వస్తు సేవల పన్ను – GST (Goods & Services Tax)

వస్తు సేవల పన్ను (Goods and Services Tax – GST) అనేది వస్తువులు, సేవల సరఫరాపై విధించే ఒకే పరోక్ష పన్ను. కేంద్ర, రాష్ట్ర స్థాయిల్లో ఉన్న చాలా పరోక్ష పన్నులను కలిపి "ఒకే దేశం – ఒకే పన్ను (One Nation, One Tax)" గా తీసుకొచ్చారు.

• అమలు తేదీ: 1 జూలై 2017 (30 జూన్ అర్ధరాత్రి పార్లమెంటు సెంట్రల్ హాల్‌లో ప్రారంభం). అందుకే 1 జూలై "GST దినోత్సవం".
• గమ్యస్థాన ఆధారిత పన్ను (Destination-based Tax): వస్తువు ఉత్పత్తి అయిన రాష్ట్రానికి కాకుండా, వినియోగించిన రాష్ట్రానికి పన్ను వెళ్తుంది.
• బహుళ దశల పన్ను (Multi-stage Tax): ఉత్పత్తి నుండి అమ్మకం వరకు ప్రతి దశలో, కానీ కేవలం జోడించిన విలువ (Value Addition) పైనే.
• ఇన్‌పుట్ ట్యాక్స్ క్రెడిట్ (Input Tax Credit – ITC): ముడి సరుకుపై కట్టిన పన్నును తుది పన్ను నుండి తగ్గించుకోవచ్చు. దీంతో "పన్నుపై పన్ను (Cascading Effect)" పోతుంది.
• ద్వంద్వ GST (Dual GST): కేంద్రం, రాష్ట్రాలు రెండూ ఒకేసారి ఒకే లావాదేవీపై పన్ను వేస్తాయి – కెనడా నమూనాను పోలి ఉంటుంది.
• GST పరిధిలో లేనివి:
  1. మానవ వినియోగానికి మద్యం (Alcohol for human consumption) – రాజ్యాంగపరంగానే మినహాయింపు
  2. 5 పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు – ముడి చమురు, పెట్రోల్, డీజిల్, విమాన ఇంధనం (ATF), సహజ వాయువు – GST కౌన్సిల్ సిఫారసు చేసే తేదీ వరకు బయటే
  3. విద్యుత్ (Electricity)
• ప్రపంచంలో: GSTని మొదట అమలు చేసిన దేశం ఫ్రాన్స్ (1954).

GST ఒక్క రోజులో రాలేదు. దాదాపు 17 ఏళ్ల చర్చలు, కమిటీలు, బిల్లుల తర్వాత అమలులోకి వచ్చింది. చరిత్రకు సంబంధించిన పేర్లు, సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• 2000:
  1. వాజ్‌పేయి ప్రభుత్వం రాష్ట్ర ఆర్థిక మంత్రుల సాధికార కమిటీ (Empowered Committee of State Finance Ministers) ఏర్పాటు చేసింది
  2. అధ్యక్షుడు – పశ్చిమ బెంగాల్ ఆర్థిక మంత్రి అసీం దాస్‌గుప్తా (Asim Dasgupta).
• 2004: విజయ్ కేల్కర్ (Vijay Kelkar) నేతృత్వంలోని FRBM చట్ట అమలు టాస్క్ ఫోర్స్ (Kelkar Task Force) దేశవ్యాప్త GSTని సూచించింది.
• 2006-07 బడ్జెట్: ఆర్థిక మంత్రి పి. చిదంబరం 1 ఏప్రిల్ 2010 నుండి GST తెస్తామని ప్రకటించారు.
• 2009: సాధికార కమిటీ GSTపై మొదటి చర్చా పత్రం (First Discussion Paper) విడుదల చేసింది.
• 2011: 115వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు లోక్‌సభలో ప్రవేశపెట్టారు – లోక్‌సభ రద్దుతో 2014లో రద్దయింది (Lapsed).
• 2014: 122వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు ప్రవేశపెట్టారు.
• 2016:
  1. రాజ్యసభ ఆమోదం – 3 ఆగస్టు 2016; లోక్‌సభ ఆమోదం – 8 ఆగస్టు 2016
  2. సగానికి పైగా రాష్ట్రాల ఆమోదం అవసరం (ఆర్టికల్ 368(2) ప్రకారం); ఆమోదించిన మొదటి రాష్ట్రం – అస్సాం
  3. రాష్ట్రపతి ఆమోదం – 8 సెప్టెంబర్ 2016 → 101వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2016
• 2017:
  1. CGST, IGST, UTGST, GST (రాష్ట్రాలకు పరిహారం) చట్టాలు
  2. 1 జూలై 2017న అమలు.

101వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2016 రాజ్యాంగంలో కొత్త ఆర్టికల్స్ చేర్చి, కొన్నింటిని మార్చింది. కేంద్ర, రాష్ట్రాలు రెండూ ఒకే పన్ను వేసేందుకు ఈ మార్పులు అవసరమయ్యాయి.

• కొత్తగా చేర్చిన ఆర్టికల్స్:
  1. ఆర్టికల్ 246A – GSTపై చట్టాలు చేసే ప్రత్యేక అధికారం పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభలు రెండింటికీ; అంతర్‌రాష్ట్ర సరఫరాపై మాత్రం పార్లమెంటుకే ప్రత్యేక అధికారం
  2. ఆర్టికల్ 269A – అంతర్‌రాష్ట్ర వాణిజ్యంపై GST (IGST) కేంద్రం విధించి వసూలు చేస్తుంది; దాన్ని కేంద్రం-రాష్ట్రాల మధ్య పంచుతారు
  3. ఆర్టికల్ 279A – GST కౌన్సిల్ ఏర్పాటు
• నిర్వచనాలు:
  1. ఆర్టికల్ 366(12A) – "వస్తు సేవల పన్ను" నిర్వచనం (మానవ వినియోగానికి మద్యం మినహా)
  2. ఆర్టికల్ 366(26A) – "సేవలు (Services)" నిర్వచనం
• తొలగించినది: ఆర్టికల్ 268A (సేవా పన్ను – Service Tax) రద్దు.
• ఏడవ షెడ్యూల్ మార్పులు: కేంద్ర, రాష్ట్ర జాబితాల్లో పన్ను అంశాలను సవరించారు (ఉదా: రాష్ట్ర జాబితాలో వినోద పన్ను ఇప్పుడు స్థానిక సంస్థలకు మాత్రమే).
• సెక్షన్ 18 (సవరణ చట్టంలో): GST వల్ల రాష్ట్రాలకు వచ్చే నష్టానికి 5 సంవత్సరాల పాటు పరిహారం ఇవ్వాలని పార్లమెంటు చట్టం చేయాలి.
• ఆర్టికల్ 270: CGST కూడా కేంద్రం-రాష్ట్రాల మధ్య పంచుకునే విభాజ్య నిధిలో భాగం.

GST కౌన్సిల్ (GST Council) అనేది కేంద్ర, రాష్ట్రాలు కలిసి GST రేట్లు, నియమాలు నిర్ణయించే రాజ్యాంగ సంస్థ. దీన్ని సహకార సమాఖ్య విధానానికి (Cooperative Federalism) మంచి ఉదాహరణగా చెబుతారు.

• సభ్యులు:
  1. అధ్యక్షుడు – కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి
  2. కేంద్ర ఆర్థిక/రెవెన్యూ సహాయ మంత్రి
  3. ప్రతి రాష్ట్రం నుండి ఆర్థిక మంత్రి లేదా నామినేట్ చేసిన మంత్రి; వీరిలో ఒకరు ఉపాధ్యక్షుడు
  4. కార్యదర్శి (Ex-officio Secretary) – కేంద్ర రెవెన్యూ కార్యదర్శి
• కోరం (Quorum): మొత్తం సభ్యుల్లో సగం.
• ఓటింగ్:
  1. నిర్ణయాలకు హాజరై ఓటు వేసిన వారి వెయిటెడ్ ఓట్లలో కనీసం 3/4 (75%) మెజారిటీ అవసరం
  2. కేంద్రం ఓటు విలువ – 1/3; అన్ని రాష్ట్రాల ఓట్లు కలిపి – 2/3
  3. అంటే కేంద్రం గానీ, రాష్ట్రాలు గానీ ఒంటరిగా నిర్ణయం తీసుకోలేవు
• మొదటి సమావేశం: 22-23 సెప్టెంబర్ 2016.
• సుప్రీంకోర్టు తీర్పు: యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా vs మోహిత్ మినరల్స్ (2022) – GST కౌన్సిల్ సిఫారసులకు ఒప్పించే విలువ (Persuasive value) మాత్రమే, అవి కేంద్రం/రాష్ట్రాలను బంధించవు.
• విధులు: పన్ను రేట్లు, మినహాయింపులు, పరిమితి (Threshold), ప్రత్యేక రాష్ట్రాలకు నిబంధనలు, వివాదాల పరిష్కార విధానం సిఫారసు చేయడం.

భారతదేశంలో GST ద్వంద్వ (Dual) నిర్మాణంలో ఉంటుంది. లావాదేవీ ఒక రాష్ట్రంలోపలా లేదా రెండు రాష్ట్రాల మధ్యా అనే దాన్ని బట్టి ఏ GST వర్తిస్తుందో నిర్ణయిస్తారు.

• రాష్ట్రం లోపలి సరఫరా (Intra-state): CGST + SGST (లేదా UTGST). రెండూ సమాన రేట్లు.
• CGST (Central GST) – కేంద్రానికి
• SGST (State GST) – రాష్ట్రానికి
• UTGST – శాసనసభ లేని కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో (ఉదా:
  1. చండీగఢ్, లక్షద్వీప్, అండమాన్)
  2. శాసనసభ ఉన్న ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి, జమ్మూ-కశ్మీర్‌లో SGSTయే
• అంతర్‌రాష్ట్ర సరఫరా (Inter-state): IGST (Integrated GST) – కేంద్రం వసూలు చేసి, వినియోగ రాష్ట్రానికి వాటా పంపుతుంది. దిగుమతులపై కూడా IGST.
• చట్టాలు (2017):
  1. CGST చట్టం, IGST చట్టం, UTGST చట్టం, GST (రాష్ట్రాలకు పరిహారం) చట్టం
  2. ప్రతి రాష్ట్రం తన SGST చట్టం చేసింది.
• GSTలో కలిసిన కేంద్ర పన్నులు: కేంద్ర ఎక్సైజ్ సుంకం, సేవా పన్ను (Service Tax), అదనపు కస్టమ్స్ సుంకం (CVD), ప్రత్యేక అదనపు సుంకం (SAD).
• GSTలో కలిసిన రాష్ట్ర పన్నులు: VAT/అమ్మకపు పన్ను, ప్రవేశ పన్ను (Entry Tax), విలాస పన్ను (Luxury Tax), వినోద పన్ను (స్థానిక సంస్థలది మినహా), కొనుగోలు పన్ను.
• GSTIN: 15 అంకెల GST గుర్తింపు సంఖ్య – మొదటి 2 అంకెలు రాష్ట్ర కోడ్, తర్వాతి 10 అక్షరాలు PAN.

GSTలో అన్ని వస్తువులపై ఒకే రేటు కాకుండా, అవసరాన్ని బట్టి వేర్వేరు రేట్లు (శ్లాబులు) ఉంటాయి. నిత్యావసరాలపై తక్కువ, విలాస వస్తువులపై ఎక్కువ పన్ను అనేది ప్రాథమిక సూత్రం.

• 2017లో ప్రారంభ నిర్మాణం:
  1. 0% (మినహాయింపు) – తాజా కూరగాయలు, పాలు, ధాన్యాలు వంటివి
  2. 5%, 12%, 18%, 28% – నాలుగు ప్రధాన శ్లాబులు
  3. ప్రత్యేక రేట్లు – బంగారంపై 3%, ముడి వజ్రాలపై 0.25%
  4. 28% శ్లాబులోని విలాస, హానికర (Sin) వస్తువులపై అదనంగా పరిహార సెస్ (Compensation Cess)
• GST 2.0 సంస్కరణలు (2025):
  1. 56వ GST కౌన్సిల్ సమావేశం (సెప్టెంబర్ 2025) నిర్ణయం; 22 సెప్టెంబర్ 2025 నుండి అమలు
  2. ప్రధానంగా రెండు శ్లాబులు – 5% (మెరిట్ రేటు) మరియు 18% (స్టాండర్డ్ రేటు)
  3. విలాస, హానికర వస్తువులకు ప్రత్యేకంగా 40% రేటు
  4. 12%, 28% శ్లాబుల్లోని చాలా వస్తువులు తక్కువ శ్లాబులకు మారాయి
• ఎందుకు ఎక్కువ శ్లాబులు?: ఒకే రేటు పెడితే పేదలు వాడే వస్తువులపై భారం పెరుగుతుంది. కానీ ఎక్కువ శ్లాబులు వర్గీకరణ వివాదాలు పెంచుతాయి – అందుకే సరళీకరణ.
• రేట్లు ఎవరు నిర్ణయిస్తారు?: GST కౌన్సిల్ సిఫారసుతో కేంద్రం, రాష్ట్రాలు నోటిఫై చేస్తాయి.

GST వచ్చాక రాష్ట్రాలు తమ సొంత పన్నులు (VAT, ప్రవేశ పన్ను వంటివి) వదులుకున్నాయి. దానివల్ల ఆదాయం తగ్గుతుందనే భయం పోగొట్టడానికి కేంద్రం 5 ఏళ్ల పాటు పరిహారం (Compensation) హామీ ఇచ్చింది.

• చట్టం: GST (రాష్ట్రాలకు పరిహారం) చట్టం, 2017 – 101వ సవరణ చట్టంలోని సెక్షన్ 18 ఆధారంగా.
• పరిహార కాలం: 1 జూలై 2017 నుండి 5 సంవత్సరాలు – 30 జూన్ 2022 వరకు.
• లెక్క విధానం:
  1. ఆధార సంవత్సరం (Base Year) – 2015-16 రాష్ట్ర రాబడి
  2. ప్రతి సంవత్సరం 14% వృద్ధి అని భావించి, అంతకంటే తక్కువ వస్తే ఆ లోటును పరిహారంగా ఇస్తారు
• నిధి ఎక్కడి నుండి?: పరిహార సెస్ – పొగాకు, పాన్ మసాలా, ఎరేటెడ్ డ్రింకులు, లగ్జరీ కార్లు, బొగ్గు వంటి విలాస, హానికర వస్తువులపై.
• కోవిడ్ సమయం (2020-21, 2021-22): సెస్ వసూళ్లు సరిపోక, కేంద్రం రుణం తీసుకుని రాష్ట్రాలకు "బ్యాక్-టు-బ్యాక్ రుణాలు (Back-to-back Loans)" గా ఇచ్చింది.
• సెస్ కొనసాగింపు: ఆ రుణాలు, వడ్డీ తీర్చేందుకు పరిహార సెస్ వసూలును 2022 తర్వాత కూడా (మార్చి 2026 వరకు) పొడిగించారు.
• GST 2.0 (2025):
  1. చాలా వస్తువులపై పరిహార సెస్ తొలగించి, వాటిని 40% శ్లాబులో కలిపారు
  2. పొగాకు ఉత్పత్తులపై రుణాలు తీరే వరకు సెస్ కొనసాగింది.
• రాష్ట్రాల డిమాండ్: పరిహార కాలం పొడిగించాలని పలు రాష్ట్రాలు కోరాయి.

GST పూర్తిగా ఆన్‌లైన్ వ్యవస్థ. రిజిస్ట్రేషన్, రిటర్నులు, పన్ను చెల్లింపు అన్నీ ఒకే పోర్టల్‌లో జరుగుతాయి. దీనికి సంబంధించిన ముఖ్య వ్యవస్థలు, పథకాలు ఇక్కడ చూద్దాం.

• GSTN (GST Network):
  1. GST కోసం IT వ్యవస్థను నిర్వహించే సంస్థ
  2. 2013లో లాభాపేక్ష లేని (Not-for-profit) కంపెనీగా ఏర్పాటు చేశారు. పోర్టల్ – gst.gov.in.
• ఈ-వే బిల్ (E-way Bill):
  1. నిర్దిష్ట విలువ (సాధారణంగా ₹50,000) దాటిన సరుకు రవాణాకు ఎలక్ట్రానిక్ బిల్లు
  2. అంతర్‌రాష్ట్ర రవాణాకు దేశవ్యాప్తంగా 1 ఏప్రిల్ 2018 నుండి తప్పనిసరి
  3. చెక్‌పోస్టుల వద్ద ఆలస్యం తగ్గింది
• ఈ-ఇన్‌వాయిసింగ్ (E-invoicing): పెద్ద వ్యాపారాలకు B2B ఇన్‌వాయిస్‌లు ప్రభుత్వ పోర్టల్‌లో నమోదు చేయడం – 2020 నుండి దశలవారీగా.
• కాంపోజిషన్ స్కీమ్ (Composition Scheme):
  1. చిన్న వ్యాపారులు తక్కువ స్థిర రేటుతో, సులభ రిటర్నులతో పన్ను కట్టే పథకం. వీరికి ఇన్‌పుట్ ట్యాక్స్ క్రెడిట్ రాదు
  2. అంతర్‌రాష్ట్ర అమ్మకాలు చేయలేరు.
• రిజిస్ట్రేషన్ పరిమితి (Threshold): సాధారణ రాష్ట్రాల్లో వస్తువుల వ్యాపారానికి వార్షిక టర్నోవర్ ₹40 లక్షలు, సేవలకు ₹20 లక్షలు దాటితే రిజిస్ట్రేషన్ తప్పనిసరి (ప్రత్యేక కేటగిరీ రాష్ట్రాల్లో తక్కువ).
• GST అప్పీలేట్ ట్రిబ్యునల్ (GSTAT): GST వివాదాలపై అప్పీళ్ల కోసం.
• GST లాభాలు: పన్నుపై పన్ను తొలగింపు, ఒకే జాతీయ మార్కెట్, పన్ను పరిధి విస్తరణ, పారదర్శకత.
• సవాళ్లు: ఎక్కువ శ్లాబులు (2025 వరకు), రిటర్నుల క్లిష్టత, నకిలీ ఇన్‌వాయిస్‌లతో ITC మోసాలు, పెట్రోలియం GST బయట ఉండటం.