తెలంగాణ బడ్జెట్ & సామాజిక-ఆర్థిక సర్వే (Telangana Budget)

తెలంగాణ ఏర్పడిన తర్వాత రాష్ట్ర బడ్జెట్ పరిమాణం సుమారు మూడు రెట్లు పెరిగింది. పరీక్షల్లో "మొదటి బడ్జెట్ ఎవరు ప్రవేశపెట్టారు, ఎంత" వంటి ప్రశ్నలు వస్తాయి. కింది మొత్తాలు బడ్జెట్ అంచనాలు (Budget Estimates).

• ముఖ్య బడ్జెట్లు:
  1. 2014-15 (5 నవంబర్ 2014): తెలంగాణ మొదటి బడ్జెట్ – ఆర్థిక మంత్రి ఈటల రాజేందర్; సుమారు ₹1.01 లక్షల కోట్లు (₹1,00,637 కోట్లు)
  2. 2023-24 (ఫిబ్రవరి 2023): ఆర్థిక మంత్రి టి. హరీశ్ రావు; సుమారు ₹2.90 లక్షల కోట్లు
  3. 2024-25: ఎన్నికల తర్వాత మొదట ఓట్ ఆన్ అకౌంట్ (ఫిబ్రవరి 2024); పూర్తి బడ్జెట్ 25 జూలై 2024 – ఉప ముఖ్యమంత్రి & ఆర్థిక మంత్రి మల్లు భట్టి విక్రమార్క; ₹2,91,159 కోట్లు
  4. 2025-26 (19 మార్చి 2025): మల్లు భట్టి విక్రమార్క; ₹3,04,965 కోట్లు
• ఆర్థిక మంత్రులు:
  1. ఈటల రాజేందర్ (2014–2018)
  2. కె. చంద్రశేఖర్ రావు – ముఖ్యమంత్రిగానే 2019 ఓట్ ఆన్ అకౌంట్ ప్రవేశపెట్టారు
  3. టి. హరీశ్ రావు (2019–2023)
  4. మల్లు భట్టి విక్రమార్క (డిసెంబర్ 2023 నుండి)
• ఎక్కువ కేటాయింపులు పొందే రంగాలు: వ్యవసాయం & రైతు సంక్షేమం, సాగునీరు, విద్య, సంక్షేమం (SC, ST, BC), పంచాయతీ రాజ్, వైద్యం.
• ప్రత్యేక అభివృద్ధి నిధులు: SC, ST ప్రత్యేక అభివృద్ధి నిధి చట్టం (2017) – జనాభా నిష్పత్తి ప్రకారం SC, ST లకు బడ్జెట్ నిధులు కేటాయించడం తప్పనిసరి.

తెలంగాణ ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రత్యేకత – రాష్ట్ర ఆదాయంలో ఎక్కువ భాగం రాష్ట్రం సొంతంగా వసూలు చేసే పన్నుల నుండే వస్తుంది. కేంద్ర బదిలీలపై ఆధారం తక్కువ. హైదరాబాద్ వ్యాపార, IT కార్యకలాపాలే దీనికి కారణం.

• రాష్ట్ర సొంత పన్నులు (State's Own Tax Revenue):
  1. SGST – అతిపెద్ద సొంత పన్ను వనరు
  2. పెట్రోల్, డీజిల్, మద్యంపై అమ్మకపు పన్ను/VAT
  3. రాష్ట్ర ఎక్సైజ్ (మద్యం)
  4. స్టాంపులు & రిజిస్ట్రేషన్ – హైదరాబాద్ రియల్ ఎస్టేట్ వల్ల ఎక్కువ
  5. మోటారు వాహనాల పన్ను
• సొంత పన్నేతర ఆదాయం: గనుల రాయల్టీ (సింగరేణి బొగ్గు), భూముల అమ్మకం/వేలం, ఫీజులు.
• కేంద్ర బదిలీలు:
  1. కేంద్ర పన్నుల్లో వాటా – 14వ ఆర్థిక సంఘం: 2.437%; 15వ ఆర్థిక సంఘం: 2.102%
  2. ఆర్థిక సంఘం గ్రాంట్లు (స్థానిక సంస్థలు, విపత్తు నిర్వహణ)
  3. కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకాల గ్రాంట్లు
• తక్కువ వాటాకు కారణం: ఆర్థిక సంఘం "ఆదాయ దూరం (Income Distance)" ప్రమాణానికి ఎక్కువ బరువు ఇస్తుంది. తలసరి ఆదాయం ఎక్కువ ఉన్న రాష్ట్రాలకు వాటా తక్కువ వస్తుంది – తెలంగాణ వాటా తక్కువగా ఉండటానికి ఇదే కారణం.
• మూలధన రాబడులు: రాష్ట్ర అభివృద్ధి రుణాలు (SDL), కేంద్ర రుణాలు, ఇతర రుణాలు.

పెద్ద సాగునీటి ప్రాజెక్టులు, సంక్షేమ పథకాల కోసం తెలంగాణ ప్రభుత్వం భారీగా అప్పులు తీసుకుంది. అప్పులను నియంత్రించే చట్టమే FRBM. అప్పుల స్థాయిపై రాజకీయ చర్చ కూడా జరిగింది – పరీక్షల కోసం వాస్తవాలు మాత్రమే గుర్తుంచుకోవాలి.

• FRBM చట్టం: ఉమ్మడి AP FRBM చట్టం (2005)ను తెలంగాణ స్వీకరించింది. లక్ష్యాలు – రెవెన్యూ లోటు నివారణ, ద్రవ్య లోటు సాధారణంగా GSDP లో 3% లోపు.
• అప్పుల రకాలు:
  1. బడ్జెట్ అప్పులు – రాష్ట్ర అభివృద్ధి రుణాలు (SDL), కేంద్ర రుణాలు
  2. బడ్జెట్ వెలుపలి అప్పులు (Off-budget Borrowings) – ప్రభుత్వ కార్పొరేషన్ల ద్వారా (ఉదా: కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టు కార్పొరేషన్, మిషన్ భగీరథ కార్పొరేషన్) తీసుకున్న రుణాలు; వీటికి ప్రభుత్వ హామీ (Guarantee) ఉంటుంది
  3. విద్యుత్ సంస్థల (DISCOMs) అప్పులు
• కేంద్ర నిబంధనలు: 2022 నుండి కేంద్రం ఆఫ్-బడ్జెట్ అప్పులను కూడా రాష్ట్ర రుణ పరిమితిలో లెక్కిస్తోంది.
• శ్వేతపత్రం (White Paper) – డిసెంబర్ 2023: కొత్త ప్రభుత్వం రాష్ట్ర ఆర్థిక పరిస్థితిపై శాసనసభలో శ్వేతపత్రం విడుదల చేసింది. గత ప్రభుత్వం దీని గణాంకాలతో విభేదించింది.
• ముఖ్య లోటు సూత్రాలు:
  1. ద్రవ్య లోటు = మొత్తం ఖర్చు − (రెవెన్యూ రాబడి + రుణేతర మూలధన రాబడి)
  2. ప్రాథమిక లోటు = ద్రవ్య లోటు − వడ్డీ చెల్లింపులు
  3. అప్పు–GSDP నిష్పత్తి (Debt-GSDP Ratio) – అప్పు భారాన్ని కొలిచే ముఖ్య సూచిక
• రెవెన్యూ మిగులు రాష్ట్రం: ఏర్పాటు ప్రారంభ సంవత్సరాల్లో తెలంగాణ రెవెన్యూ మిగులు (Revenue Surplus) రాష్ట్రంగా ఉంది.

ఒక సంవత్సరంలో రాష్ట్రంలో ఉత్పత్తి అయిన అన్ని వస్తువులు, సేవల మొత్తం విలువే స్థూల రాష్ట్ర దేశీయోత్పత్తి (GSDP). తెలంగాణలో దీన్ని ప్రణాళికా శాఖ పరిధిలోని అర్థ గణాంక శాఖ (Directorate of Economics and Statistics – DES) లెక్కిస్తుంది.

• ముఖ్య భావనలు:
  1. GSDP = GSVA + ఉత్పత్తి పన్నులు − ఉత్పత్తి సబ్సిడీలు
  2. NSDP = GSDP − తరుగుదల (Depreciation)
  3. తలసరి ఆదాయం = NSDP (ప్రస్తుత ధరలు) ÷ జనాభా
  4. ఆధార సంవత్సరం (Base Year): 2011-12
• ప్రస్తుత vs స్థిర ధరలు:
  1. ప్రస్తుత ధరలు (Current Prices) – ధరల పెరుగుదల కలిసిన విలువ
  2. స్థిర ధరలు (Constant Prices) – 2011-12 ధరలతో; నిజమైన (Real) వృద్ధి రేటు దీని ఆధారంగా
• తెలంగాణ GSDP ధోరణి:
  1. 2023-24: ప్రస్తుత ధరల్లో సుమారు ₹14.6 లక్షల కోట్లు (Socio Economic Outlook 2024)
  2. రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత GSDP దాదాపు మూడు రెట్లు పెరిగింది
  3. కోవిడ్ సంవత్సరం (2020-21) మినహా చాలా ఏళ్లు జాతీయ వృద్ధి రేటు కంటే ఎక్కువ వృద్ధి
• జిల్లా స్థాయి ఆదాయం (GDDP): జిల్లాల వారీ స్థూల దేశీయోత్పత్తి – రంగారెడ్డి, హైదరాబాద్, మేడ్చల్-మల్కాజ్‌గిరి జిల్లాలు రాష్ట్ర GSDP లో పెద్ద వాటా కలిగి ఉన్నాయి.
• అంచనాల రకాలు: ముందస్తు అంచనా (Advance Estimate), సవరించిన అంచనా (Revised), తుది అంచనా – అందుకే వేర్వేరు సర్వేల్లో ఒకే సంవత్సరం సంఖ్యలు కొంచెం వేరుగా ఉంటాయి.

తలసరి ఆదాయం (Per Capita Income) అంటే రాష్ట్రంలో ఒక్కో వ్యక్తికి సగటున వచ్చే ఆదాయం. దేశంలోని పెద్ద రాష్ట్రాల్లో తలసరి ఆదాయంలో తెలంగాణ ముందు వరుసలో ఉంది. పరీక్షల్లో ఈ సంఖ్య, జాతీయ సగటుతో పోలిక తరచుగా అడుగుతారు.

• తెలంగాణ తలసరి ఆదాయం (ప్రస్తుత ధరల్లో, సుమారుగా):
  1. 2014-15: సుమారు ₹1.24 లక్షలు
  2. 2023-24: సుమారు ₹3.47 లక్షలు (Socio Economic Outlook 2024)
  3. 2024-25 (ముందస్తు అంచనా): సుమారు ₹3.8 లక్షలు (Socio Economic Outlook 2025)
• జాతీయ సగటుతో పోలిక: 2023-24లో తెలంగాణ తలసరి ఆదాయం జాతీయ తలసరి ఆదాయం కంటే సుమారు 1.8 రెట్లు ఎక్కువ.
• పెద్ద రాష్ట్రాల్లో స్థానం: పెద్ద రాష్ట్రాల్లో తలసరి ఆదాయంలో తెలంగాణ మొదటి స్థానాల్లో ఉంది (Socio Economic Outlook 2024 ప్రకారం మొదటి స్థానం). చిన్న రాష్ట్రాలు/UT లైన గోవా, సిక్కిం, ఢిల్లీ వంటివి ఇంకా ఎక్కువగా ఉంటాయి.
• జిల్లాల మధ్య అంతరం:
  1. అత్యధికం: రంగారెడ్డి జిల్లా – IT, పరిశ్రమలు, విమానాశ్రయం
  2. తర్వాత: హైదరాబాద్
  3. తక్కువ: గిరిజన, వర్షాధార వ్యవసాయ జిల్లాలు
• జాగ్రత్త: తలసరి ఆదాయం "సగటు" మాత్రమే – ఆదాయ పంపిణీ (Income Distribution), అసమానతలను ఇది చూపదు. అందుకే మానవాభివృద్ధి సూచికలు (HDI), బహుముఖ పేదరిక సూచిక (MPI) కూడా చూడాలి.

ప్రతి సంవత్సరం బడ్జెట్ సమయంలో తెలంగాణ ప్రణాళికా శాఖ "సామాజిక ఆర్థిక దృక్పథం (Socio Economic Outlook – SEO)" విడుదల చేస్తుంది. AP లో దీన్ని "సామాజిక-ఆర్థిక సర్వే" అంటారు. ఇది రాష్ట్ర ఆర్థిక, సామాజిక స్థితిని వివరించే అధికారిక పత్రం.

• SEO లో ఉండే అంశాలు:
  1. GSDP, వృద్ధి రేటు, తలసరి ఆదాయం
  2. రంగాల వారీ (వ్యవసాయం, పరిశ్రమలు, సేవలు) పనితీరు
  3. ప్రభుత్వ ఆర్థిక స్థితి – రాబడులు, ఖర్చులు, అప్పులు
  4. విద్య, ఆరోగ్యం, సంక్షేమ పథకాల గణాంకాలు
  5. జిల్లాల వారీ సూచికలు
• రంగాల వాటా (SEO 2024, ప్రస్తుత ధరల్లో GSVA, సుమారుగా):
  1. సేవల రంగం: సుమారు 60–65% – అతిపెద్దది
  2. పరిశ్రమలు: సుమారు 15–20%
  3. వ్యవసాయ & అనుబంధ రంగాలు: సుమారు 15–20%
• సేవల ఆధిపత్యం: IT & ITES, రియల్ ఎస్టేట్, వ్యాపారం, రవాణా సేవలు తెలంగాణ వృద్ధికి ప్రధాన చోదకాలు.
• వ్యవసాయంలో పశుసంపద: వ్యవసాయ & అనుబంధ రంగాల GSVA లో పశుసంపద (Livestock) వాటా పంటల వాటాకు దగ్గరగా లేదా ఎక్కువగా ఉంటుంది – గొర్రెలు, కోళ్ల పెంపకం ముఖ్యం.
• AP తో పోలిక (పరీక్షల కోసం):
  1. తెలంగాణ – సేవల ఆధారిత; AP – వ్యవసాయ & అనుబంధ రంగాల వాటా ఎక్కువ
  2. తలసరి ఆదాయం – తెలంగాణ ఎక్కువ
  3. పత్రం పేరు – తెలంగాణ: Socio Economic Outlook; AP: Socio-Economic Survey