తెలంగాణ సంక్షేమ పథకాలు (Telangana Welfare Schemes)

తెలంగాణ ఏర్పడిన తర్వాత సంక్షేమ పథకాలు రాష్ట్ర బడ్జెట్‌లో పెద్ద భాగం అయ్యాయి. ప్రభుత్వం మారినప్పుడు కొన్ని పథకాలు కొనసాగాయి, కొన్నింటి పేర్లు, రూపం మారాయి. పరీక్షలో "ఏ పథకం – ఏ సంవత్సరం – ఏ ప్రభుత్వం" అని జాగ్రత్తగా గుర్తుంచుకోవాలి.

• ప్రభుత్వాల కాలక్రమం:
  1. జూన్ 2014 – డిసెంబర్ 2023: TRS ప్రభుత్వం (2022లో పార్టీ పేరు BRS గా మారింది) – ముఖ్యమంత్రి కె. చంద్రశేఖర్ రావు
  2. 7 డిసెంబర్ 2023 నుండి: కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం – ముఖ్యమంత్రి ఎ. రేవంత్ రెడ్డి
• 2014–2023 ముఖ్య పథకాలు:
  1. ఆసరా పింఛన్లు (2014)
  2. కల్యాణ లక్ష్మి / షాదీ ముబారక్ (2014)
  3. మిషన్ కాకతీయ (2015), మిషన్ భగీరథ (2016)
  4. KCR కిట్ (2017)
  5. రైతు బంధు, రైతు బీమా, కంటి వెలుగు (2018)
  6. దళిత బంధు (2021)
• డిసెంబర్ 2023 తర్వాత – ఆరు గ్యారంటీలు (Six Guarantees):
  1. మహాలక్ష్మి
  2. రైతు భరోసా
  3. గృహజ్యోతి
  4. ఇందిరమ్మ ఇళ్లు
  5. యువ వికాసం
  6. చేయూత
• ప్రజా పాలన (Praja Palana): ఆరు గ్యారంటీల దరఖాస్తుల కోసం డిసెంబర్ 2023 – జనవరి 2024లో గ్రామ, వార్డు సభలు నిర్వహించారు.
• నేరుగా నగదు బదిలీ (DBT): చాలా పథకాల సాయం నేరుగా లబ్ధిదారుల బ్యాంకు ఖాతాల్లోకి జమ అవుతుంది.

వృద్ధులు, వితంతువులు, దివ్యాంగులు, ఇతర బలహీన వర్గాలకు నెలవారీ పింఛను ఇచ్చే పథకమే ఆసరా (Aasara). "ఆసరా" అంటే "అండ" అని అర్థం. తెలంగాణ ఏర్పడిన వెంటనే ప్రారంభించిన మొదటి పెద్ద సంక్షేమ పథకాల్లో ఇది ఒకటి.

• ప్రారంభం: 8 నవంబర్ 2014 – అప్పటి TRS ప్రభుత్వం.
• అర్హులైన వర్గాలు:
  1. వృద్ధులు (57 ఏళ్లు పైబడినవారు – వయో పరిమితిని 65 నుండి తగ్గించారు)
  2. వితంతువులు, ఒంటరి మహిళలు
  3. దివ్యాంగులు
  4. చేనేత కార్మికులు, కల్లుగీత కార్మికులు
  5. HIV బాధితులు, బోదకాలు (Filaria) బాధితులు
  6. బీడీ కార్మికులు (తెలంగాణ ప్రత్యేకత)
• పింఛను మొత్తం – కాలక్రమం:
  1. 2014: సాధారణ ₹1,000; దివ్యాంగులు ₹1,500
  2. 2019 నుండి: సాధారణ ₹2,016; దివ్యాంగులు ₹3,016
  3. 2023: దివ్యాంగుల పింఛను ₹4,016కు పెంపు
• డిసెంబర్ 2023 తర్వాత: కొత్త ప్రభుత్వ "చేయూత" గ్యారంటీలో పింఛనును ₹4,000కు పెంచుతామని హామీ ఇచ్చారు. అమలు వివరాలను తాజా ప్రభుత్వ ప్రకటనల్లో చూసుకోవాలి.
• కేంద్ర వాటా:
  1. జాతీయ సామాజిక సహాయ కార్యక్రమం (NSAP) కింద కొంత కేంద్ర నిధులు వస్తాయి
  2. మిగతాది రాష్ట్రం భరిస్తుంది.

పేద కుటుంబాల్లో ఆడపిల్ల పెళ్లి ఖర్చు పెద్ద భారం. ఆ భారం తగ్గించడానికి, బాల్య వివాహాలను అరికట్టడానికి తెలంగాణ ప్రభుత్వం పెళ్లి సమయంలో నగదు సాయం ఇచ్చే పథకాలు ప్రారంభించింది.

• ప్రారంభం: 2 అక్టోబర్ 2014 – అప్పటి TRS ప్రభుత్వం.
• రెండు పథకాలు:
  1. కల్యాణ లక్ష్మి (Kalyana Lakshmi): SC, ST కుటుంబాల యువతులకు మొదలై, తర్వాత BC, EBC లకు విస్తరించారు
  2. షాదీ ముబారక్ (Shaadi Mubarak): మైనారిటీ కుటుంబాల యువతులకు
• సాయం మొత్తం – కాలక్రమం:
  1. 2014: ₹51,000
  2. 2017: ₹75,116
  3. 2018 నుండి: ₹1,00,116
• అర్హత నిబంధనలు:
  1. పెళ్లి సమయానికి వధువు వయస్సు 18 ఏళ్లు నిండాలి – బాల్య వివాహాల నివారణ ఉద్దేశం
  2. కుటుంబ ఆదాయం నిర్ణీత పరిమితి లోపు ఉండాలి
  3. డబ్బు వధువు తల్లి బ్యాంకు ఖాతాలో జమ
• డిసెంబర్ 2023 తర్వాత:
  1. కొత్త ప్రభుత్వం పథకాన్ని కొనసాగిస్తోంది
  2. అదనంగా తులం బంగారం ఇస్తామని ఎన్నికల హామీ ఇచ్చింది – అమలు వివరాలు అధికారిక ప్రకటనల ఆధారంగా చూడాలి.

తల్లీబిడ్డల ఆరోగ్యం, ప్రభుత్వ ఆసుపత్రుల్లో ప్రసవాలను పెంచడం, ప్రజలకు ఉచిత వైద్యం – ఈ లక్ష్యాలతో తెలంగాణ అనేక ఆరోగ్య పథకాలు అమలు చేసింది.

• KCR కిట్ (KCR Kit):
  1. ప్రారంభం: 2 జూన్ 2017 (రాష్ట్ర అవతరణ దినోత్సవం)
  2. ప్రభుత్వ ఆసుపత్రిలో ప్రసవించిన తల్లికి ₹12,000 (ఆడపిల్ల పుడితే ₹13,000) – విడతలుగా
  3. తల్లీబిడ్డకు అవసరమైన వస్తువులతో కిట్ (సబ్బులు, దుస్తులు, దోమతెర మొదలైనవి)
  4. లక్ష్యం: ప్రభుత్వ ఆసుపత్రుల్లో సురక్షిత ప్రసవాలు పెంచడం, మాతా శిశు మరణాలు తగ్గించడం
• ఆరోగ్య లక్ష్మి (Arogya Lakshmi): 1 జనవరి 2015 – అంగన్‌వాడీ కేంద్రాల్లో గర్భిణీలు, బాలింతలకు రోజుకు ఒక పూట పూర్తి పోషకాహార భోజనం.
• కంటి వెలుగు (Kanti Velugu):
  1. 15 ఆగస్టు 2018 – రాష్ట్రవ్యాప్తంగా ఉచిత కంటి పరీక్షలు, కళ్లద్దాలు
  2. రెండో దశ జనవరి 2023.
• ఆరోగ్యశ్రీ – రాజీవ్ ఆరోగ్యశ్రీ:
  1. ఆరోగ్యశ్రీ మొదట 2007లో ఉమ్మడి AP లో ప్రారంభమైంది; తెలంగాణ కొనసాగిస్తోంది
  2. 9 డిసెంబర్ 2023: "రాజీవ్ ఆరోగ్యశ్రీ" కింద చికిత్స పరిమితిని కుటుంబానికి ₹10 లక్షలకు పెంచారు (ఆరు గ్యారంటీల్లో "చేయూత" భాగం)
• బస్తీ దవాఖానాలు: హైదరాబాద్ బస్తీల్లో ప్రాథమిక వైద్యం కోసం చిన్న ఆసుపత్రులు (2018 నుండి).

తెలంగాణలోని అనేక గ్రామాల్లో, ముఖ్యంగా నల్గొండ ప్రాంతంలో, భూగర్భ జలాల్లో ఫ్లోరైడ్ (Fluoride) ఎక్కువగా ఉండి ప్రజలు ఎముకల వ్యాధులతో బాధపడ్డారు. ప్రతి ఇంటికీ నల్లా ద్వారా సురక్షితమైన శుద్ధి చేసిన తాగునీరు ఇవ్వడానికి మొదలైన పథకమే మిషన్ భగీరథ.

• ప్రారంభోత్సవం: 7 ఆగస్టు 2016 – ప్రధాని నరేంద్ర మోదీ, సిద్దిపేట జిల్లా గజ్వేల్ నియోజకవర్గం కోమటిబండలో.
• పేరు వెనుక కథ: గంగను భూమికి తెచ్చిన పురాణ రాజు భగీరథుడి పేరు – గొప్ప ప్రయత్నానికి ప్రతీక.
• పథకం స్వరూపం:
  1. నీటి వనరులు: గోదావరి, కృష్ణా నదులు, పెద్ద జలాశయాలు
  2. ఇన్‌టేక్ వెల్స్ → నీటి శుద్ధి కేంద్రాలు → ప్రధాన పైప్‌లైన్ → గ్రామ ట్యాంకులు → ఇంటి నల్లా
  3. గ్రావిటీ, పంపింగ్ రెండింటి ద్వారా సరఫరా
  4. లక్ష్యం: గ్రామాల్లో మనిషికి రోజుకు 100 లీటర్లు, పట్టణాల్లో ఎక్కువ
• ఫ్లోరైడ్ సమస్య పరిష్కారం: నల్గొండ జిల్లా ఫ్లోరోసిస్ (Fluorosis) సమస్యకు దేశవ్యాప్త గుర్తింపు ఉంది. మిషన్ భగీరథ తర్వాత ఫ్లోరైడ్ ప్రభావిత గ్రామాల్లో సురక్షిత నీరు అందుతోందని ప్రభుత్వం ప్రకటించింది.
• కేంద్ర పథకం పోలిక: కేంద్రం 2019లో ప్రారంభించిన జల్ జీవన్ మిషన్ (Har Ghar Jal) కూడా ఇంటింటికీ నల్లా నీటి లక్ష్యంతోనే ఉంది.

కొన్ని పథకాలు ప్రత్యేక వర్గాల ఆర్థిక స్వావలంబన (Self-reliance) కోసం రూపొందించారు. వీటిలో అతిపెద్ద నగదు సాయం పథకం దళిత బంధు. ఇది రుణం కాదు, తిరిగి చెల్లించాల్సిన అవసరం లేని గ్రాంటు (Grant).

• దళిత బంధు (Dalit Bandhu):
  1. ప్రారంభం: 16 ఆగస్టు 2021 – కరీంనగర్ జిల్లా హుజూరాబాద్ నియోజకవర్గం శాలపల్లిలో; అప్పటి TRS ప్రభుత్వం
  2. దళిత కుటుంబానికి ₹10 లక్షల నేరుగా గ్రాంటు – నచ్చిన వ్యాపారం/యూనిట్ ప్రారంభించడానికి
  3. పైలట్ ప్రాజెక్టు: హుజూరాబాద్ నియోజకవర్గం మొత్తం; తర్వాత ఇతర నియోజకవర్గాల్లో దశలవారీగా
  4. దళిత రక్షణ నిధి – లబ్ధిదారుల భద్రతా నిధి
• ఇతర వర్గాల పథకాలు (2014–2023):
  1. గొర్రెల పంపిణీ (2017) – గొల్ల, కురుమ కుటుంబాలకు సబ్సిడీపై గొర్రెల యూనిట్లు
  2. ఉచిత చేప పిల్లల పంపిణీ – మత్స్యకారులకు
  3. BC బంధు – కుల వృత్తుల వారికి ₹1 లక్ష సాయం (2023)
  4. గురుకుల పాఠశాలలు – SC, ST, BC, మైనారిటీ విద్యార్థులకు పెద్ద ఎత్తున రెసిడెన్షియల్ పాఠశాలలు
• రైతు బీమా (2018): రైతు మరణిస్తే కుటుంబానికి ₹5 లక్షలు – వర్గంతో సంబంధం లేకుండా రైతులందరికీ.
• డిసెంబర్ 2023 తర్వాత:
  1. కొత్త ప్రభుత్వం "అంబేద్కర్ అభయ హస్తం" పేరుతో దళిత, గిరిజన కుటుంబాలకు సాయం హామీ ఇచ్చింది
  2. దళిత బంధు స్థితిపై తాజా ప్రభుత్వ నిర్ణయాలు చూసుకోవాలి.

డిసెంబర్ 2023లో అధికారంలోకి వచ్చిన కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం ఎన్నికల ముందు "ఆరు గ్యారంటీలు (Six Guarantees)" ప్రకటించింది. వీటిలో కొన్ని దశలవారీగా అమలయ్యాయి. పరీక్షల కోసం అమలైన భాగాలు, తేదీలు ముఖ్యం.

• మహాలక్ష్మి (Mahalakshmi):
  1. 9 డిసెంబర్ 2023 నుండి: TGSRTC పల్లె వెలుగు, ఎక్స్‌ప్రెస్ బస్సుల్లో రాష్ట్ర మహిళలకు ఉచిత ప్రయాణం
  2. 27 ఫిబ్రవరి 2024 నుండి: అర్హులైన కుటుంబాలకు ₹500కే వంట గ్యాస్ సిలిండర్
  3. మహిళలకు నెలకు ₹2,500 సాయం – హామీలో భాగం
• గృహజ్యోతి (Gruha Jyothi):
  1. 27 ఫిబ్రవరి 2024న ప్రారంభం
  2. అర్హులైన గృహాలకు నెలకు 200 యూనిట్ల వరకు ఉచిత విద్యుత్
• ఇందిరమ్మ ఇళ్లు (Indiramma Indlu):
  1. 11 మార్చి 2024న భద్రాచలంలో ప్రారంభం
  2. సొంత స్థలం ఉన్న పేదలకు ఇల్లు కట్టుకోవడానికి ₹5 లక్షలు
• రైతు భరోసా & చేయూత:
  1. రైతు భరోసా – 26 జనవరి 2025 నుండి ఎకరాకు ఏటా ₹12,000; భూమి లేని వ్యవసాయ కూలీలకు "ఇందిరమ్మ ఆత్మీయ భరోసా" ఏటా ₹12,000
  2. చేయూత – రాజీవ్ ఆరోగ్యశ్రీ ₹10 లక్షలు (9 డిసెంబర్ 2023); పింఛను ₹4,000 హామీ
• యువ వికాసం: విద్యార్థులకు ₹5 లక్షల "విద్యా భరోసా కార్డు", ప్రతి మండలంలో తెలంగాణ అంతర్జాతీయ పాఠశాలల హామీ.