాశ్మీర్‌ను సుమారు యాభై ఏళ్ల పాటు తిరుగులేని ధైర్యంతో పాలించిన మహిళా పాలకురాలు.
• కల్హణుని రాజతరంగిణి:
  1. క్రీ.శ. 1148-50 లో కల్హణుడు సంస్కృతంలో రాసిన 'రాజతరంగిణి' (రాజుల నది) భారతదేశంలో మొట్టమొదటి శాస్త్రీయ చారిత్రక గ్రంథం.
  2. ఆధారాలు, శాసనాలు పరిశీలించి పక్షపాతం లేకుండా రాసిన మొట్టమొదటి నిజమైన చరిత్ర పుస్తకంగా ఇది ప్రపంచ గుర్తింపు పొందింది.

భారతదేశంలోకి ఇస్లాం రాజకీయ ప్రవేశం క్రీస్తు శకం 8వ శతాబ్దంలో అరబ్బుల ద్వారా సింధ్ ప్రాంతంలో ప్రారంభమైంది.

• దండయాత్ర నేపథ్యం (క్రీ.శ. 712):
  1. సిలోన్ (శ్రీలంక) రాజు ఇరాక్ గవర్నర్ అల్-హజ్జాజ్‌కు పంపిన బహుమతుల ఓడలను దేబల్ ఓడరేవు వద్ద సముద్రపు దొంగలు దోచుకున్నారు.
  2. సింధ్ హిందూ బ్రాహ్మణ రాజు దాహిర్ దొంగలపై చర్య తీసుకోకపోవడంతో హజ్జాజ్ ఆగ్రహం చెందాడు.
  3. హజ్జాజ్ తన అల్లుడు, 17 ఏళ్ల యువ సేనాని అయిన 'మహమ్మద్ బిన్ ఖాసిం'ను సైన్యంతో సింధ్‌పైకి పంపాడు.
• రావర్ యుద్ధం మరియు ఆక్రమణ:
  1. క్రీ.శ. 712 లో జరిగిన రావర్ యుద్ధంలో రాజా దాహిర్ వీరమరణం పొందాడు; ఆయన భార్య రాణి బాయి తొలి చారిత్రక 'జౌహర్' (సామూహిక ఆత్మాహుతి) చేసింది.
  2. ఖాసిం దేబల్, బ్రాహ్మణాబాద్, ముల్తాన్ నగరాలను జయించాడు.
  3. ముల్తాన్‌లో అపారమైన బంగారం లభించడంతో దానికి 'బంగారు నగరం' (City of Gold) అని పేరు పెట్టాడు.
• జిజియా పన్ను మరియు సాంస్కృతిక ప్రభావం:
  1. భారతదేశంలో తొలిసారిగా ముస్లిమేతరులపై 'జిజియా పన్ను' విధించిన పాలకుడు మహమ్మద్ బిన్ ఖాసిం.
  2. అరబ్బులు భారతీయుల నుండి దశాంశ పద్ధతి, సున్నా (హింద్సా), గణితం, జ్యోతిష్యం మరియు చదరంగం ఆటను నేర్చుకున్నారు.
  3. బ్రహ్మగుప్తుని గ్రంథాలైన బ్రహ్మస్ఫుట సిద్ధాంతం, ఖండఖాద్యకలు అరబ్బీ భాషలోకి అనువదించబడ్డాయి.
  4. సింధ్ ఆక్రమణను సమగ్రంగా వివరించే ప్రాచీన పర్షియన్ గ్రంథం 'చచ్‌నామా'.

ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని గజనీ పాలకుడైన మహమ్మద్ భారతదేశ సంపదను దోచుకోవడమే లక్ష్యంగా క్రీ.శ. 1000 నుండి 1027 మధ్య 17 సార్లు దండెత్తాడు.

• దండయాత్రల ముఖ్య ఉద్దేశాలు:
  1. భారతదేశంలో సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించడం ఈయన లక్ష్యం కాదు.
  2. దేవాలయాలలోని అపారమైన బంగారం, సంపదను కొల్లగొట్టి మధ్య ఆసియాలో తన రాజధాని గజనీని అద్భుతంగా నిర్మించడం.
  3. విగ్రహాలను ధ్వంసం చేసి 'బుత్-షికాన్' (విగ్రహాల విధ్వంసకుడు) అనే బిరుదు పొందడం.
• ముఖ్యమైన దండయాత్రలు:
  1. హిందూషాహి రాజ్యంపై దాడి (క్రీ.శ. 1001): పేష్వార్ సమీపంలో జయపాలుడిని ఓడించాడు; అవమానం భరించలేక జయపాలుడు చితి పేర్చుకుని ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు.
  2. మథుర, కనౌజ్ కొల్లగొట్టుడు (క్రీ.శ. 1018): ఆలయాలను నేలమట్టం చేసి అపార సంపదను తరలించాడు.
  3. సోమనాథ్ దేవాలయంపై దాడి (క్రీ.శ. 1025): ఇది ఈయన 16వ మరియు అత్యంత భయంకరమైన దాడి; గుజరాత్ తీరంలోని శివాలయాన్ని ధ్వంసం చేసి సుమారు 20 మిలియన్ల దినార్ల సంపదను దోచుకున్నాడు.
  4. 17వ దాడి (క్రీ.శ. 1027): తన సంపదను అడ్డుకున్న సింధ్ జాట్ తెగలపై చివరి దాడి చేశాడు.

గజనీ మహమ్మద్ క్రూర దాడిదారుడైనప్పటికీ, తన ఆస్థానంలో గొప్ప విద్వాంసులు, చరిత్రకారులు, కవులను పోషించాడు.

• అల్బెరూని (అబూ రైహాన్):
  1. మధ్య ఆసియాలోని ఖ్వారిజంకు చెందిన ఈయన గజనీతో పాటు భారతదేశానికి వచ్చాడు.
  2. భారతదేశాన్ని సందర్శించిన తొలి నిజమైన ఇండాలజిస్ట్ (భారతీయ విజ్ఞాన పరిశోధకుడు).
  3. సంస్కృతం నేర్చుకుని భగవద్గీత, ఉపనిషత్తులు, పతంజలి యోగసూత్రాలను లోతుగా అధ్యయనం చేశాడు.
  4. 'కితాబ్-ఉల్-హింద్' (తారీఖ్-ఇ-హింద్ / భారత చరిత్ర) అనే ప్రపంచ ప్రఖ్యాత గ్రంథాన్ని రాశాడు.
  5. ఈ గ్రంథంలో హిందువుల శాస్త్రాలు, ఖగోళం, కుల వ్యవస్థ, ఆచారాలు మరియు భౌగోళిక పరిస్థితులను నిష్పాక్షికంగా వర్ణించాడు.
• ఫెర్దౌసి - అమర కావ్యం షానామా:
  1. ఫెర్దౌసిని 'తూర్పు దేశాల హోమర్' అని పిలుస్తారు.
  2. పర్షియన్ భాషలో అత్యున్నత జాతీయ ఇతిహాసమైన 'షానామా' (రాజుల చరిత్ర) గ్రంథాన్ని రచించాడు.
• ఉత్బి మరియు ఫరూఖి:
  1. ఉత్బి గజనీ మహమ్మద్ ఆస్థాన చరిత్రకారుడు; ఈయన 'కితాబ్-ఇ-యామిని' రాశాడు.
  2. ఫరూఖి ప్రముఖ ఆస్థాన కవిగా ఉన్నాడు.

గజనీ మహమ్మద్ లాగా కేవలం దోపిడీ కోసం కాకుండా, భారతదేశంలో శాశ్వత ముస్లిం సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించాలనే రాజకీయ లక్ష్యంతో వచ్చినవాడు మహమ్మద్ గోరీ (ముయిజుద్దీన్ మహమ్మద్).

• ప్రారంభ ఆక్రమణలు:
  1. గోరీ ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని ఘోర్ ప్రాంతానికి చెందిన షన్సబాని వంశస్థుడు.
  2. క్రీ.శ. 1175 లో గోమల్ కనుమ గుండా వచ్చి ముల్తాన్ నగరాన్ని ఆక్రమించాడు.
  3. క్రీ.శ. 1178 లో గుజరాత్‌పై దాడి చేసి మౌంట్ అబూ వద్ద భీమదేవుని చేతిలో ఘోర పరాజయం పొందాడు.
  4. ఆ తర్వాత మార్గం మార్చి పంజాబ్‌పై దృష్టి పెట్టి లాహోర్‌ను జయించి తన స్థావరంగా చేసుకున్నాడు.
• భారతదేశ ఆక్రమణ మరియు నైపుణ్యం:
  1. క్రీ.శ. 1192 లో రెండవ తరైన్ యుద్ధంలో పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్‌ను, క్రీ.శ. 1194 చందావార్ యుద్ధంలో జయచంద్రుడిని ఓడించి ఉత్తర భారతమంతా ఆధిపత్యం సాధించాడు.
  2. విచిత్రంగా గోరీ జారీ చేసిన నాణేలపై ఒకవైపు లక్ష్మీదేవి ప్రతిమ, దేవనాగరి లిపిలో 'శ్రీ మహమ్మద్ బిన్ సామ్' అనే అక్షరాలు ఉండటం విశేషం.
• బానిస సేనానులు మరియు ముగింపు:
  1. గోరీకి సొంత కుమారులు లేరు; తన విశ్వసనీయ టర్కీ బానిసలనే కుమారులుగా భావించాడు.
  2. కుతుబుద్దీన్ ఐబక్‌ను ఢిల్లీ పాలకుడిగా, భక్తియార్ ఖిల్జీని తూర్పు భారత సేనానిగా నియమించాడు.
  3. క్రీ.శ. 1206 లో సింధు నదీ తీరాన దమ్యక్ వద్ద ప్రార్థన చేసుకుంటుండగా ఖోఖర్ తెగ తిరుగుబాటుదారుల చేతిలో గోరీ హత్య చేయబడ్డాడు.

రాజ్‌పుత్ పాలన బలమైన కేంద్రీకృత రాచరికం కాకుండా రక్తసంబంధ తెగలు మరియు ఫ్యూడల్ (భూస్వామ్య) వ్యవస్థపై ఆధారపడింది.

• కుటుంబ తెగ ఆధారిత పాలన:
  1. రాజరికం తెగ పెద్దల సమాఖ్య లాగా ఉండేది.
  2. రాజ్యంలో వివిధ ప్రాంతాలను రాజు తన రక్తసంబంధ బంధువులు, సర్దార్లకు జాగీర్లుగా పంచిపెట్టేవాడు.
  3. ఈ భూస్వాములను ఠాకూర్లు, రౌతులు, సామంత రాజులు అని పిలిచేవారు.
• సామంత వ్యవస్థ బలహీనతలు:
  1. శాశ్వత కేంద్రీకృత సైన్యం ఉండేది కాదు; యుద్ధ సమయాల్లో రాజు ఈ సామంతుల సైన్యాలపైనే ఆధారపడాల్సి వచ్చేది.
  2. కేంద్ర ప్రభుత్వం బలహీనపడగానే సామంతులు స్వతంత్రం ప్రకటించుకుని పరస్పరం తగాదాలు పడేవారు.
  3. రాజ్‌పుత్‌లలో ఐక్యత లేకపోవడం, ఒకరి విజయాన్ని మరొకరు ఓర్చుకోలేని ఈర్ష్య విదేశీయుల విజయానికి కారణమైంది.
• న్యాయ మరియు పన్నుల విధానం:
  1. రాజు అత్యున్నత న్యాయాధికారి; స్మృతులు, ధర్మశాస్త్రాల ఆధారంగా తీర్పులు ఇచ్చేవారు.
  2. వ్యవసాయ ఉత్పత్తిలో 1/6వ వంతు భూమి శిస్తుగా వసూలు చేసేవారు.

రాజ్‌పుత్ సమాజం పరువు, ప్రతిష్ఠ, మాట తప్పని నైజం మరియు యుద్ధ వీరత్వానికి అత్యున్నత విలువనిచ్చింది.

• యుద్ధ నీతి మరియు పరాక్రమం:
  1. యుద్ధంలో వెన్నుచూపడం లేదా లొంగిపోవడం క్షమించరాని నేరంగా భావించేవారు.
  2. నిరాయుధులపై, గాయపడిన శత్రువులపై దాడి చేయని ఉన్నత యుద్ధ నియమాలను పాటించేవారు.
• జౌహార్ మరియు సాకా ఆచారాలు:
  1. జౌహార్ (Jauhar): యుద్ధంలో ఓటమి ఖాయమని తెలిసినప్పుడు శత్రువుల చేతిలో బందీలుగా చిక్కి పరువు పోకుండా రాజ్‌పుత్ స్త్రీలు, రాణులు తమ పిల్లలతో కలిసి అగ్నిగుండంలో దూకి సామూహిక ఆత్మాహుతి చేసుకునేవారు.
  2. సాకా (Saka): మహిళలు జౌహార్ చేసిన తర్వాత, పురుషులు కుంకుమ రంగు (కేసరియా) వస్త్రాలు ధరించి, మరణమే శరణ్యంగా యుద్ధ మైదానంలోకి దూకి శత్రువులను సంహరిస్తూ వీరమరణం పొందేవారు.
• సమాజంలో మహిళల స్థితి:
  1. బాల్య వివాహాలు, పరదా పద్ధతి, సతీసహగమనం సమాజంలో తీవ్రంగా పెరిగాయి.
  2. అయినప్పటికీ ఉన్నత కుటుంబాల మహిళలు విద్య, యుద్ధ విద్యలు, గుర్రపుస్వారీ నేర్చుకునేవారు.
  3. స్వయంవరం ద్వారా నచ్చిన వరుడిని ఎంచుకునే ఆచారం రాజకుటుంబాల్లో ఉండేది (ఉదా: సంయోగిత).

రాజ్‌పుత్ రాజులు నిర్మించిన అద్భుతమైన దేవాలయాలు ఉత్తర భారత 'నాగర శైలి' (Nagara Style) నిర్మాణ వైభవానికి పరాకాష్టగా నిలిచాయి.

• నాగర శైలి ప్రధాన లక్షణాలు:
  1. ఎత్తైన వేదిక (జగతి) పై దేవాలయాల నిర్మాణం.
  2. గర్భగుడిపై పైకి పోనుపోను వంపు తిరిగే శిఖరం (Curvilinear Shikhara).
  3. శిఖరం పైన ఆమలకం మరియు కలశం ఏర్పాటు.
  4. గర్భగుడి ముందు సభా మండపాలు.
• ప్రధాన ప్రాంతీయ కేంద్రాలు:
  1. ఖజురహో సమూహం (మధ్యప్రదేశ్): చందేలులు నిర్మించిన కందరీయ మహాదేవ, లక్ష్మణ దేవాలయాలు.
  2. ఒడిశా శైలి దేవాలయాలు: భువనేశ్వర్‌లోని లింగరాజ దేవాలయం, పూరీలోని జగన్నాథ దేవాలయం, కోణార్క్‌లోని ప్రసిద్ధ బ్లాక్ పగోడా (సూర్య దేవాలయం).
  3. గుజరాత్ మరియు రాజస్థాన్ శైలి: మోధేరా సూర్య దేవాలయం, మౌంట్ అబూలోని పాలరాతి దిల్వారా జైన దేవాలయం.
• కోటల నిర్మాణం (గిరి దుర్గాలు):
  1. రక్షణ కోసం అజేయమైన ఎత్తైన కొండలపై బ్రహ్మాండమైన కోటలను నిర్మించారు.
  2. చిత్తోర్‌గఢ్, కుంభల్‌గఢ్, రణథంబోర్, గ్వాలియర్, మెహ్రాన్‌గఢ్ కోటలు నాటి సైనిక నిర్మాణ ప్రతిభకు సజీవ సాక్ష్యాలు.

రాజ్‌పుత్ యుగంలో సంస్కృతం, ప్రాకృతం మరియు తొలి హిందీ (అపభ్రంశ) భాషలలో అద్భుతమైన గ్రంథాలు వెలువడ్డాయి.

• ప్రసిద్ధ చారిత్రక మరియు వీరగాథ కావ్యాలు:
  1. పృథ్వీరాజ్ రాసో: చంద్ బర్దాయ్ రచించిన తొలి హిందీ (బ్రజ్ భాష) వీరగాథ కావ్యం; పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ జీవిత చరిత్ర.
  2. రాజతరంగిణి: కల్హణుడు సంస్కృతంలో రచించిన కాశ్మీర్ రాజుల సమగ్ర చరిత్ర.
  3. కుమారపాల చరిత: హేమచంద్ర సూరి రచించిన గ్రంథం.
• నాటకాలు మరియు కవిత్వం:
  1. గీతగోవిందం: బెంగాల్ కవి జయదేవుడు రాసిన రాధాకృష్ణుల భక్తి శృంగార కావ్యం.
  2. కర్పూరమంజరి మరియు కావ్యమీమాంస: ప్రతిహార ఆస్థాన కవి రాజశేఖరుని రచనలు.
  3. నైషధ చరితం: శ్రీహర్షుడు రచించిన సంస్కృత మహాకావ్యం.
• శాస్త్ర గ్రంథాలు:
  1. భాస్కరాచార్యుడు II: ప్రాచీన భారతదేశపు గొప్ప గణిత, ఖగోళ శాస్త్రవేత్త; ఈయన 'సిద్ధాంత శిరోమణి' (లీలావతి, బీజగణితం, గోళాధ్యాయం భాగాలు) రచించాడు.
  2. రాజా భోజుడు: సమరాంగణ సూత్రధార (వాస్తు శాస్త్రం).
  3. విజ్ఞానేశ్వరుడు: చాళుక్య ఆస్థానంలో ఉంటూ హిందూ వారసత్వ న్యాయ గ్రంథమైన 'మితాక్షర' రచించాడు.

గొప్ప యుద్ధ వీరులు, ప్రాణత్యాగానికైనా సిద్ధపడే పరాక్రమవంతులైనప్పటికీ రాజ్‌పుత్‌లు టర్కీ ముస్లిం సైన్యాల చేతిలో ఓడిపోవడానికి అనేక లోతైన కారణాలు ఉన్నాయి.

• రాజకీయ అనైక్యత మరియు అంతర్గత కలహాలు:
  1. రాజ్‌పుత్ రాజ్యాల మధ్య నిరంతరం యుద్ధాలు, పగలు ఉండేవి.
  2. జయచంద్రుడు, పృథ్వీరాజ్ శత్రుత్వం లాంటి సంకుచిత ధోరణుల వల్ల దేశం కోసం ఉమ్మడి రక్షణ కూటమిని నిర్మించలేకపోయారు.
• సైనిక వ్యూహాల లోపాలు:
  1. రాజ్‌పుత్‌లు పాతకాలపు భారమైన ఏనుగుల దళంపై ఎక్కువగా ఆధారపడ్డారు; ఏనుగులు గాయపడితే తమ సొంత సైన్యాన్నే తొక్కి నాశనం చేసేవి.
  2. మరోవైపు టర్కీలు మధ్య ఆసియాకు చెందిన అత్యంత వేగవంతమైన మేలుజాతి అశ్విక దళాన్ని (Cavalry) మరియు కదిలే విలువిద్యను (Mounted Archery) వాడారు.
  3. రాజ్‌పుత్‌ల యుద్ధం కేవలం యుద్ధ మైదాన నియమాలకు కట్టుబడి ఉండగా, శత్రువులు ఆకస్మిక మెరుపుదాడులు, వ్యూహాత్మక మోసాలను ప్రయోగించారు.
• సామాజిక మరియు మతపరమైన కారణాలు:
  1. కఠినమైన కుల వ్యవస్థ వల్ల యుద్ధం చేయడం కేవలం క్షత్రియుల విధిగానే మిగిలింది; మిగిలిన మెజారిటీ ప్రజలు యుద్ధానికి దూరంగా ఉన్నారు.
  2. టర్కీ సైనికులలో 'జిహాద్' అనే మతపరమైన ఆవేశం మరియు యుద్ధంలో లభించే లూటీ సంపదపై ఆశ తీవ్ర పోరాట పటిమను ఇచ్చాయి.
• ఫలితం:
  1. రాజ్‌పుత్‌ల పతనంతో భారతదేశంలో ప్రాచీన హిందూ సామ్రాజ్యాల యుగం ముగిసి, ఢిల్లీ సుల్తానేట్ నేతృత్వంలో మధ్యయుగ ఇస్లామిక్ పరిపాలన మొదలైంది.