గుప్తుల యుగం

కుషాణుల సామ్రాజ్య పతనం తర్వాత ఉత్తర భారతదేశంలో కేంద్రీకృత రాజకీయ స్థిరత్వాన్ని పునరుద్ధరించిన ఘనత గుప్త వంశానికి దక్కుతుంది. ప్రాథమికంగా వీరి మూలాలు ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్ ప్రాంతాల్లో కేంద్రీకృతమయ్యాయి.

• వంశ మూలాలు మరియు హోదా:
  1. గుప్తుల వర్ణంపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి; రోమిలా థాపర్, ఎ.ఎస్. ఆల్టేకర్ ప్రకారం వీరు వైశ్య వర్గానికి చెందినవారు కాగా, మరికొందరు క్షత్రియులుగా భావించారు.
  2. ప్రారంభంలో వీరు కుషాణులకు సామంతులుగా వ్యవహరించారు.
• శ్రీగుప్తుడు మరియు ఘటోత్కచుడు:
  1. గుప్త వంశ స్థాపకుడు శ్రీగుప్తుడు (సుమారు క్రీ.శ. 240 - 280); ఈయన 'మహారాజ' అనే సాధారణ సామంత బిరుదును ధరించాడు.
  2. శ్రీగుప్తుని కుమారుడు ఘటోత్కచుడు (క్రీ.శ. 280 - 319); ఈయన కూడా 'మహారాజ' బిరుదుతోనే పాలించాడు.
  3. వీరిద్దరి నాణేలు లేదా స్వతంత్ర శాసనాలు పెద్దగా లభించకపోవడం వల్ల వీరు స్వతంత్ర సార్వభౌమాధికారులు కారని స్పష్టమవుతోంది.

గుప్త సామ్రాజ్యానికి నిజమైన స్వతంత్ర వ్యవస్థాపకుడిగా మొదటి చంద్రగుప్తుడు (క్రీ.శ. 319 - 335) చరిత్రలో నిలిచాడు.

• రాజకీయ వివాహం మరియు విస్తరణ:
  1. మొదటి చంద్రగుప్తుడు ప్రముఖ లిచ్ఛవి తెగకు చెందిన కుమారదేవిని వివాహం చేసుకున్నాడు.
  2. ఈ వైవాహిక సంబంధం ద్వారా గుప్తులకు అపారమైన రాజకీయ ప్రతిష్ఠ, సైనిక బలం మరియు గంగా మైదాన ప్రాంతాలపై ఆధిపత్యం లభించాయి.
  3. ఈయన సామ్రాజ్యం మగధ, ప్రయాగ (అలహాబాద్), సాకేత (అయోధ్య) ప్రాంతాల వరకు విస్తరించింది.
• సార్వభౌమత్వ చిహ్నాలు మరియు గుప్త శకం:
  1. గుప్త పాలకులలో మొట్టమొదటిసారిగా 'మహారాజాధిరాజ' (రాజులకు రాజు) అనే సార్వభౌమ బిరుదును స్వీకరించాడు.
  2. తన పట్టాభిషేక జ్ఞాపకార్థం క్రీ.శ. 319-320 లో 'గుప్త శకం' (Gupta Era) ను ప్రారంభించాడు.
  3. 'కుమారదేవి-చంద్రగుప్త' జంట బొమ్మలతో ఉన్న ప్రత్యేక బంగారు నాణేలను (రాజా-రాణి రకం) ముద్రించాడు; వీటి వెనుక భాగంలో 'లిచ్ఛవయః' అని ముద్రించబడింది.

మొదటి చంద్రగుప్తుని కుమారుడైన సముద్రగుప్తుడు (క్రీ.శ. 335 - 375) గుప్త వంశంలోనే అగ్రగణ్యుడైన సైనిక విజేత. జీవితంలో ఒక్క యుద్ధంలోనూ ఓడిపోని అజేయ యోధుడిగా పేరొందాడు.

• విన్సెంట్ స్మిత్ ప్రశంస:
  1. ఈయన అద్భుత సైనిక ప్రతిభ, నిరంతర విజయాలను చూసి చరిత్రకారుడు విన్సెంట్ ఎ. స్మిత్ సముద్రగుప్తుడిని 'భారతదేశ నెపోలియన్' (Indian Napoleon) అని అభివర్ణించాడు.
• దిగ్విజయ యాత్రల వ్యూహాలు:
  1. ఆర్యావర్త దండయాత్ర (ఉత్తర భారతదేశం): ఉత్తర భారత్‌లోని 9 మంది రాజులను ఓడించి వారి రాజ్యాలను గుప్త సామ్రాజ్యంలో నేరుగా విలీనం చేసుకున్నాడు (దీనిని 'ప్రసభోద్ధరణ' - సమూలంగా పెకిలించివేయడం అన్నారు).
  2. దక్షిణాపథ దండయాత్ర: దక్షిణ భారతదేశంలోని 12 మంది రాజులను ఓడించాడు (కాంచీపురం పాలకుడు విష్ణుగోపుడు సహా). ఇక్కడ 'గ్రహణ-మోక్ష-అనుగ్రహ' విధానాన్ని అవలంబించాడు (రాజ్యాలను జయించి, బంధించి, తిరిగి సామంత షరతులతో వారికి అప్పగించడం).
  3. అటవీ రాజ్యాలు (ఆటవిక రాజ్యాలు): మధ్య భారత అడవులలోని తెగల పాలకులను లొంగదీసుకుని సేవకులుగా మార్చుకున్నాడు.
  4. సరిహద్దు రాజ్యాలు (ప్రత్యంత రాజ్యాలు): సమతట, దావాక, కామరూప, నేపాల్ పాలకులు స్వచ్ఛందంగా కప్పం చెల్లించేలా చేశాడు.

సముద్రగుప్తుని దిగ్విజయాలు, వ్యక్తిత్వం, యుద్ధ నీతిని సమగ్రంగా వివరించే ప్రాథమిక మరియు అత్యంత ప్రామాణికమైన చారిత్రక ఆధారం అలహాబాద్ స్తంభ శాసనం.

• రచయిత మరియు భాషా శైలి:
  1. సముద్రగుప్తుని ఆస్థాన కవి, సంధివిగ్రహిక (విదేశాంగ మంత్రి) అయిన 'హరిసేనుడు' దీనిని సంస్కృత భాషలో రచించాడు.
  2. ఇది బ్రాహ్మీ లిపిలో, పద్య మరియు గద్యాలు మిశ్రమంగా ఉండే 'చంపూ శైలి' (Champu style) లో చెక్కబడింది; ఇందులో మొత్తం 33 పంక్తులు ఉన్నాయి.
• శాసన వేదిక మరియు చారిత్రక ప్రాధాన్యం:
  1. మూలంలో ఈ స్తంభం అశోకుని కాలానికి చెందినది (కౌశాంబిలో ఉండేది; తర్వాత అక్బర్ కాలంలో అలహాబాద్ కోటకు మార్చబడింది).
  2. ఇదే స్తంభంపై మౌర్య చక్రవర్తి అశోకుని శాసనం, గుప్త చక్రవర్తి సముద్రగుప్తుని ప్రశస్తి మరియు మొఘల్ చక్రవర్తి జహంగీర్ పర్షియన్ శాసనాలు ఉండటం విశేషం.
  3. శాసనం సముద్రగుప్తుని 'నూరు యుద్ధాల విజేత'గా, అజేయ వీరుడిగా వర్ణిస్తుంది.

సముద్రగుప్తుడు కేవలం అజేయ సైనిక పాలకుడే కాక, గొప్ప కళాభిమాని, కవి మరియు విద్వాంసులను పోషించిన సరస్వతీ పుత్రుడు.

• బిరుదులు మరియు నాణేలు:
  1. సంగీతం, సాహిత్యంపై ఉన్న మక్కువ వల్ల 'కవిరాజ' (కవులలో రాజు) అనే విశిష్ట బిరుదు పొందాడు.
  2. నాణేలపై ఒకవైపు వీణ వాయిస్తున్నట్లుగా (Veena-player type) ముద్రించబడిన సముద్రగుప్తుని బంగారు నాణెం ఆయన సంగీత ప్రావీణ్యానికి నిదర్శనం.
  3. ఇతర బిరుదులు: అశ్వమేధ పరాక్రమ, అప్రతిరథ, పరాక్రమాంక, సర్వరాజోచ్ఛేత్త (సమస్త రాజులను నిర్మూలించినవాడు).
• మత సహనం మరియు బౌద్ధ విహార నిర్మాణం:
  1. పరమ భాగవతుడైనప్పటికీ ఇతర మతాల పట్ల విశాల దృక్పథం ప్రదర్శించాడు.
  2. ప్రసిద్ధ బౌద్ధ పండితుడైన 'వసుబంధు'ను తన ఆస్థానంలో ఆదరించాడు.
  3. సిలోన్ (శ్రీలంక) రాజు మేఘవర్మను బోధగయలో సింహళ బౌద్ధ యాత్రికుల కోసం ఒక బౌద్ధ విహారాన్ని నిర్మించుకోవడానికి సముద్రగుప్తుడు అనుమతి ఇచ్చాడు.

సముద్రగుప్తుని తర్వాత అధికారంలోకి వచ్చిన రెండవ చంద్రగుప్తుడు (క్రీ.శ. 380 - 415) గుప్త సామ్రాజ్యాన్ని వైభవోపేతమైన శిఖరాలకు చేర్చాడు. దేవీచంద్రగుప్తం నాటకం ప్రకారం రామగుప్తుని తర్వాత ఈయన అధికారంలోకి వచ్చాడు.

• శకుల నిర్మూలన మరియు వైవాహిక బంధాలు:
  1. పశ్చిమ భారతదేశాన్ని శతాబ్దాలుగా పాలిస్తున్న పశ్చిమ క్షత్రపులను (శకులు) సంపూర్ణంగా ఓడించి గుజరాత్, కాథియావాడ్ తీరాలను సామ్రాజ్యంలో కలిపాడు.
  2. చివరి శక పాలకుడైన మూడవ రుద్రసింహుడిని సంహరించినందుకు 'శకారి' (శకుల శత్రువు) మరియు 'విక్రమాదిత్య' అనే బిరుదులు పొందాడు.
  3. నాగ వంశ రాజకుమారి కుబేరనాగను వివాహం చేసుకున్నాడు; తన కుమార్తె ప్రభావతీగుప్తను దక్షిణాపథంలో బలమైన వాకాటక రాజైన రెండవ రుద్రసేనుడికి ఇచ్చి వివాహం చేశాడు.
• రాజధానులు మరియు పోర్టులు:
  1. పాటలీపుత్రంతో పాటు, పశ్చిమ వాణిజ్య కేంద్రమైన ఉజ్జయినిని తన రెండవ రాజధానిగా చేసుకున్నాడు.
  2. పశ్చిమ తీర ఓడరేవులైన భరూచ్ (భృగుకచ్ఛ), కాంబే గుప్తుల ఆధీనంలోకి రావడం వల్ల రోమన్ మరియు పాశ్చాత్య దేశాలతో విదేశీ వాణిజ్యం విపరీతంగా పెరిగింది.

రెండవ చంద్రగుప్తుని ఉజ్జయిని ఆస్థానం సాహిత్యం, విజ్ఞాన రంగాల్లో అగ్రగణ్యులైన 'నవరత్నాలు' అనే తొమ్మిది మంది పండితులతో ప్రకాశించింది.

• నవరత్నాల జాబితా మరియు వారి రంగాలు:
  1. కాళిదాసు: భారతదేశ షేక్‌స్పియర్‌గా పేరొందిన మహాకవి మరియు నాటకకర్త.
  2. అమరసింహుడు: సంస్కృత నిఘంటువైన 'అమరకోశం' రచయిత (బౌద్ధ పండితుడు).
  3. వరాహమిహిరుడు: ప్రముఖ ఖగోళ, జ్యోతిష శాస్త్రవేత్త ('బృహత్సంహిత', 'పంచసిద్ధాంతిక').
  4. ధన్వంతరి: ప్రాచీన ఆయుర్వేద వైద్య శాస్త్ర పితామహుడు ('నవనీతకం').
  5. బేతాళభట్టు: మాంత్రిక శాస్త్రవేత్త ('మంత్రశాస్త్రం').
  6. శంకు: వాస్తు మరియు నిర్మాణ శిల్పశాస్త్ర నిపుణుడు.
  7. క్షపణకుడు: ప్రముఖ జ్యోతిష పండితుడు.
  8. ఘటకర్పరుడు: శిల్పకళ మరియు కావ్య నిపుణుడు.
  9. వరరుచి: ప్రాకృత వ్యాకరణకర్త ('ప్రాకృత ప్రకాశ' గ్రంథకర్త).

రెండవ చంద్రగుప్తుని పాలనా కాలంలో భారతదేశాన్ని సందర్శించిన మొట్టమొదటి చైనా బౌద్ధ యాత్రికుడు ఫాహియాన్ (క్రీ.శ. 399 - 414).

• యాత్రా లక్ష్యం మరియు గ్రంథం:
  1. బౌద్ధ వినయ పిటకానికి సంబంధించిన ప్రామాణిక గ్రంథాల తాళపత్ర ప్రతులను సేకరించడానికి ఫాహియాన్ కాలినడకన గోబీ ఎడారి గుండా భారతదేశానికి వచ్చాడు.
  2. తన యాత్రా విశేషాలను 'ఫో-క్యో-కి' (Fo-Kwo-Ki - బౌద్ధ రాజ్యాల రికార్డు) అనే ప్రసిద్ధ గ్రంథంలో నమోదు చేశాడు.
• సామాజిక, పరిపాలనా స్థితిగతుల వర్ణన:
  1. ఫాహియాన్ తన గ్రంథంలో ఎక్కడా పాలక చక్రవర్తి రెండవ చంద్రగుప్తుని పేరును నేరుగా ప్రస్తావించలేదు.
  2. గుప్తుల రాజ్యంలో ప్రజలు శాంతియుతంగా, సుఖసంతోషాలతో జీవిస్తున్నారని పేర్కొన్నాడు.
  3. శిక్షలు చాలా మృదువుగా ఉండేవని, మరణశిక్షలు లేవని, కేవలం జరిమానాలు మాత్రమే విధించేవారని వర్ణించాడు; పదేపదే దేశద్రోహం చేసిన వారికి మాత్రమే కుడిచేయి నరికేవారని తెలిపాడు.
  4. ప్రజలు ఉల్లి, వెల్లుల్లి, మాంసం, మద్యం ముట్టేవారు కాదని, సాధారణ క్రయవిక్రయాల్లో 'గవ్వలను' (Cowries) మారక ద్రవ్యంగా వాడేవారని రాశాడు.
  5. అయితే అంటరానివారైన 'చండాలురు' ఊరి వెలుపల నివసించేవారని, వారు నగరంలోకి వచ్చేటప్పుడు కర్రలతో చప్పుడు చేస్తూ రావాలని పేర్కొనడం ద్వారా సామాజిక అసమానతలను కూడా బహిర్గతం చేశాడు.

రెండవ చంద్రగుప్తుని కుమారుడైన మొదటి కుమారగుప్తుడు (క్రీ.శ. 415 - 455) 'మహేంద్రాదిత్య' అనే బిరుదుతో సుదీర్ఘకాలం శాంతియుతంగా పాలన సాగించాడు.

• నలంద విశ్వవిద్యాలయ స్థాపన:
  1. బీహార్‌లోని రాజగృహ సమీపంలో ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన 'నలంద మహావిహార' (విశ్వవిద్యాలయం) ను క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దంలో మొదటి కుమారగుప్తుడు స్థాపించాడు.
  2. ఇది మహాయాన బౌద్ధ మత విద్యాపీఠంగా అంతర్జాతీయ ఖ్యాతి గడించింది; చైనా, టిబెట్, కొరియా దేశాల నుండి వేలాది విద్యార్థులు ఇక్కడికి వచ్చేవారు.
• నాణేలు మరియు సైనిక సవాళ్లు:
  1. గుప్త రాజులలో అత్యధిక సంఖ్యలో శాసనాలు, విభిన్న రకాల నాణేలు జారీ చేసిన రాజు కుమారగుప్తుడే.
  2. కార్తికేయ దేవుని భక్తుడైన ఈయన 'మయూర వాహన' (నెమలి) నాణేలను ముద్రించాడు మరియు అశ్వమేధ యాగం నిర్వహించాడు.
  3. ఈయన పాలన చివరి దశలో మధ్య ఆసియాకు చెందిన తెల్ల హూణులు మరియు పుష్పమిత్రుల దండయాత్రలు ప్రారంభమయ్యాయి; యువరాజైన స్కందగుప్తుడు వారిని విజయవంతంగా తిప్పికొట్టాడు.

గుప్త సామ్రాజ్యపు చివరి గొప్ప సార్వభౌముడు స్కందగుప్తుడు (క్రీ.శ. 455 - 467). ఈయన కాలంలో సామ్రాజ్యం తీవ్రమైన విదేశీ ముప్పులను ఎదుర్కొంది.

• హూణుల ఓటమి (భితారి శాసనం):
  1. మధ్య ఆసియా నుండి భారతదేశంపై విరుచుకుపడిన భయంకరమైన సంచార తెగ అయిన హూణులను (White Hunas) స్కందగుప్తుడు నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించి తరిమికొట్టాడు.
  2. ఈ ఘన విజయం వల్ల రోమన్ సామ్రాజ్యాన్ని సైతం గడగడలాడించిన హూణుల నుండి భారతదేశ నాగరికత దాదాపు అర్ధ శతాబ్ద కాలం పాటు కాపాడబడింది.
  3. ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని ఘాజీపూర్‌లో ఉన్న 'భితారి స్తంభ శాసనం' హూణులతో జరిగిన భీకర యుద్ధాన్ని సమగ్రంగా వివరిస్తుంది.
• సుదర్శన తటాక పునరుద్ధరణ (జునాగఢ్ శాసనం):
  1. గుజరాత్‌లోని సౌరాష్ట్ర ప్రావిన్స్ గవర్నరైన పర్ణదత్తుడు మరియు ఆయన కుమారుడు చక్రపాలితుడు వరదల వల్ల గండిపడిన సుదర్శన సరస్సు ఆనకట్టను స్కందగుప్తుని ఆదేశాలతో పునర్నిర్మించారు.
  2. ఈ చారిత్రక ఘట్టం గిర్నార్/జునాగఢ్ రాతి శాసనంలో నమోదు చేయబడింది.
  3. నిరంతర యుద్ధాల వల్ల రాజభోజనం, ఖజానా క్షీణించడంతో స్కందగుప్తుని నాణేలలో బంగారు స్వచ్ఛత బాగా తగ్గింది.

మౌర్యుల నాటి అత్యంత కేంద్రీకృత నియంతృత్వ పాలనతో పోలిస్తే, గుప్తుల పరిపాలన వికేంద్రీకృత స్వరూపాన్ని, భూస్వామ్య లక్షణాలను కలిగి ఉంది.

• కేంద్ర పాలన మరియు మంత్రులు:
  1. రాజు సర్వాధికారి; దైవాంశ సంభూతుడిగా పరిగణించబడ్డాడు (పరమభట్టారక, పరమేశ్వర బిరుదులు).
  2. రాజుకు సహాయంగా మంత్రుల మండలి ఉండేది; అత్యున్నత అధికారులను 'కుమారామాత్యులు' అని పిలిచేవారు (ఇది ఆధునిక IAS లాంటి అత్యున్నత కేడర్).
  3. ఇతర అధికారులు: మహాదండనాయక (ప్రధాన న్యాయాధికారి), మహాసంధివిగ్రహిక (యుద్ధ మరియు విదేశాంగ మంత్రి), మహాప్రతీహార (అంతఃపుర రక్షకుడు), మహాబలాధికృత (సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు).
• ప్రాంతీయ పరిపాలనా విభాగాలు:
  1. భుక్తి (రాష్ట్రం/ప్రావిన్స్): దీని పాలకుడిని 'ఉపారికుడు' (Uparika) అనేవారు (సాధారణంగా రాజకుమారులు నియమితులయ్యేవారు).
  2. విషయ (జిల్లా): భుక్తులు విషయాలుగా విభజించబడ్డాయి; దీని పాలకుడు 'విషయపతి'.
  3. వీథి: విషయ పరిధిలోని తాలూకా స్థాయి విభాగం.
  4. గ్రామ: అత్యంత ప్రాథమిక విభాగం; గ్రామాధికారిని 'గ్రామిక' లేదా 'గ్రామాధ్యక్ష' అనేవారు.
• నగర పాలనలో ప్రజాస్వామిక లక్షణాలు:
  1. దామోదర్‌పూర్ రాగిరేకు శాసనం ప్రకారం జిల్లా పాలనలో విషయపతికి సహాయంగా నగర ప్రముఖుల మండలి ఉండేది: నగరశ్రేష్ఠి (ముఖ్య బ్యాంకర్/వర్తకుడు), సార్థవాహ (వర్తక బిడారాల నాయకుడు), ప్రథమ కులిక (ప్రధాన చేతివృత్తుల శిల్పి), ప్రథమ కాయస్థ (ప్రధాన లేఖకుడు/రాయసగాడు).

గుప్తుల కాలంలో వ్యవసాయం ఆర్థిక వ్యవస్థకు ప్రాథమిక పునాదిగా నిలిచింది; రాజ్యానికి ప్రధాన ఆదాయ వనరు భూమి శిస్తు.

• భూమి వర్గీకరణ మరియు పన్నులు:
  1. అమరకోశం ప్రకారం భూములు 12 రకాలు; ప్రధాన రకాలు: క్షేత్ర (వ్యవసాయ యోగ్యమైన భూమి), ఖిల (బీడు భూమి), అప్రహత (అటవీ/సాగు చేయని భూమి), వాస్తు (నివాస స్థలం), చరగాహ (పచ్చిక బయళ్ళు).
  2. రాజు పంట దిగుబడిలో 1/6వ వంతు నుండి 1/4వ వంతు వరకు పన్నుగా వసూలు చేసేవాడు.
  3. ముఖ్య పన్నులు: 'భాగ' (రాజుకు చెల్లించే సాధారణ పంట వాటా), 'భోగ' (రాజుకు ఇచ్చే పండ్లు, కట్టెల కానుకలు), 'బలి' (పూర్వం స్వచ్ఛందం, గుప్తుల కాలంలో నిర్బంధ పన్ను), 'ఉద్రంగ' (శాశ్వత రైతులపై పన్ను), 'ఉపరికర' (తాత్కాలిక రైతులపై అదనపు పన్ను).
• భూస్వామ్య విధానం (Feudalism) మరియు వెట్టిచాకిరి:
  1. బ్రాహ్మణులకు, దేవాలయాలకు పన్నులు లేని భూములను దానంగా ఇచ్చే పద్ధతిని 'అగ్రహారాలు' లేదా 'బ్రహ్మదేయ' అనేవారు.
  2. ఈ భూదానాల వల్ల మధ్యవర్తి భూస్వాములు ఏర్పడి సామంత వ్యవస్థ వేళ్ళూనుకుంది.
  3. ప్రజల నుండి ఎటువంటి వేతనం ఇవ్వకుండా బలవంతంగా చేయించుకునే ఉచిత చాకిరిని 'విష్టి' (Vishti) అనేవారు.

ప్రాచీన భారతదేశంలో అత్యంత సుందరమైన, కళాత్మక నాణేలను ముద్రించిన ఘనత గుప్త చక్రవర్తులకు దక్కుతుంది.

• బంగారు నాణేలు (దీనారాలు):
  1. గుప్తులు అత్యధిక సంఖ్యలో బంగారు నాణేలను విడుదల చేశారు; వీటిని 'దీనారాలు' (Dinaras) అని పిలిచేవారు (రోమన్ 'దినారియస్' పదం నుండి వచ్చింది).
  2. నాణేలపై రాజుల బొమ్మలు, వారి బిరుదులు, యజ్ఞ యాగాలు, వేట దృశ్యాలు (పులి, సింహం, ఖడ్గమృగాన్ని వేటాడే దృశ్యాలు) అత్యంత సజీవంగా చెక్కబడ్డాయి.
  3. బయా transfer/బయానా నిధి (రాజస్థాన్‌లోని భరత్‌పూర్): ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద గుప్తుల నాణేల నిధి ఇక్కడ బయల్పడింది (దాదాపు 1821 నాణేలు).
• వెండి మరియు రాగి నాణేలు:
  1. వెండి నాణేలను 'రూప్యక' (Rupyaka) అని పిలిచేవారు; పశ్చిమ శకులపై సాధించిన విజయానికి గుర్తుగా రెండవ చంద్రగుప్తుడు వీటిని మొదటగా ప్రవేశపెట్టాడు.
  2. రాగి నాణేలను 'భాషక' అనేవారు; గుప్తుల రాగి నాణేలు చాలా అరుదుగా లభించాయి (రామగుప్తుని నాణేలు కొన్ని లభించాయి).
  3. స్కందగుప్తుని తర్వాత వచ్చిన అనంతర గుప్తుల నాణేలలో బంగారు స్వచ్ఛత తగ్గి లోహ కల్తీ పెరిగింది; ఇది ఆర్థిక క్షీణతకు స్పష్టమైన సంకేతం.

వర్ణాశ్రమ ధర్మం పటిష్టమైనప్పటికీ, సామాజిక అంతరాలు, ఉపకులాల ఆవిర్భావం మరియు అంటరానితనం తీవ్రరూపం దాల్చిన కాలమిది.

• వర్ణాలు మరియు ఉపకులాల పెరుగుదల:
  1. బ్రాహ్మణుల ప్రాబల్యం పరాకాష్టకు చేరింది; విస్తారమైన భూదానాలు పొందడం వల్ల వారు భూస్వామ్య వర్గంగా కూడా మారారు.
  2. విదేశీ తెగలైన శకులు, హూణులు హిందూ సమాజంలో క్షత్రియులుగా విలీనమయ్యారు.
  3. వివిధ చేతివృత్తుల సంఘాలు (శ్రేణులు) శాశ్వత ఉపకులాలుగా మారాయి.
  4. భూ రికార్డులు రాయడం, పన్నుల లెక్కలు నిర్వహించే ఒక కొత్త పరిపాలనా వర్గంగా 'కాయస్థ' (Kayastha) కులం తొలిసారిగా గుప్తుల కాలంలో ఆవిర్భవించింది (యాజ్ఞవల్క్య స్మృతి దీనిని మొదటగా పేర్కొంది).
• అస్పృశ్యత మరియు చండాలుర దుస్థితి:
  1. సమాజంలో అంటరానితనం కఠినంగా అమలైంది; చండాలురు ఊరి వెలుపల నివసిస్తూ శవాలను దహనం చేయడం, తోళ్ల పనులు చేయడం వంటి పనులకు పరిమితమయ్యారు.
  2. ఫాహియాన్ వర్ణన ప్రకారం చండాలురు నగరంలోకి ప్రవేశించేటప్పుడు ఇతరులు వారిని చూసి మైలపడకుండా ఉండటానికి కర్రలతో చప్పుడు చేసుకుంటూ హెచ్చరిస్తూ నడవాల్సి వచ్చేది.

గుప్తుల కాలంలో మహిళల సామాజిక హోదా మరింత క్షీణించింది; పితృస్వామ్య నియంత్రణలు బలపడ్డాయి.

• సామాజిక ఆంక్షలు మరియు వివాహం:
  1. బాల్య వివాహాలు సర్వసాధారణమయ్యాయి; స్త్రీలకు ఉపనయన సంస్కారం మరియు వేదాధ్యయన హక్కులు పూర్తిగా నిరాకరించబడ్డాయి.
  2. ఉన్నత వర్గాల పురుషులలో బహుభార్యత్వాచారం వ్యాప్తిలో ఉంది.
  3. స్త్రీలకు ఆస్తి హక్కులు లేవు; అయితే వివాహ సమయంలో బహుమతిగా లభించిన నగలపై ఉండే 'స్త్రీధనం' (Stridhana) పై మాత్రమే పూర్తి హక్కు ఉండేది.
• తొలి సతీసహగమన శాసన ఆధారం (ఏరణ్ శాసనం - క్రీ.శ. 510):
  1. భారతదేశ చరిత్రలోనే సతీసహగమనానికి (విధవరాలు భర్త చితాగ్నిలో దూకి ప్రాణత్యాగం చేయడం) సంబంధించిన మొట్టమొదటి లిఖిత శాసన సాక్ష్యం గుప్తుల కాలంలో లభించింది.
  2. మధ్యప్రదేశ్‌లోని సాగర్ జిల్లాలో లభించిన భానుగుప్తుని 'ఏరణ్ శాసనం' (Eran Inscription) దీనిని నమోదు చేసింది.
  3. హూణులతో జరిగిన యుద్ధంలో భానుగుప్తుని సేనాని అయిన 'గోపరాజు' వీరమరణం పొందగా, అతని భార్య చితిపై పడి సతీసహగమనం చేసిందని ఈ శాసనం స్పష్టంగా పేర్కొంది.

గుప్తుల యుగంలో సనాతన పౌరాణిక హిందూ మతం, ముఖ్యంగా వైష్ణవ మతం (భాగవత మతం) అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది.

• వైష్ణవ మతం మరియు రాజపోషణ:
  1. గుప్త చక్రవర్తులు దాదాపు అందరూ తమను తాము 'పరమ భాగవతులు'గా ప్రకటించుకున్నారు.
  2. గుప్తుల అధికారిక రాజ్య చిహ్నం విష్ణుమూర్తి వాహనమైన 'గరుడ' (Garuda).
  3. విష్ణువు యొక్క దశావతారాల భావన, ముఖ్యంగా వరాహ అవతారం అమిత ప్రజాదరణ పొందింది (ఉదయగిరి గుహల్లోని భారీ వరాహ శిల్పం ప్రసిద్ధి).
  4. లక్ష్మీదేవిని సంపదలకు అధిదేవతగా నాణేలపై విస్తృతంగా చిత్రీకరించారు.
• శైవం మరియు ఇతర మతాల పట్ల సహనం:
  1. వైష్ణవంతో పాటు శైవ మతం కూడా వర్ధిల్లింది; అర్ధనారీశ్వర మరియు హరి-హర (విష్ణు-శివ సమైక్యత) భావనలు బలపడ్డాయి.
  2. గంగా, యమునా నదులను పవిత్ర దేవతలుగా పూజించే సంప్రదాయం దేవాలయాల ద్వారాలపై ప్రారంభమైంది.
  3. బౌద్ధ, జైన మతాలను ఎక్కడా హింసించలేదు; మొదటి కుమారగుప్తుడు పరమ భాగవతుడైనప్పటికీ నలంద బౌద్ధ విహారానికి భూములను దానమిచ్చాడు.

గుప్తుల కాలాన్ని 'సంస్కృత సాహిత్య స్వర్ణయుగం' అని పిలుస్తారు. ప్రాకృతం స్థానంలో సంస్కృతం సామ్రాజ్య అధికార భాషగా సర్వోన్నత శిఖరాలను అధిరోహించింది.

• మహాకవి కాళిదాసు గ్రంథాలు:
  1. నాటకాలు (3): 1. అభిజ్ఞాన శాకుంతలం (విశ్వవిఖ్యాత నాటకం - దుష్యంతుడు, శకుంతల ప్రణయ కథ; 1789లో సర్ విలియం జోన్స్ దీనిని ఆంగ్లంలోకి అనువదించాడు), 2. మాళవికాగ్నిమిత్రం (శుంగ రాజు అగ్నిమిత్రుని కథ), 3. విక్రమోర్వశీయం (పురూరవుడు, ఊర్వశి కథ).
  2. మహాకావ్యాలు (2): 1. రఘువంశం (శ్రీరాముని ఇక్ష్వాకు వంశ చరిత్ర), 2. కుమారసంభవం (శివపార్వతుల వివాహం మరియు కుమారస్వామి జననం).
  3. ఖండకావ్యాలు/గీతికవ్యాలు (2): 1. మేఘదూతం (యక్షుడు మేఘం ద్వారా ప్రియురాలికి పంపిన సందేశం), 2. ఋతుసంహారం (ఆరు ఋతువుల ప్రకృతి వర్ణన).
• ఇతర ప్రముఖ నాటకకర్తలు మరియు గ్రంథాలు:
  1. విశాఖదత్తుడు: 'ముద్రారాక్షసం' (మౌర్య చంద్రగుప్తుడు, చాణక్యుని రాజకీయ వ్యూహాలు - శృంగార రసం లేని రాజకీయ నాటకం), 'దేవీచంద్రగుప్తం' (రామగుప్తుడు, ధ్రువదేవి, రెండవ చంద్రగుప్తుని కథ).
  2. శూద్రకుడు: 'మృచ్ఛకటికం' (మట్టిబండి - పేద బ్రాహ్మణుడు చారుదత్తుడు, వేశ్య వసంతసేనల ప్రేమకథ; వాస్తవిక సామాజిక నాటకం).
  3. భాసుడు: 'స్వప్నవాసవదత్త', 'దరిద్ర చారుదత్త'.

లౌకిక నీతి కథలు, చట్ట గ్రంథాలు మరియు పురాణాల తుది రూపకల్పనలో గుప్తుల కాలం అత్యంత కీలక పాత్ర పోషించింది.

• విష్ణుశర్మ - పంచతంత్రం:
  1. అమరశక్తి మహారాజు యొక్క అజ్ఞానులైన కుమారులకు రాజనీతి, లౌకిక జ్ఞానాన్ని బోధించడానికి విష్ణుశర్మ జంతువుల పాత్రలతో 'పంచతంత్రం' నీతి కథలను రచించాడు.
  2. బైబిల్ తర్వాత ప్రపంచంలో అత్యధిక భాషల్లోకి అనువదించబడిన గ్రంథంగా పంచతంత్రం చరిత్ర సృష్టించింది (పర్షియన్ భాషలోకి 'కలీలా-వా-దిమ్నా'గా అనువదించబడింది).
• పురాణాలు మరియు ఇతిహాసాల తుది సంకలనం:
  1. రామాయణం, మహాభారతం ఇతిహాసాలు మరియు 18 ప్రధాన పురాణాలు ప్రస్తుత రూపంలో తుది సంకలనం (Final Compilation) చేయబడింది గుప్తుల కాలంలోనే.
• ధర్మశాస్త్రాలు మరియు కామసూత్రాలు:
  1. నారద స్మృతి, బృహస్పతి స్మృతి, కాత్యాయన స్మృతులు రచించబడి పౌర మరియు క్రిమినల్ చట్టాల విభజన స్పష్టమైంది.
  2. వాత్సాయనుడు ప్రసిద్ధ లైంగిక, సాంఘిక జీవన గ్రంథమైన 'కామసూత్ర'ను రచించాడు.
  3. కామందకుడు చాణక్యుని అర్థశాస్త్రం ఆధారంగా 'నీతిసార' అనే రాజకీయ గ్రంథాన్ని రచించాడు.

ప్రాచీన భారతదేశంలో శాస్త్రీయ ఆలోచనకు, ఖగోళ పరిశోధనలకు గుప్తుల కాలం స్వర్ణయుగంగా నిలిచింది; ఇందులో అగ్రగణ్యుడు ఆర్యభట్టు (క్రీ.శ. 476 - 550).

• ఆర్యభట్టు రచనలు:
  1. పాట్నా (కుసుమపురం) కేంద్రంగా పరిశోధనలు చేసిన ఆర్యభట్టు 23 సంవత్సరాల వయసులోనే 'ఆర్యభటీయం' మరియు 'సూర్యసిద్ధాంతం' గ్రంథాలను రచించాడు.
• శాస్త్రీయ ఆవిష్కరణలు:
  1. భూమి గుండ్రంగా ఉందని, అది తన అక్షం చుట్టూ తాను తిరుగుతోందని (భూభ్రమణం) ప్రపంచంలోనే తొలిసారిగా ప్రకటించాడు.
  2. సూర్యగ్రహణం, చంద్రగ్రహణాలు రాహు-కేతువుల వల్ల కాదని, చంద్రుని నీడ భూమిపై, భూమి నీడ చంద్రునిపై పడటం వల్ల ఏర్పడే ఖగోళ దృగ్విషయాలని శాస్త్రీయంగా నిరూపించాడు.
  3. ఒక సంవత్సరం కాల పరిమితిని 365.2586 రోజులుగా అత్యంత ఖచ్చితంగా లెక్కించాడు.
  4. పై (Pi - $\pi$) విలువను 3.1416 గా అత్యంత సమీపంగా గణించాడు.
  5. సున్నా (Zero) భావన మరియు దశాంశ విధానం (Decimal system) అభివృద్ధిలో కీలక పాత్ర పోషించాడు; త్రికోణమితిలోని 'సైన్' (Jya/Sine) పట్టికను రూపొందించాడు.

ఆర్యభట్టు సమకాలీన మరియు తర్వాతి తరానికి చెందిన వరాహమిహిరుడు, బ్రహ్మగుప్తుడు ప్రాచీన విజ్ఞానాన్ని మరింత ఉన్నత శిఖరాలకు చేర్చారు.

• వరాహమిహిరుడు (విక్రమాదిత్యుని నవరత్నం):
  1. ఉజ్జయినికి చెందిన ఈయన బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి; ఖగోళం, జ్యోతిష్యం, వృక్షశాస్త్రం, భూగర్భ జలాల శాస్త్రాలపై సాధికారిక పరిశోధనలు చేశాడు.
  2. రచనలు: 'పంచసిద్ధాంతిక' (పౌలిశ, రోమక, వాసిష్ఠ, సౌర, పైతామహ అనే 5 ప్రాచీన ఖగోళ సిద్ధాంతాల సమాహారం).
  3. 'బృహత్సంహిత': ఖగోళం, వాతావరణం, భూకంపాలు, రత్నపరీక్ష, వాస్తు శాస్త్రాల విజ్ఞాన సర్వస్వం (Encyclopedia).
  4. 'బృహజ్జాతక' మరియు 'లఘుజాతక': ప్రామాణిక జ్యోతిష శాస్త్ర గ్రంథాలు.
  5. చంద్రుడు భూమి చుట్టూ, భూమి సూర్యుని చుట్టూ తిరుగుతున్నాయని వరాహమిహిరుడు స్పష్టం చేశాడు.
• బ్రహ్మగుప్తుడు (క్రీ.శ. 598 - 668):
  1. రాజస్థాన్‌లోని భిల్మాల్‌కు చెందిన ఈయనను భారతదేశ న్యూటన్‌గా పరిగణిస్తారు.
  2. గ్రంథాలు: 'బ్రహ్మస్ఫుట సిద్ధాంతం', 'ఖండఖాద్యక'.
  3. 'సమస్త వస్తువులు సహజ గురుత్వాకర్షణ నియమం వల్ల భూమి వైపు పడతాయి' అని ఐజాక్ న్యూటన్ కంటే దాదాపు 1000 సంవత్సరాల ముందే గురుత్వాకర్షణ శక్తిని స్పష్టంగా వర్ణించాడు.
  4. సున్నాతో కూడికలు, తీసివేతలు, గుణకారాలు చేసే గణిత నియమాలను క్రమబద్ధీకరించాడు.

రసాయన శాస్త్రం, లోహ సంగ్రహణ మరియు వైద్య రంగాలలో గుప్తుల కాలం సాధించిన ప్రగతికి దృష్టాంతాలు నేటికీ ఆశ్చర్యపరుస్తున్నాయి.

• వైద్య శాస్త్ర ప్రగతి:
  1. నవరత్నాలలో ఒకరైన ధన్వంతరిని ఆయుర్వేదానికి ప్రతినిధిగా భావిస్తారు.
  2. 'నవనీతకం' (రసాయనాలు, లేహ్యాలు, ఔషధాల తయారీ గ్రంథం) ఈ కాలంలోనే వెలువడింది.
  3. వాగ్భటుడు ఆయుర్వేద ప్రసిద్ధ గ్రంథమైన 'అష్టాంగ సంగ్రహం' మరియు 'అష్టాంగ హృదయం' రచించాడు.
  4. సుశ్రుత సంహిత ఈ కాలంలో సవరించబడి శస్త్రచికిత్స (Surgery) పద్ధతులు విస్తరించాయి.
  5. పాలకాప్యుడు ఏనుగుల చికిత్సపై 'హస్త్యాయుర్వేదం' గ్రంథాన్ని రచించాడు.
• మెహ్రౌలీ ఇనుప స్తంభం (ఢిల్లీ - రసాయన కళాఖండం):
  1. ఢిల్లీలోని కుతుబ్ మినార్ ప్రాంగణంలో ఉన్న 23 అడుగుల ఎత్తు, 6 టన్నుల బరువున్న మెహ్రౌలీ ఇనుప స్తంభం (Iron Pillar) గుప్తుల నాటి లోహ సాంకేతికతకు నిదర్శనం.
  2. దీనిపై 'చంద్ర' అనే రాజు (రెండవ చంద్రగుప్తుడు) విజయాలు సంస్కృతంలో చెక్కబడి ఉన్నాయి.
  3. 1600 సంవత్సరాలుగా ఎండకు, వానకు బహిరంగంగా ఉన్నప్పటికీ ఇప్పటివరకు ఏమాత్రం తుప్పు పట్టకపోవడం (Rustless) ప్రాచీన భారతీయ రసాయన శాస్త్ర నైపుణ్యానికి తిరుగులేని నిదర్శనం.

భారతీయ చరిత్రలో శాశ్వతమైన రాతి దేవాలయాల నిర్మాణ ప్రక్రియ (Structural Temples) గుప్తుల కాలంలోనే అధికారికంగా ప్రారంభమైంది; ఇది ఉత్తర భారత 'నాగర శైలి'కి పునాది వేసింది.

• గుప్త దేవాలయ నిర్మాణ దశల లక్షణాలు:
  1. ప్రారంభంలో దేవాలయాలు చదునైన పైకప్పు (Flat roofs) కలిగి ఉండేవి.
  2. తర్వాతి దశలో గర్భగుడిపై ఎత్తైన శిఖరం (Shikhara) నిర్మించడం ప్రారంభమైంది.
  3. గర్భగుడి చుట్టూ ప్రదక్షిణాపథం, ఎత్తైన జగతి (ప్లాట్‌ఫామ్), గర్భగుడి ద్వారబంధాలపై గంగా-యమునా నదీ దేవతల శిల్పాలు గుప్త శైలి ముఖ్య లక్షణాలు.
  4. దేవాలయాల మూలల్లో నాలుగు చిన్న ఉపాలయాలు, మధ్యలో ప్రధానాలయం ఉండే 'పంచాయతన శైలి' (Panchayatana style) ఈ కాలంలోనే ఆవిర్భవించింది.
• ప్రముఖ దేవాలయాలు:
  1. దేవగఢ్ దశావతార దేవాలయం (లలిత్‌పూర్, ఉత్తరప్రదేశ్): భారతదేశంలో మొట్టమొదటి శిఖర దేవాలయం; పంచాయతన శైలిలో నిర్మించబడింది; శేషశాయి విష్ణువు శిల్పం ఇక్కడి ప్రధాన ఆకర్షణ.
  2. భితర్‌గావ్ దేవాలయం (కాన్పూర్, ఉత్తరప్రదేశ్): పూర్తిగా కాల్చిన ఇటుకలతో (Terracotta/Brick temple) నిర్మించబడిన అత్యంత ప్రాచీన శిఖర దేవాలయం.
  3. తిగవా విష్ణు దేవాలయం (మధ్యప్రదేశ్): చదునైన పైకప్పు గల తొలి దశ గుప్త దేవాలయం.
  4. భూమారా శివాలయం (మధ్యప్రదేశ్): ఏకముఖ లింగం కలిగిన ప్రసిద్ధ దేవాలయం.
  5. నచ్నా కుఠార పార్వతి దేవాలయం (మధ్యప్రదేశ్).

గుప్తుల కాలంలో రాతి గుహల నిర్మాణం మరియు భారతీయ శిల్పకళ అత్యున్నత ఆధ్యాత్మిక సౌందర్యాన్ని, పరిపక్వతను సంతరించుకున్నాయి.

• అజంతా గుహలు (మహారాష్ట్ర):
  1. వాకాటకులతో కలిసి గుప్తులు అజంతా గుహల అభివృద్ధికి తోడ్పడ్డారు.
  2. అజంతాలోని మొత్తం 29 గుహలలో 16, 17, 19వ గుహలు గుప్తుల కాలానికి చెందినవి.
  3. 16వ గుహ: 'మరణశయ్యపై ఉన్న రాజకుమారి' (Dying Princess) కుడ్యచిత్రం భావోద్వేగాల చిత్రణలో ప్రపంచ కళాఖండం.
  4. 17వ గుహ: దీనిని 'చిత్రశాల' అంటారు; బుద్ధుని పూర్వ జన్మ కథలైన జాతక కథలు అత్యంత రమణీయంగా చిత్రించబడ్డాయి.
• బాగ్ గుహలు (మధ్యప్రదేశ్):
  1. ధార్ జిల్లాలో ఉన్న ఈ 9 గుహలు లౌకిక జీవితాన్ని, నృత్య సంగీతాలను చిత్రించినందుకు ప్రసిద్ధి చెందాయి.
• శిల్పకళా కేంద్రాలు - సారనాథ్ బుద్ధుడు:
  1. మథుర, సారనాథ్, పాటలీపుత్రాలు ప్రధాన శిల్పకళా కేంద్రాలుగా విలసిల్లాయి.
  2. సారనాథ్‌లో లభించిన ధర్మచక్ర ప్రవర్తన ముద్రలోని పద్మాసన బుద్ధుని రాతి విగ్రహం ప్రశాంతతకు, అంతర్ముఖ ఆధ్యాత్మికతకు పరాకాష్ట.
  3. సుల్తాన్‌గంజ్ (బీహార్) లో లభించిన 7.5 అడుగుల ఎత్తైన కాంస్య బుద్ధ విగ్రహం (ప్రస్తుతం బర్మింగ్‌హామ్ మ్యూజియంలో ఉంది) నాటి లోహ శిల్పకళా నైపుణ్యాన్ని చాటుతుంది.

క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి మహా వైభవోపేతమైన గుప్త సామ్రాజ్యం అంతర్గత, బాహ్య ఒత్తిళ్ల వల్ల ముక్కలై పతనమైంది.

• హూణుల దండయాత్రలు (తోరమాణ మరియు మిహిరకుల):
  1. స్కందగుప్తుని తర్వాత బలహీన పాలకుల కాలంలో హూణ నాయకులైన తోరమాణుడు, అతని కుమారుడు మిహిరకులుడు ఉత్తర భారతదేశంపై తీవ్ర దాడులు చేసి పంజాబ్, రాజస్థాన్, మాల్వాలను ఆక్రమించారు.
  2. మిహిరకులుడిని క్రీ.శ. 528 లో మాల్వా పాలకుడు యశోధర్మన్ మరియు నరసింహగుప్త బాలాదిత్యులు ఓడించినప్పటికీ, ఈ దండయాత్రలు గుప్తుల ఆర్థిక వెన్నెముకను విరిచేశాయి.
• సామంతుల తిరుగుబాట్లు మరియు అంతర్గత విచ్ఛిన్నం:
  1. భూస్వామ్య విధానం వల్ల బలపడిన సామంత రాజులు స్వతంత్రం ప్రకటించుకున్నారు (వల్లభి మైత్రకులు, కనౌజ్ మౌఖరీలు, మాల్వా యశోధర్మన్, బెంగాల్ గౌడ పాలకులు).
• వాణిజ్య క్షీణత మరియు ఆర్థిక సంక్షోభం:
  1. రోమన్ సామ్రాజ్య పతనం మరియు హూణుల దాడుల వల్ల పశ్చిమ దేశాలతో విదేశీ వాణిజ్యం స్తంభించిపోయింది.
  2. నగరాలు క్షీణించి పట్టణీకరణ పతనమైంది; నాణేలలో కల్తీ పెరిగిపోయింది.
  3. చివరి గుప్త పాలకుడిగా 'విష్ణుగుప్తుడు' (క్రీ.శ. 540 - 550) చరిత్రలో నిలిచాడు; ఈయనతో గుప్త సామ్రాజ్యం అస్తమించి, ఉత్తర భారతంలో వర్ధన వంశం (హర్షవర్ధనుడు) ఆవిర్భావానికి దారితీసింది.