మౌర్యుల అనంతర యుగం / గుప్తుల పూర్వ యుగం

మౌర్య సామ్రాజ్యం పతనమైన తర్వాత భారతదేశంలో రాజకీయ ఐక్యత దెబ్బతింది. క్రీస్తు పూర్వం 185 నుండి క్రీస్తు శకం 319 మధ్య కాలాన్ని మౌర్యుల అనంతర యుగం లేదా గుప్తుల పూర్వ యుగం అంటారు.

• రాజకీయ విభజన స్వరూపం:
  1. ఉత్తర మరియు మధ్య భారతదేశంలో స్వదేశీ రాజవంశాలు పాలించాయి.
  2. వాయవ్య భారతదేశం గుండా అనేక విదేశీ జాతులు దండెత్తి స్థిరపడ్డాయి.
  3. దక్కన్ మరియు దక్షిణ భారతదేశంలో శాతవాహనులు బలమైన రాజ్యాన్ని నిర్మించారు.
• యుగ ప్రాముఖ్యత:
  1. రాజకీయంగా విచ్ఛిన్నమైనప్పటికీ ఆర్థికంగా మరియు సాంస్కృతికంగా ఈ కాలం ఎంతో అభివృద్ధి చెందింది.
  2. రోమన్ సామ్రాజ్యంతో అంతర్జాతీయ వ్యాపారం విపరీతంగా పెరిగింది.
  3. బౌద్ధమతంలో మహాయాన శాఖ విస్తరించి కొత్త శిల్పకళా రీతులు వెలిశాయి.

చివరి మౌర్య చక్రవర్తి బృహద్రథుడిని సంహరించి పుష్యమిత్ర శుంగుడు క్రీ.పూ. 185 లో శుంగ వంశాన్ని స్థాపించాడు.

• పుష్యమిత్ర శుంగుని పాలన:
  1. పుష్యమిత్రుడు మౌర్యుల వద్ద ప్రధాన సేనానిగా పనిచేశాడు.
  2. ఇతడు బ్రాహ్మణ మతాన్ని తిరిగి పునరుద్ధరించాడు.
  3. తన సార్వభౌమాధికారాన్ని చాటడానికి రెండు అశ్వమేధ యాగాలను నిర్వహించాడు.
  4. ఈ యజ్ఞాలను ప్రసిద్ధ సంస్కృత పండితుడు పతంజలి మహర్షి దగ్గరుండి జరిపించాడు.
• రాజధాని మరియు దండయాత్రలు:
  1. వీరి ప్రధాన రాజధాని పాటలీపుత్రం; రెండవ రాజధాని విదిశ (మధ్యప్రదేశ్).
  2. గ్రీకు దండయాత్రలను పుష్యమిత్రుడు మరియు అతని మనవడు వసుమిత్రుడు తిప్పికొట్టారు.
  3. అయోధ్య శాసనం పుష్యమిత్రుడు చేసిన అశ్వమేధ యాగాల గురించి స్పష్టంగా తెలుపుతుంది.

శుంగుల కాలంలో వైదిక మతం పుంజుకున్నప్పటికీ బౌద్ధ కళలకు కూడా ఆదరణ లభించింది.

• కళలు మరియు స్తూపాల నిర్మాణం:
  1. సాంచి స్తూపానికి రాతి కంచెను (Stone Railings) మరియు తోరణాలను శుంగుల కాలంలోనే ఏర్పాటు చేశారు.
  2. మధ్యప్రదేశ్‌లోని ప్రసిద్ధ భార్హుత్ స్తూపాన్ని పుష్యమిత్ర శుంగుడే నిర్మించాడు.
  3. బోధగయలోని మహాబోధి ఆలయ ప్రాకారాన్ని కూడా శుంగులు అభివృద్ధి చేశారు.
• సాహిత్య సేవలు:
  1. పతంజలి మహర్షి పాణిని అష్టాధ్యాయిపై ప్రసిద్ధ 'మహాభాష్యం' గ్రంథాన్ని రాశాడు.
  2. మనుస్మృతికి ప్రాథమిక తుది రూపం ఈ కాలంలోనే వచ్చిందని చరిత్రకారులు భావిస్తారు.
• హెలియోడోరస్ గరుడ స్తంభం:
  1. తక్షశిల గ్రీకు రాయబారి హెలియోడోరస్ 9వ శుంగ రాజు భాగభద్రుని ఆస్థానాన్ని సందర్శించాడు.
  2. ఇతడు భాగవత (వైష్ణవ) మతాన్ని స్వీకరించి విదిశలో 'గరుడ ధ్వజ స్తంభాన్ని' ప్రతిష్టించాడు.
  3. చివరి శుంగ రాజు దేవభూతిని అతని మంత్రి వాసుదేవ కాణ్వుడు చంపి రాజ్యాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు.

శుంగుల తర్వాత మగధను కాణ్వులు పాలించగా, తీరప్రాంత ఒడిశాలో చేది వంశం బలపడింది.

• కాణ్ణ వంశం (క్రీ.పూ. 73 - క్రీ.పూ. 28):
  1. వాసుదేవ కాణ్వుడు ఈ వంశాన్ని స్థాపించాడు.
  2. వీరు కూడా బ్రాహ్మణ వంశానికి చెందినవారే.
  3. ఈ వంశంలో నలుగురు రాజులు (వాసుదేవుడు, భూమిమిత్రుడు, నారాయణుడు, సుశర్మన్) మాత్రమే 45 ఏళ్లు పాలించారు.
  4. చివరి కాణ్ణ రాజు సుశర్మన్‌ను శాతవాహన రాజు హతమార్చాడు.
• చేది వంశం - కళింగ ఖారవేలుడు:
  1. ఒడిశాలోని కళింగ ప్రాంతాన్ని చేది (మహామేఘవాహన) వంశం పాలించింది.
  2. ఈ వంశంలో అత్యంత పరాక్రమవంతుడైన రాజు ఖారవేలుడు.
  3. ఖారవేలుడు జైన మతాన్ని తీవ్రంగా ఆదరించి పోషించాడు.
• హాథీగుంఫా శాసనం:
  1. భువనేశ్వర్ సమీపంలోని ఉదయగిరి కొండల్లో ఖారవేలుడు 'హాథీగుంఫా శాసనాన్ని' ప్రాకృత భాషలో వేయించాడు.
  2. ఈ శాసనం ఖారవేలుని 13 ఏళ్ల పరిపాలనా విజయాలను వరుసగా వివరిస్తుంది.
  3. శాతవాహన రాజు మొదటి శాతకర్ణిని, మగధ పాలకుడు బహసతిమిత్రుడిని ఖారవేలుడు ఓడించినట్లు ఇది చెబుతుంది.

మౌర్యుల పతనం తర్వాత దక్కన్ పీఠభూమిలో ఆవిర్భవించిన అత్యంత శక్తివంతమైన స్వదేశీ రాజవంశం శాతవాహనులు.

• వంశ స్థాపన మరియు రాజధానులు:
  1. పురాణాలలో వీరిని 'ఆంధ్రులు' అని, శాసనాలలో 'శాతవాహనులు' అని పేర్కొన్నారు.
  2. ఈ వంశ స్థాపకుడు శ్రీముఖుడు (సిముఖుడు).
  3. వీరి ప్రారంభ రాజధాని కోటిలింగాల (తెలంగాణ); ఆ తర్వాత ప్రతిష్ఠానపురం (పైఠాన్ - మహారాష్ట్ర), ధాన్యకటకం (అమరావతి - ఆంధ్రప్రదేశ్) లకు మార్చారు.
  4. వీరి అధికార భాష ప్రాకృతం; లిపి బ్రాహ్మీ లిపి.
• మొదటి శాతకర్ణి మరియు నాగానిక:
  1. శ్రీముఖుని తమ్ముడు కృష్ణుని తర్వాత మొదటి శాతకర్ణి అధికారంలోకి వచ్చాడు.
  2. ఇతడు శాతవాహనులలో తొలి గొప్ప విజేత; 'దక్షిణాపథపతి' అనే బిరుదు పొందాడు.
  3. రెండు అశ్వమేధ యాగాలు, ఒక రాజసూయ యాగం చేశాడు.
  4. మొదటి శాతకర్ణి భార్య దేవి నాగానిక మహారాష్ట్రలోని 'నానాఘాట్ శాసనాన్ని' వేయించింది.
  5. భారతదేశంలో బ్రాహ్మణులకు, బౌద్ధులకు భూదానాలు ఇచ్చినట్లు తెలిపే తొలి శాసనం నానాఘాట్ శాసనమే.

క్షీణించిపోతున్న శాతవాహన రాజ్యాన్ని తిరిగి నిలబెట్టి సామ్రాజ్యాన్ని శిఖరాగ్రానికి చేర్చిన మహావీరుడు గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి.

• గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి (23వ రాజు):
  1. శాతవాహన రాజులలో అత్యంత గొప్ప చక్రవర్తి.
  2. శక పాలకుడైన నహపాణుడిని ఓడించి చంపాడు; జోగల్‌తంబి వద్ద నహపాణుని నాణేలపై తన పేరును తిరిగి ముద్రించాడు.
  3. బిరుదులు: 'త్రిసముద్రతోయ పీతవాహన' (మూడు సముద్రాల నీరు తాగిన గుర్రాలు కలవాడు), 'ఏకబ్రాహ్మణ', 'క్షత్రియ దర్పమాన మర్దన'.
  4. ఈయన విజయాలను వివరిస్తూ తల్లి గౌతమీ బాలాశ్రీ మహారాష్ట్రలో 'నాసిక్ ప్రశస్తి శాసనాన్ని' వేయించింది.
• మలి శాతవాహన పాలకులు:
  1. రెండవ పులోమావి: అమరావతి స్తూపాన్ని విస్తరించాడు.
  2. యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి: శాతవాహనులలో చివరి గొప్ప రాజు; విదేశీ సముద్ర వాణిజ్యాన్ని అమితంగా ప్రోత్సహించాడు.
  3. యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణి నాణేలపై 'ఓడ లేదా నౌక బొమ్మ' (Ship-type coins) ముద్రించబడింది.
  4. ప్రసిద్ధ బౌద్ధ తాత్వికుడు ఆచార్య నాగార్జునుడు యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణికి సమకాలికుడు మరియు స్నేహితుడు.

శాతవాహనులు బలమైన పరిపాలనా యంత్రాంగాన్ని, వర్ధిల్లుతున్న వాణిజ్యాన్ని మరియు గొప్ప సాహిత్యాన్ని ప్రోత్సహించారు.

• పరిపాలనా వ్యవస్థ:
  1. రాజ్యాన్ని అహారాలుగా (జిల్లాల వంటి విభాగాలు) విభజించారు; ఆహారాన్ని 'అమాత్యులు' పాలించేవారు.
  2. గ్రామాధికారిని 'గ్రామిక' అనేవారు.
  3. గ్రామీణ సైనిక పరిపాలనా విభాగానికి అధిపతిని 'గుల్మిక' అని పిలిచేవారు.
• సమాజం మరియు మహిళలు:
  1. రాజులు తమ పేర్ల ముందు తల్లుల పేర్లను చేర్చుకునేవారు (ఉదాహరణకు: గౌతమీపుత్ర, వాశిష్ఠీపుత్ర).
  2. అయితే ఆస్తి వారసత్వం మాత్రం పితృస్వామ్య పద్ధతిలోనే తండ్రి నుండి కుమారుడికి దక్కేది.
  3. వ్యాపారులు సంఘాలుగా ఏర్పడ్డారు; వీటిని 'శ్రేణులు' లేదా 'నిగమాలు' అనేవారు.
• సాహిత్య సేవ:
  1. 17వ శాతవాహన రాజు హాలుడు స్వయంగా కవి; 'కవివత్సలుడు' అనే బిరుదు పొందాడు.
  2. హాలుడు ప్రాకృత భాషలో 700 శృంగార ప్రేమ పద్యాలతో 'గాథాసప్తశతి' గ్రంథాన్ని సంకలనం చేశాడు.
  3. హాలుని ఆస్థానంలోని గుణాఢ్యుడు పైశాచీ ప్రాకృతంలో 'బృహత్కథ'ను, శర్వవర్మ సంస్కృతంలో 'కాతంత్ర వ్యాకరణం'ను రచించారు.

మౌర్యుల పతనం తర్వాత వాయవ్య సరిహద్దుల గుండా భారతదేశంలోకి ప్రవేశించిన తొలి విదేశీయులు ఇండో-గ్రీకులు లేదా బాక్ట్రియన్ గ్రీకులు.

• వలసలు మరియు పాలకులు:
  1. అలెగ్జాండర్ వదిలివెళ్లిన బాక్ట్రియా (ఉత్తర ఆఫ్ఘనిస్తాన్) ప్రాంతం నుండి వీరు భారత్‌లోకి వచ్చారు.
  2. డెమెట్రియస్ భారతదేశంపై దండెత్తిన మొదటి బాక్ట్రియన్ గ్రీకు రాజు.
  3. వీరు పంజాబ్‌లోని సాకల (నేటి పాకిస్తాన్‌లోని సియాల్‌కోట్) నగరాన్ని తమ రాజధానిగా చేసుకున్నారు.
• గొప్ప పాలకుడు - మెనాండర్ (మిలిందుడు):
  1. ఇండో-గ్రీకు రాజులలో అత్యంత ప్రసిద్ధుడు మెనాండర్ (క్రీ.పూ. 165 - 145).
  2. ఇతడు బౌద్ధ భిక్షువైన నాగసేనుడితో (నాగార్జునుడు) చర్చలు జరిపి బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించాడు.
  3. వీరిద్దరి మధ్య జరిగిన బౌద్ధ తాత్విక సంభాషణలే 'మిలిందపన్హా' (మిలిందుని ప్రశ్నలు) అనే ప్రసిద్ధ పాళీ గ్రంథంగా వెలిశాయి.
• భారతదేశానికి గ్రీకుల కానుకలు:
  1. భారతదేశంలో మొట్టమొదటిసారిగా 'బంగారు నాణేలను' (Gold Coins) విడుదల చేసినవారు ఇండో-గ్రీకులే.
  2. రాజు బొమ్మ, పేరు మరియు జారీ చేసిన సంవత్సరాన్ని నాణేలపై ముద్రించే శాస్త్రీయ పద్ధతిని వీరే భారత్‌కు పరిచయం చేశారు.
  3. భారతీయ నాటకరంగంలో తెరను సూచించే 'యవనిక' అనే పదం గ్రీకుల నుండే వచ్చింది.

మధ్య ఆసియాలోని స్టెప్పీ పచ్చిక బయళ్ల నుండి యు-చి తెగల ఒత్తిడి వల్ల భారతదేశంలోకి వలస వచ్చిన సంచార జాతి శకులు.

• శకుల ఐదు శాఖలు:
  1. శకులు భారత్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లలో ఐదు వేర్వేరు ప్రాంతాలలో స్థిరపడ్డారు.
  2. వీటిలో పశ్చిమ భారతదేశాన్ని (గుజరాత్, మాల్వా) పాలించిన 'పశ్చిమ క్షత్రపులు' అత్యంత బలమైనవారు.
  3. శక పాలకులు తమను తాము 'క్షత్రపులు' (గవర్నర్లు) అని పిలుచుకున్నారు.
• గొప్ప పాలకుడు - మొదటి రుద్రదామనుడు (క్రీ.శ. 130 - 150):
  1. ఉజ్జయినిని పాలించిన కార్దమక శక వంశంలో రుద్రదామనుడు అత్యంత గొప్పవాడు.
  2. ఇతడు శాతవాహన రాజులను రెండుసార్లు ఓడించాడు.
• జునాగఢ్ (గిర్నార్) రాతి శాసనం (క్రీ.శ. 150):
  1. భారతదేశంలో మొట్టమొదటి స్వచ్ఛమైన దీర్ఘ 'సంస్కృత శాసనాన్ని' రుద్రదామనుడు వేయించాడు.
  2. గుజరాత్‌లోని సుదర్శన తటాకం (సరస్సు) ఆనకట్ట వరదల వల్ల తెగిపోగా, తన సొంత ఖజానా ధనంతో ప్రజలపై ఎలాంటి పన్నులు వేయకుండా బాగుచేయించాడని ఈ శాసనం చెబుతుంది.
  3. చివరి శక పాలకుడైన మూడవ రుద్రసింహుడిని గుప్త రాజు రెండవ చంద్రగుప్తుడు ఓడించి చంపాడు.

శకుల తర్వాత ఇరాన్ (పార్థియా) ప్రాంతం నుండి వాయవ్య భారతదేశంలోకి ప్రవేశించిన జాతిని పహ్లవులు లేదా ఇండో-పార్థియన్లు అంటారు.

• రాజకీయ పరిధి:
  1. వీరు తక్షశిల కేంద్రంగా వాయవ్య పంజాబ్ మరియు సింధు ప్రాంతాలను మాత్రమే పరిమితంగా పాలించారు.
  2. శకులతో పోలిస్తే వీరి పాలన స్వల్పకాలం మాత్రమే కొనసాగింది.
• గొప్ప పాలకుడు - గొండోఫెర్నెస్ (Gondophares):
  1. ఇండో-పార్థియన్ రాజులలో అత్యంత ప్రసిద్ధుడు గొండోఫెర్నెస్.
  2. ఈయన విజయాలను పెషావార్ సమీపంలో దొరికిన 'తఖ్త్-ఇ-బాహి' శాసనం వివరిస్తుంది.
• క్రైస్తవ మత ప్రవేశం:
  1. గొండోఫెర్నెస్ పాలనా కాలంలోనే ఏసుక్రీస్తు ముఖ్య శిష్యులలో ఒకరైన 'సెయింట్ థామస్' క్రైస్తవ మత ప్రచారం కోసం భారతదేశానికి వచ్చాడు.
  2. ఇతడు మొదట వాయవ్య భారత్‌ను సందర్శించి, తర్వాత కేరళ, తమిళనాడు (మైలాపూర్) ప్రాంతాలకు వెళ్లి అక్కడే అమరవీరుడయ్యాడు.
  3. భారతదేశంలో క్రైస్తవ మత ప్రవేశానికి ఈ సంఘటన తొలి చారిత్రక ఆధారంగా నిలిచింది.

వాయవ్య భారత్‌లోకి ప్రవేశించిన విదేశీ జాతులలో అత్యంత శక్తివంతమైన విస్తృత సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించిన ఘనత కుషాణులకు దక్కుతుంది.

• కుషాణుల మూలాలు:
  1. వీరు చైనా సరిహద్దుల్లోని 'యు-చి' (Yuezhi) అనే సంచార జాతికి చెందిన ఐదు శాఖలలో ఒకరు.
  2. మధ్య ఆసియా నుండి వచ్చి బాక్ట్రియాను ఆక్రమించి, ఆపై భారత ఉపఖండంలోకి అడుగుపెట్టారు.
• మొదటి కడ్ఫిసిస్ (కుజుల కడ్ఫిసిస్):
  1. కుషాణ వంశాన్ని స్థాపించిన మూలపురుషుడు కుజుల కడ్ఫిసిస్.
  2. ఇతడు కాబూల్, కాశ్మీర్ ప్రాంతాలను జయించాడు.
  3. రోమన్ నాణేలను పోలిన రాగి నాణేలను మాత్రమే ముద్రించాడు.
• రెండవ కడ్ఫిసిస్ (విమ కడ్ఫిసిస్):
  1. కుజుల కడ్ఫిసిస్ కుమారుడు విమ కడ్ఫిసిస్ గంగా-యమునా మైదానాల వరకు సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు.
  2. భారతదేశంలో అత్యంత నాణ్యమైన మరియు భారీ సంఖ్యలో 'బంగారు నాణేలను' విడుదల చేసిన తొలి కుషాణ రాజు ఈయనే.
  3. పరమ శైవ భక్తుడైన ఈయన తన నాణేలపై శివుడు, త్రిశూలం, నంది బొమ్మలను ముద్రించి 'మహేశ్వర' అనే బిరుదును ధరించాడు.

కుషాణ చక్రవర్తులలో అత్యంత గొప్పవాడు మరియు ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన పాలకుడు కనిష్కుడు.

• పాలనా కాలం మరియు శక యుగం:
  1. కనిష్కుడు క్రీ.శ. 78 లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.
  2. తన పట్టాభిషేక జ్ఞాపకార్థం క్రీ.శ. 78 లో 'శక శకం' (Saka Era) ను ప్రారంభించాడు.
  3. భారతదేశ ప్రభుత్వం తన అధికారిక జాతీయ క్యాలెండర్‌గా స్వీకరించినది ఈ శక శకాన్నే.
• రాజధానులు మరియు సామ్రాజ్యం:
  1. కనిష్కుని సామ్రాజ్యం మధ్య ఆసియాలోని ఆక్సస్ నది నుండి గంగా లోయలోని వారణాసి వరకు విస్తరించింది.
  2. మొదటి రాజధాని: పురుషపురం (నేటి పాకిస్తాన్‌లోని పెషావార్).
  3. రెండవ రాజధాని: మథుర (ఉత్తరప్రదేశ్).
• నాలుగవ బౌద్ధ సంగీతి (కౌన్సిల్):
  1. కనిష్కుడు బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించి 'రెండవ అశోకుడు'గా కీర్తించబడ్డాడు.
  2. కాశ్మీర్‌లోని కుండలవనంలో నాలుగవ బౌద్ధ సంగీతిని నిర్వహించాడు.
  3. ఈ సభకు వసుమిత్రుడు అధ్యక్షుడు కాగా, అశ్వఘోషుడు ఉపాధ్యక్షుడిగా వ్యవహరించాడు.
  4. ఈ సభలోనే బౌద్ధమతం అధికారికంగా 'హీనయానం' మరియు 'మహాయానం'గా చీలిపోయింది.
  5. కనిష్కుడు మహాయాన బౌద్ధాన్ని స్వీకరించి మధ్య ఆసియా, చైనాలలో ప్రచారం చేయించాడు.

కనిష్కుని ఆస్థానం గొప్ప పండితులు, తత్వవేత్తలు మరియు శాస్త్రవేత్తలతో కళకళలాడింది. అలాగే అంతర్జాతీయ వాణిజ్యంపై పూర్తి ఆధిపత్యం సాధించాడు.

• గొప్ప ఆస్థాన రత్నాలు:
  1. అశ్వఘోషుడు: కనిష్కుని గురువు; సంస్కృతంలో మొట్టమొదటి పూర్తి బుద్ధుని జీవిత చరిత్ర అయిన 'బుద్ధచరితం' మరియు 'సౌందరనందం' కావ్యాలను రచించాడు.
  2. నాగార్జునుడు: భారతదేశ ఐన్‌స్టీన్‌గా ప్రసిద్ధి చెందిన మాధ్యమిక బౌద్ధ తాత్వికుడు; 'శూన్యవాదం' మరియు 'మాధ్యమిక కారిక' సిద్ధాంతాలను ప్రతిపాదించాడు.
  3. వసుమిత్రుడు: బౌద్ధ విజ్ఞాన సర్వస్వమైన 'మహావిభాష శాస్త్రం' గ్రంథాన్ని సంకలనం చేశాడు.
  4. చరకుడు: భారతీయ వైద్య శాస్త్ర పితామహుడు; ప్రసిద్ధ ఆయుర్వేద గ్రంథం 'చరక సంహిత'ను రచించాడు.
  5. మాథరుడు (రాజకీయ మంత్రి), అగెసిలస్ (గ్రీకు ఇంజనీర్/వాస్తుశిల్పి).
• సిల్క్ రూట్ (పట్టు మార్గం) పై ఆధిపత్యం:
  1. చైనా నుండి రోమన్ సామ్రాజ్యానికి పట్టు వస్త్రాలు ఎగుమతి అయ్యే ప్రసిద్ధ 'సిల్క్ రూట్'ను కుషాణులు పూర్తిగా తమ నియంత్రణలోకి తెచ్చుకున్నారు.
  2. ఈ వాణిజ్య మార్గంలో ప్రయాణించే వ్యాపారుల నుండి సుంకాలు వసూలు చేయడం ద్వారా కుషాణులకు అపారమైన బంగారు సంపద చేకూరింది.

మౌర్యుల అనంతర కాలంలో భారతదేశం ప్రపంచ వర్తక వాణిజ్యాలకు కేంద్ర బిందువుగా మారింది. ముఖ్యంగా రోమన్ సామ్రాజ్యంతో లాభసాటి వాణిజ్యం సాగింది.

• రోమన్లతో వాణిజ్యం మరియు బంగారం ప్రవాహం:
  1. భారతదేశం నుండి సుగంధ ద్రవ్యాలు (ముఖ్యంగా నల్ల మిరియాలు), పట్టు, సన్నని మస్లిన్ నూలు వస్త్రాలు, ముత్యాలు, రత్నాలు రోమ్‌కు ఎగుమతి అయ్యేవి.
  2. రోమన్లు వీటి కోసం భారీగా బంగారు, వెండి నాణేలను భారత్‌కు చెల్లించేవారు.
  3. భారతదేశ విలాస వస్తువుల వల్ల తమ రోమన్ బంగారం మొత్తం భారతదేశానికి తరలిపోతోందని రోమన్ చరిత్రకారుడు ప్లినీ (Pliny) తన 'నేచురల్ హిస్టరీ' గ్రంథంలో తీవ్ర విచారం వ్యక్తం చేశాడు.
• రుతుపవనాల ఆవిష్కరణ (హిప్పాలస్):
  1. క్రీ.శ. 46-47 ప్రాంతంలో గ్రీకు నావికుడు 'హిప్పాలస్' అరేబియా సముద్ర రుతుపవనాల దిశలను కనుగొన్నాడు.
  2. దీనితో నౌకలు పశ్చిమాసియా నుండి నేరుగా భారత పశ్చిమ తీరానికి కేవలం కొద్ది రోజుల్లోనే వేగంగా చేరుకోవడం సాధ్యమైంది.
• ప్రధాన ఓడరేవులు:
  1. పశ్చిమ తీరం: బారికేజా (భరూచ్/గుజరాత్), కళ్యాణ్, చౌల్, ముజిరిస్.
  2. తూర్పు తీరం: అరికమేడు (పుదుచ్చేరి సమీపంలో - ఇక్కడ రోమన్ ఫ్యాక్టరీ, వైన్ పాత్రలు దొరికాయి), కావేరిపట్టణం, తామ్రలిప్తి (బెంగాల్).
• చారిత్రక ఆధార గ్రంథం:
  1. రచయిత పేరు తెలియని గ్రీకు నావికుడు రాసిన 'పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ' గ్రంథం నాటి భారతీయ ఓడరేవులు, ఎగుమతి దిగుమతుల వివరాలను సమగ్రంగా అందిస్తుంది.

పట్టణీకరణ పెరగడంతో వివిధ వృత్తుల వారు బలమైన సంఘాలుగా ఏర్పడి ఆర్థిక వ్యవస్థను నడిపించారు.

• శ్రేణుల (Guilds) నిర్మాణం మరియు విధులు:
  1. ఒకే రకమైన వృత్తి చేసే చేతివృత్తుల వారు, వ్యాపారులు ఏర్పాటు చేసుకున్న స్వయంప్రతిపత్తి గల సంఘాలను 'శ్రేణులు' అంటారు.
  2. ఉదాహరణకు: నేతపనివారి శ్రేణి, కుమ్మరుల శ్రేణి, దంతపు పనివారి శ్రేణి, నూనె తీసేవారి శ్రేణి.
  3. శ్రేణి అధిపతిని 'శ్రేష్ఠి' లేదా 'జెట్టక' అని పిలిచేవారు.
  4. శ్రేణులు తమ సభ్యుల ఉత్పత్తి నాణ్యతను, వస్తువుల ధరలను, పని గంటలను నియంత్రించేవి.
• ప్రాచీన బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థ:
  1. శ్రేణులు కేవలం వృత్తి సంఘాలుగానే కాక ఆధునిక బ్యాంకుల వలె పనిచేశాయి.
  2. రాజులు, సామాన్య ప్రజలు తమ ధనాన్ని శాశ్వత డిపాజిట్లుగా (అక్షయనీవి) శ్రేణులలో దాచుకునేవారు.
  3. శ్రేణులు ఆ డిపాజిట్లపై క్రమం తప్పకుండా వడ్డీని చెల్లించేవి; ఆ వడ్డీతో బౌద్ధ ఆరామాలు, అన్నదాన సత్రాలు నడిచేవి.
  4. శ్రేణులు తమ సొంత నాణేలను, సీళ్లను కూడా ముద్రించుకునే ప్రత్యేక చట్టబద్ధమైన అధికారాలను కలిగి ఉండేవి.

వాయవ్య భారతదేశంలో భారతీయ ఆధ్యాత్మికత మరియు గ్రీకు-రోమన్ శిల్ప శైలుల కలయికతో ఏర్పడిన విశిష్ట శిల్పకళ గాంధార కళారూపం.

• భౌగోళిక విస్తరణ మరియు పోషణ:
  1. నేటి ఆఫ్ఘనిస్తాన్, పెషావార్, రావల్పిండి (తక్షశిల) ప్రాంతాలలో ఈ కళ విలసిల్లింది.
  2. ఈ కళను ప్రధానంగా శకులు మరియు కుషాణులు విశేషంగా పోషించారు.
  3. దీనిని 'గ్రీకో-బుద్ధిస్ట్ కళ' లేదా 'ఇండో-గ్రీక్ కళ' అని కూడా పిలుస్తారు.
• శిల్పాల ముఖ్య లక్షణాలు:
  1. శిల్పాల తయారీకి ప్రధానంగా బూడిద రంగు లేదా నీలిరంగు గల పలకరాయిని (Grey Sandstone/Schist) ఉపయోగించారు.
  2. గ్రీకు దేవుడైన అపోలో రూపంలో బుద్ధుని విగ్రహాలను అత్యంత వాస్తవికంగా మలిచారు.
  3. బుద్ధుని శరీర నిర్మాణం, కండరాలు, మీసాలు, రింగులు తిరిగిన ముంగురులు, రోమన్ తరహా ముడతలు పడిన దుస్తులు ఈ కళ ప్రత్యేకతలు.
  4. బుద్ధుని తల వెనుక అలంకారాలు లేని సాదా ప్రభామండలం (Halo) ఉంటుంది.
  5. బామియాన్ (ఆఫ్ఘనిస్తాన్) లోని భారీ రాతి బుద్ధ విగ్రహాలు గాంధార శైలికి ప్రపంచ ప్రసిద్ధ నిదర్శనాలు.

గాంధార కళపై విదేశీ ప్రభావం ఉండగా, మథుర మరియు అమరావతి శిల్పకళలు ఎటువంటి విదేశీ ప్రభావం లేకుండా స్వదేశీ మూలాలతో వికసించాయి.

• మథుర శిల్పకళా రీతి (ఉత్తరప్రదేశ్):
  1. కుషాణుల రెండవ రాజధాని అయిన మథురలో వికసించింది; కుషాణులు దీనిని పోషించారు.
  2. శిల్పాల కోసం తెల్లటి మచ్చలు గల ఎర్రటి ఇసుకరాయిని (Red Sandstone) వాడారు.
  3. ఇక్కడ బౌద్ధ, జైన, హిందూ (త్రిమూర్తులు, దుర్గ) మతాల శిల్పాలు సమానంగా చెక్కబడ్డాయి.
  4. బుద్ధుడు గుండ్రని ముఖంతో, చిరునవ్వుతో, ధృడమైన శరీరంతో, చెక్కిన ప్రభామండలంతో పద్మాసనంలో కనిపిస్తాడు.
  5. కంకాలి తిలా (మథుర) వద్ద జైన తీర్థంకరుల విగ్రహాలు, ఆయగపట్టాలు (పూజా ఫలకాలు) లభించాయి.
  6. కనిష్కుని తలలేని రాతి నిలువెత్తు విగ్రహం మథురలోనే బయల్పడింది.
• అమరావతి శిల్పకళా రీతి (ఆంధ్రప్రదేశ్ - కృష్ణా లోయ):
  1. శాతవాహనులు మరియు వారి తర్వాతి ఇక్ష్వాకులు అమరావతి, నాగార్జునకొండలలో ఈ కళను పోషించారు.
  2. శిల్పాల తయారీకి తెల్లటి పాలరాయిని (White Marble/Limestone) ఉపయోగించారు.
  3. వ్యక్తిగత విగ్రహాల కంటే బుద్ధుని జీవిత ఘట్టాలు, జాతక కథలను కథల రూపంలో (Narrative art) చెక్కడం దీని ప్రత్యేకత.
  4. మానవ శరీర కదలికలు, నాట్య భంగిమలు అత్యంత జీవకళతో, భావోద్వేగాలతో ఉంటాయి.

మౌర్యుల అనంతర యుగంలో పశ్చిమ కనుమలలోని నల్లరాతి కొండలను తొలిచి అద్భుతమైన బౌద్ధ గుహాలయాలను నిర్మించారు.

• చైత్యం మరియు విహారం మధ్య తేడా:
  1. చైత్యం (Chaitya): బౌద్ధ భిక్షువులు సామూహికంగా ప్రార్థనలు మరియు ధ్యానం చేసుకోవడానికి నిర్మించిన ప్రార్థనా మందిరం; దీని చివరన ఒక చిన్న స్తూపం ఉంటుంది.
  2. విహారం (Vihara): వర్షాకాలంలో బౌద్ధ భిక్షువులు నివసించడానికి రాతి కొండల్లో తొలిచిన నివాస గదులు లేదా ఆశ్రమాలు.
• కార్లే చైత్యం (మహారాష్ట్ర - పూణే సమీపంలో):
  1. భారతదేశంలోనే రాతితో తొలిచిన అత్యంత పెద్దది, అత్యంత సుందరమైన చైత్యం కార్లే చైత్యం.
  2. దీనిని శాతవాహనుల కాలంలో నహపాణుడు మరియు గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణిల సహకారంతో వ్యాపారులు నిర్మించారు.
  3. దీని పైకప్పు చెక్కతో చేసినట్లే అర్ధచంద్రాకార దూలాలతో చెక్కబడి ఉంటుంది; గుహ ముఖద్వారం వద్ద మిథున శిల్పాలు మరియు సింహ స్తంభం ఉన్నాయి.
• ఇతర ప్రముఖ గుహా కేంద్రాలు:
  1. నాసిక్ (పాండవుల గుహలు), భజ, కొండనె, కన్హేరి (ముంబై సమీపంలో - 100 పైగా గుహలు కలవు).
  2. ఈ గుహాలయాల నిర్మాణానికి శ్రేణులు, రాజులు, మహిళలు పెద్ద ఎత్తున విరాళాలు ఇచ్చారు.

మౌర్యుల అనంతర యుగంలో బౌద్ధమతంలో విప్లవాత్మక మార్పులు వచ్చి భక్తి మరియు విగ్రహారాధన కేంద్రంగా మహాయానం స్థిరపడింది.

• మహాయాన బౌద్ధం ముఖ్య లక్షణాలు:
  1. పూర్వ బౌద్ధం (హీనయానం) లో బుద్ధుడిని ఒక గురువుగా భావించి పాదాలు, ధర్మచక్రం వంటి చిహ్నాలతో పూజించేవారు.
  2. మహాయానంలో బుద్ధుడిని దేవుడిగా కొలిచి విగ్రహాల రూపంలో పూజించడం ప్రారంభమైంది.
  3. తమ మోక్షం కంటే లోకంలోని సమస్త ప్రాణుల విముక్తి కోసం పాటుపడే కరుణామూర్తులైన 'బోధిసత్త్వుల' (ఉదాహరణకు: అవలోకితేశ్వరుడు, మంజుశ్రీ, మైత్రేయుడు) ఆరాధన మొదలైంది.
  4. రాబోయే భవిష్యత్ బుద్ధుడిగా 'మైత్రేయుడిని' భావించారు.
  5. సంస్కృత భాషను తమ మత గ్రంథాల భాషగా స్వీకరించారు.
• భాగవత మతం మరియు భక్తి ఉద్యమం:
  1. హిందూ మతంలో కూడా వాసుదేవ కృష్ణుని కేంద్రంగా చేసుకుని 'భాగవత మతం' లేదా 'పాంచరాత్ర సంప్రదాయం' విస్తరించింది.
  2. యజ్ఞాల కంటే భగవంతునిపై సంపూర్ణ శరణాగతి, నిస్వార్థ భక్తి ముఖ్యమని బోధించారు.
  3. విదేశీయులైన గ్రీకులు (హెలియోడోరస్), శకులు, కుషాణులు కూడా ఈ భక్తి మార్గానికి ఆకర్షితులై హిందూ, బౌద్ధ మతాలను స్వీకరించారు.