హరప్పా / సింధు లోయ నాగరికత

భారత ఉపఖండంలో మొట్టమొదటి పట్టణ నాగరికతగా వెలుగొందిన హరప్పా సంస్కృతి క్రీ.పూ. 3వ సహస్రాబ్దిలో విలసిల్లింది. ఆర్కియాలజీ సంప్రదాయం ప్రకారం మొదట కనుగొనబడిన స్థావరం పేరిట దీనిని 'హరప్పా నాగరికత' అని పిలుస్తారు.

• నామకరణం మరియు కాలనిర్ణయం:
  1. 'ఇండస్ సివిలైజేషన్' (సింధు నాగరికత) అనే పదాన్ని పరిశోధనల్లో మొదటిసారిగా సర్ జాన్ మార్షల్ ఉపయోగించారు.
  2. ఇది కాంస్య యుగానికి (Bronze Age) మరియు లిపి ఉండి చదవడానికి వీలుకాని ప్రోటో-హిస్టారిక్ కాలానికి చెందినది.
  3. డి.పి. అగర్వాల్ రేడియో కార్బన్-14 (C-14) డేటింగ్ ఆధారంగా దీని ప్రామాణిక కాలం క్రీ.పూ. 2500 నుండి క్రీ.పూ. 1750 మధ్య స్థిరపరచబడింది.
• భౌగోళిక సరిహద్దులు (సుమారు 13 లక్షల చ.కి.మీ. త్రిభుజాకార విస్తీర్ణం):
  1. ఉత్తర సరిహద్దు: జమ్మూ కాశ్మీర్‌లోని మాండా (చీనాబ్ నది ఒడ్డున).
  2. దక్షిణ సరిహద్దు: మహారాష్ట్రలోని దైమాబాద్ (ప్రవర/గోదావరి ఉపనది ఒడ్డున).
  3. తూర్పు సరిహద్దు: ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని ఆలంగీర్పూర్ (హిండన్ నది ఒడ్డున).
  4. పశ్చిమ సరిహద్దు: పాకిస్తాన్-ఇరాన్ సరిహద్దులోని సుత్కాజెండోర్ (దాష్క్ నది ఒడ్డున, మక్రాన్ తీరం).
  5. ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో షోర్టుఘై, ముండిగాక్ అనే వాణిజ్య స్థావరాలు ఉన్నాయి.
• సింధు-సరస్వతి అక్షం:
  1. ఈ నాగరికతకు చెందిన దాదాపు 80% స్థావరాలు సరస్వతి (ఘగ్గర్-హక్రా) నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలోనే కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి.

పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు జరిపిన విస్తృత త్రవ్వకాల ద్వారా వేలాది నగరాలు వెలుగుచూశాయి; వాటిలో ఒక్కో నగరానికి ప్రత్యేక పురావస్తు ప్రాముఖ్యత ఉంది.

• హరప్పా (పంజాబ్, పాకిస్తాన్ - రావి నది):
  1. 1921లో దయారాం సాహ్ని కనుగొన్నారు.
  2. ముఖ్య ఆధారాలు: 6 ధాన్యాగారాలు వరుసగా ఉండటం (Granaries in row), శ్రామికుల నివాసాలు, కొలతల రాగి స్కేలు, R-37 మరియు H శ్మశాన వాటికలు, చెక్క శవపేటిక ఖననం.
• మొహెంజొదారో (సింధ్, పాకిస్తాన్ - సింధు నది):
  1. 'మృతుల దిబ్బ' (Mound of the Dead) అని పిలుస్తారు; 1922లో ఆర్.డి. బెనర్జీ కనుగొన్నారు.
  2. ముఖ్య ఆధారాలు: మహా స్నానవాటిక (The Great Bath), అతిపెద్ద ధాన్యాగారం (Great Granary), కాంస్య నాట్యకత్తె విగ్రహం (Dancing Girl), గడ్డంతో ఉన్న పూజారి రాతి విగ్రహం, పశుపతి మహాదేవుని ముద్రిక.
• లోథాల్ (గుజరాత్ - భోగావా నది):
  1. ఎస్.ఆర్. రావు 1954లో కనుగొన్నారు; ఇది ప్రపంచంలోనే ప్రాచీన కృత్రిమ టైడల్ ఓడరేవు (Dockyard).
  2. ముఖ్య ఆధారాలు: వరి పొట్టు (Rice husk), అగ్ని వేదికలు, పర్షియన్/బహ్రెయిన్ గల్ఫ్ ముద్రిక, జంట సమాధులు (Double burial), చదరంగం బోర్డు నమూనా.
• ఖాలీబంగన్ (రాజస్థాన్ - ఘగ్గర్ నది):
  1. 'నల్లని గాజులు' అని అర్థం; అమలానంద ఘోష్, బి.బి. లాల్ పరిశోధించారు.
  2. ముఖ్య ఆధారాలు: ప్రపంచంలోనే తొలిసారిగా దున్నిన పొలం (Ploughed field), వరుసగా ఉన్న 7 అగ్ని వేదికలు, ఒంటె ఎముకలు, అలంకరించిన నేల ఇటుకలు.
• ధోలావీరా (గుజరాత్, కచ్ - లూనీ నది):
  1. జె.పి. జోషి, ఆర్.ఎస్. బిస్త్ త్రవ్వకాలు జరిపారు.
  2. మూడు విభాగాలుగా (కోట, మధ్య పట్టణం, దిగువ పట్టణం) నిర్మితమైన ఏకైక నగరం; బ్రహ్మాండమైన రాతి నీటి రిజర్వాయర్లు (Water Harvesting System), క్రీడా మైదానం (Stadium), 10 పెద్ద అక్షరాలతో కూడిన సైన్‌బోర్డు శాసనం లభించాయి.
• ఇతర ముఖ్య స్థావరాలు:
  1. చన్హుదారో (సింధు నది): కోటగోడ (Citadel) లేని ఏకైక నగరం; పూసల తయారీ కర్మాగారం, లిప్‌స్టిక్, సిరాబుడ్డి లభించాయి.
  2. రాఖీగర్హీ (హర్యానా): భారతదేశ భూభాగంలో ఉన్న అతిపెద్ద సింధు నాగరికత సైట్.
  3. బనవాలీ (హర్యానా): మట్టి నాగలి బొమ్మ లభించింది; ఇక్కడ క్రమబద్ధమైన డ్రైనేజీ వ్యవస్థ లోపించింది.
  4. సుర్కోటడా (గుజరాత్): గుర్రపు అవశేషాలు (ఎముకలు) మరియు కుండ ఖననం (Pot burials) లభించిన ఏకైక స్థావరం.

హరప్పా నాగరికత యొక్క విశిష్టత ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన వారి శాస్త్రీయ పట్టణ నిర్మాణ ప్రణాళిక మరియు పారిశుధ్య స్పృహలో ప్రతిబింబిస్తుంది.

• గ్రిడ్ వ్యవస్థ మరియు పట్టణ విభజన:
  1. నగరాలు చదరంగం పలక నమూనాలో (Grid System) నిర్మించబడ్డాయి; వీధులు ఉత్తర-దక్షిణ, తూర్పు-పడమరలుగా లంబకోణంలో (90 డిగ్రీల వద్ద) ఖండించుకునేవి.
  2. సాధారణంగా నగరాలు రెండు విభాగాలుగా ఉండేవి: పశ్చిమ వైపున ఎత్తైన వేదికపై కోట (Citadel - పాలక వర్గం నివాసం), తూర్పు వైపున విస్తృతమైన దిగువ పట్టణం (Lower Town - సామాన్య ప్రజల నివాసం).
• భవన నిర్మాణాలు మరియు కాల్చిన ఇటుకలు:
  1. సమకాలీన ఈజిప్ట్, మెసొపొటేమియాలలో ఎండబెట్టిన ఇటుకలు వాడగా, హరప్పన్లు ప్రామాణిక నిష్పత్తి (4:2:1 - పొడవు:వెడల్పు:మందం) కలిగిన కాల్చిన ఇటుకలను (Burnt Bricks) విస్తృతంగా ఉపయోగించారు.
  2. ఇళ్లన్నీ మధ్యలో పెరడు (Courtyard), చుట్టూ గదులు, స్నానాల గది మరియు బావిని కలిగి ఉండేవి.
  3. దుమ్ము, శబ్దం రాకుండా ఉండేందుకు ఇళ్ల తలుపులు ప్రధాన వీధిలోకి కాకుండా వెనుక సందుల్లోకి తెరుచుకునేవి (లోథాల్‌లో మాత్రమే తలుపులు ప్రధాన వీధి వైపు తెరుచుకుంటాయి).
• భూగర్భ మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ (Underground Drainage):
  1. ప్రతి ఇంటి స్నానాల గది నుండి మురుగునీరు గోడలలోని పైపుల ద్వారా వీధిలోని ప్రధాన భూగర్భ కాలువలోకి చేరేది.
  2. కాలువలను సున్నపురాతి పలకలు లేదా ఇటుకలతో పూర్తిగా కప్పి ఉంచేవారు; చెత్తను నిరోధించడానికి ఇంకుడు గుంతలు (Sump pits), శుభ్రం చేయడానికి నిర్దిష్ట దూరాల్లో మ్యాన్‌హోల్స్ ఏర్పాటు చేశారు.

హరప్పా నాగరికత వ్యవసాయ మిగులుపై ఆధారపడిన వర్తక వాణిజ్య ప్రధాన ఆర్థిక వ్యవస్థను కలిగి ఉంది.

• వ్యవసాయం మరియు పంటలు:
  1. నదీ వరద మైదానాల్లోని సారవంతమైన ఒండ్రు నేలల్లో నవంబరులో విత్తనాలు చల్లి, ఏప్రిల్‌లో కోతలు కోసేవారు.
  2. ప్రధాన ఆహార పంటలు: గోధుమ మరియు బార్లీ.
  3. ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటిసారిగా పత్తిని (Cotton) పండించిన ఘనత హరప్పన్లదే; అందుకే గ్రీకులు పత్తిని 'సిండన్' (Sindon - సింధు నుండి వచ్చినది) అని పిలిచారు.
  4. లోథాల్, రంగాపూర్‌లలో మాత్రమే వరి పండించిన ఆనవాళ్లు (Rice husk) లభించాయి.
• పశుసంపద మరియు లోహ పరిజ్ఞానం:
  1. మూపురం ఉన్న ఎద్దు (Humped bull), గేదెలు, గొర్రెలు, మేకలు, పందులు, ఒంటెలను పెంచారు.
  2. వీరికి 'సింహం' ఉనికి పూర్తిగా తెలియదు; 'గుర్రం' నిత్య జీవితంలో వాడబడలేదు.
  3. రాగి మరియు తగరం (Tin) కలిపి కాంస్యం (Bronze) తయారుచేసే సాంకేతికత వీరికి తెలుసు; అయితే వీరికి ఇనుము (Iron) గురించి ఏమాత్రం తెలియదు.
• దేశీయ మరియు విదేశీ వాణిజ్యం:
  1. నాణేలు లేవు; అంతర్గత, విదేశీ వాణిజ్యం పూర్తిగా వస్తుమార్పిడి పద్ధతిలోనే (Barter System) సాగింది.
  2. మెసొపొటేమియా సుమేరియన్ శాసనాలు హరప్పా ప్రాంతాన్ని 'మెలూహా' (Meluhha) అని పేర్కొన్నాయి.
  3. వాణిజ్య మధ్యవర్తిత్వ కేంద్రాలుగా 'దిల్మున్' (బహ్రెయిన్), 'మకాన్' (ఒమన్ తీరం) వ్యవహరించాయి.
  4. ముడిసరుకుల దిగుమతులు: రాగి (రాజస్థాన్‌లోని ఖేత్రి గనులు, ఒమన్), బంగారం (కర్ణాటకలోని కోలార్), వెండి (ఆఫ్ఘనిస్తాన్, పర్షియా), లాపిస్ లాజులీ నీలమణులు (ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని బదక్షాన్).
• తూనికలు మరియు కొలతలు:
  1. ఘనాకారంలో ఉన్న చెర్ట్ (Chert) రాతి తూనికలను వాడారు; ఇవి ప్రధానంగా 16 యొక్క గుణిజాలుగా (16, 64, 160, 320, 640...) ద్వియాంశ పద్ధతిలో ఉండేవి.

హరప్పా సమాజం మతపరమైన శాంతియుత లక్షణాలు, అద్భుత శిల్పకళ మరియు నేటికీ కొరుకుడుపడని విశిష్ట లిపిని కలిగి ఉంది.

• సామాజిక స్వరూపం:
  1. సమాజంలో పెద్ద సైన్యం ఉన్నట్లు లేదా ఆయుధాల కుప్పలు ఉన్నట్లు ఆధారాలు లేవు; పరిపాలన వర్తక ప్రముఖుల చేతుల్లో ఉండేదని భావిస్తున్నారు.
  2. మాతృదేవత విగ్రహాలు విస్తారంగా లభించడంతో సమాజంలో మాతృస్వామ్య లక్షణాలు బలంగా ఉండేవని చరిత్రకారులు అంచనా వేశారు.
• మత విశ్వాసాలు మరియు ఆరాధనలు:
  1. సింధు ప్రజల కాలంలో ఎటువంటి ఆలయాలు (No Temples) నిర్మించబడలేదు.
  2. ప్రధాన స్త్రీ దేవత: మాతృదేవత (Mother Goddess - సంతానోత్పత్తి దేవత).
  3. ప్రధాన పురుష దేవత: పశుపతి మహాదేవుడు (ప్రోటో-శివ - Proto-Shiva); మొహెంజొదారో ముద్రికలో యోగ ముద్రలో కూర్చున్న ఈ దేవుని చుట్టూ కుడివైపు ఏనుగు, పులి; ఎడమవైపు ఖడ్గమృగం, అడవి గేదె; ఆసనం కింద రెండు జింకలు ఉన్నాయి.
  4. ప్రకృతి ఆరాధనలో రావి చెట్టు, మూపురం ఎద్దు, పాము పూజలతో పాటు లింగ-యోని ఆరాధన ఆచరణలో ఉండేది.
• కళలు మరియు ముద్రికలు (Seals):
  1. ముద్రికలు ఎక్కువగా స్టీటైట్ (Steatite - మెత్తని రాయి)తో చతురస్రాకారంలో చేయబడ్డాయి; వీటిపై ఒక కొమ్ము జంతువు (Unicorn) చిత్రం సర్వసాధారణంగా కనిపిస్తుంది.
  2. మొహెంజొదారోలో 'లాస్ట్ వాక్స్ పద్ధతి' (Cire Perdue) లో రూపొందించిన కాంస్య నాట్యకత్తె విగ్రహం బయల్పడింది.
• లిపి మరియు రాత విధానం:
  1. సింధు లిపి బొమ్మల లిపి (Pictographic Script); ఇందులో చేప చిహ్నం అత్యధికంగా కనిపిస్తుంది.
  2. దీనిని మొదటి పంక్తి కుడి నుండి ఎడమకు, రెండవ పంక్తి ఎడమ నుండి కుడికి రాసే 'బోస్ట్రోఫెడాన్' (Boustrophedon) శైలిలో రాశారు; ఈ లిపిని నేటికీ ఎవరూ చదవలేకపోయారు.

క్రీ.పూ. 1800 నాటికి క్షీణత ప్రారంభమై క్రీ.పూ. 1750 నాటికి సింధు పట్టణ నాగరికత దాదాపు అంతరించి గ్రామీణ దశకు చేరుకుంది. ఈ పతనానికి సంబంధించి చరిత్రకారులు బహుళ సిద్ధాంతాలను ప్రతిపాదించారు.

• ప్రధాన సిద్ధాంతాలు మరియు ప్రతిపాదకులు:
  1. ఆర్యుల దండయాత్ర సిద్ధాంతం: మార్టిమర్ వీలర్ మరియు గార్డన్ చైల్డ్ ప్రతిపాదించారు. ఋగ్వేదంలో ఇంద్రుడిని 'పురందరుడు' (కోటలను నాశనం చేసేవాడు) అని వర్ణించడం మరియు మొహెంజొదారో వీధుల్లో దొరికిన మానవ అస్థిపంజరాలను ఆధారంగా చూపారు (అయితే ఆధునిక పరిశోధనలు ఈ వాదనను తోసిపుచ్చాయి).
  2. వరదల సిద్ధాంతం: ఎమ్.ఆర్. సాహ్ని, జార్జ్ డేల్స్ మరియు రాబర్ట్ రైక్స్ సింధు నదికి సంభవించిన ఆకస్మిక, తీవ్ర వరదల వల్ల మొహెంజొదారో వంటి నగరాలు మునిగిపోయాయని పేర్కొన్నారు.
  3. సరస్వతి నది ఎండిపోవడం: డి.పి. అగర్వాల్ మరియు అమలానంద ఘోష్ పరిశోధనల ప్రకారం ప్రధాన జీవనాధారమైన సరస్వతి (ఘగ్గర్-హక్రా) నది ఎండిపోవడం లేదా మార్గం మార్చుకోవడం వల్ల ప్రధాన ఆవాసాలు క్షీణించాయి.
  4. పర్యావరణ క్షీణత: వాల్టర్ ఫెయిర్‌సర్వీస్ అభిప్రాయం ప్రకారం విపరీతమైన జనాభా పెరుగుదల, కాల్చిన ఇటుకల తయారీకి అడవులను విచ్చలవిడిగా నరికివేయడం వల్ల పర్యావరణ అసమతుల్యత ఏర్పడి వర్షపాతం తగ్గింది.
• పతన స్వభావం:
  1. ఇది ఒక్కసారిగా సంభవించిన విపత్తు కాదు; క్రమంగా పట్టణ ఆర్థిక వ్యవస్థ కుప్పకూలి ప్రజలు గంగా మైదానాలు మరియు గుజరాత్ గ్రామీణ ప్రాంతాలకు వలస వెళ్లిన ఒక దీర్ఘకాలిక పరిణామం.