గ్రామీణాభివృద్ధి & ఉపాధి హామీ పథకం (Rural Development & MGNREGA)

భారతదేశంలో ఇప్పటికీ ఎక్కువ మంది గ్రామాల్లోనే నివసిస్తున్నారు. అందుకే స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుండి గ్రామీణాభివృద్ధి (Rural Development) ప్రణాళికల్లో ముఖ్య అంశంగా ఉంది. దీనికి మొదటి పెద్ద అడుగు సమాజ అభివృద్ధి కార్యక్రమం.

• సమాజ అభివృద్ధి కార్యక్రమం (Community Development Programme – CDP): 2 అక్టోబర్ 1952న ప్రారంభం (మొదటి పంచవర్ష ప్రణాళిక కాలం).
• యూనిట్:
  1. అభివృద్ధి బ్లాక్ (Development Block)
  2. అధికారి – బ్లాక్ డెవలప్‌మెంట్ ఆఫీసర్ (BDO).
• వ్యవసాయం, విద్య, ఆరోగ్యం, రోడ్లు, పశుపోషణ – అన్ని రంగాల సమగ్ర గ్రామీణాభివృద్ధి లక్ష్యం.
• స్ఫూర్తి: అమెరికా సహాయంతో ఆల్బర్ట్ మేయర్ ఉత్తరప్రదేశ్‌లో నిర్వహించిన ఎటావా పైలట్ ప్రాజెక్ట్ (1948).
• జాతీయ విస్తరణ సేవ (National Extension Service): 1953 – CDP కి అనుబంధంగా.
• బల్వంత్‌రాయ్ మెహతా కమిటీ (1957): CDP విఫలమవడానికి ప్రజల భాగస్వామ్యం లేకపోవడమే కారణమని తేల్చి, మూడంచెల పంచాయతీరాజ్ వ్యవస్థను సిఫార్సు చేసింది.
• మొదట పంచాయతీరాజ్ ప్రారంభించిన రాష్ట్రం: రాజస్థాన్ – నాగౌర్ జిల్లా, 2 అక్టోబర్ 1959.
• రెండో రాష్ట్రం: ఆంధ్రప్రదేశ్ – 1 నవంబర్ 1959.
• లక్షిత వర్గ పథకాలు (Target Group Approach) – 1970లు:
  1. చిన్న రైతుల అభివృద్ధి సంస్థ (SFDA) – 1971.
  2. సన్నకారు రైతులు, వ్యవసాయ కూలీల పథకం (MFAL) – 1971.
  3. కరువు పీడిత ప్రాంతాల కార్యక్రమం (DPAP) – 1973.
  4. ఎడారి అభివృద్ధి కార్యక్రమం (DDP) – 1977.
  5. కనీస అవసరాల కార్యక్రమం (MNP) – 5వ ప్రణాళిక (1974-79).
• మంత్రిత్వ శాఖ: గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ (MoRD) – గ్రామీణ పేదరిక నిర్మూలన, ఉపాధి, గృహాలు, రోడ్ల పథకాలకు నోడల్.

గ్రామీణ పేదలకు ఆస్తులు (పశువులు, చిన్న వ్యాపారం) సమకూర్చి స్వయం ఉపాధి కల్పించడం ద్వారా పేదరికాన్ని తగ్గించాలనే ఆలోచనతో వచ్చిన మొదటి పెద్ద పథకం సమగ్ర గ్రామీణాభివృద్ధి కార్యక్రమం (IRDP).

• IRDP ప్రారంభం:
  1. 1978-79 లో కొన్ని బ్లాకుల్లో ప్రయోగాత్మకంగా
  2. 2 అక్టోబర్ 1980 నుండి దేశవ్యాప్తంగా.
• IRDP విధానం:
  1. దారిద్ర్య రేఖకు దిగువన ఉన్న (BPL) గ్రామీణ కుటుంబాలకు.
  2. ప్రభుత్వ సబ్సిడీ + బ్యాంకు రుణం కలిపి ఆదాయం వచ్చే ఆస్తులు (పాడి పశువులు, మేకలు, కుట్టు మిషన్, చిన్న దుకాణం).
  3. అమలు: జిల్లా గ్రామీణాభివృద్ధి సంస్థ (DRDA).
  4. ఖర్చు కేంద్రం, రాష్ట్రాలు 50:50.
• IRDP అనుబంధ పథకాలు:
  1. TRYSEM – గ్రామీణ యువతకు స్వయం ఉపాధి శిక్షణ (1979).
  2. DWCRA – గ్రామీణ మహిళలు, పిల్లల అభివృద్ధి (1982); మహిళా బృందాలకు సాయం.
  3. SITRA – గ్రామీణ చేతివృత్తుల వారికి మెరుగైన పనిముట్లు (1992).
  4. గంగా కళ్యాణ్ యోజన (GKY) – బోర్లు, బావుల ద్వారా నీటిపారుదల (1997).
  5. మిలియన్ వెల్స్ స్కీమ్ (MWS).
• లోపాలు: లబ్ధిదారుల తప్పుడు ఎంపిక, అవినీతి, ఆస్తులు అమ్మేయడం, అనుబంధ సదుపాయాల (మార్కెట్, శిక్షణ) కొరత, ఒక్కొక్కరికి విడిగా సాయం.
• SGSY: స్వర్ణజయంతి గ్రామ స్వరోజ్‌గార్ యోజన – 1 ఏప్రిల్ 1999.
• IRDP, TRYSEM, DWCRA, SITRA, GKY, MWS – ఆరింటినీ కలిపి ఒకే స్వయం ఉపాధి పథకంగా.
• వ్యక్తులకు బదులు స్వయం సహాయక బృందాలకు (SHGs) ప్రాధాన్యం.
• NRLM: 2011లో SGSY ని జాతీయ గ్రామీణ జీవనోపాధుల మిషన్ (ఆజీవిక) గా పునర్వ్యవస్థీకరించారు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ DWCRA: DWCRA మహిళా సంఘాలు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో బాగా విస్తరించి, తర్వాత SHG ఉద్యమానికి పునాదిగా నిలిచాయి.

మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం (MGNREGA) గ్రామీణ కుటుంబాలకు పనిని చట్టబద్ధ హక్కుగా ఇచ్చింది. ఇది సంక్షేమ పథకం మాత్రమే కాదు – పని అడిగితే ఇవ్వాల్సిన చట్టపరమైన బాధ్యత ప్రభుత్వంపై ఉంటుంది.

ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఉపాధి హామీ కార్యక్రమాల్లో ఇది ఒకటి.

• చట్టం:
  1. జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం (NREGA) – ఆగస్టు 2005లో పార్లమెంటు ఆమోదం
  2. 7 సెప్టెంబర్ 2005న నోటిఫై.
• అమలు ప్రారంభం: 2 ఫిబ్రవరి 2006 – దేశంలోని 200 వెనుకబడిన జిల్లాల్లో.
• ప్రారంభ స్థలం: బండ్లపల్లి గ్రామం, అనంతపురం జిల్లా (ఆంధ్రప్రదేశ్) – ప్రధానమంత్రి మన్మోహన్ సింగ్.
• 2007-08 లో మరో 130 జిల్లాలు
• 1 ఏప్రిల్ 2008 నుండి దేశంలోని అన్ని గ్రామీణ జిల్లాలు.
• పేరు మార్పు: 2 అక్టోబర్ 2009న 'మహాత్మా గాంధీ' పేరు చేర్చి MGNREGA గా మార్చారు.
• ప్రధాన హామీ: ప్రతి గ్రామీణ కుటుంబానికి ఒక ఆర్థిక సంవత్సరంలో కనీసం 100 రోజుల వేతన ఉపాధి.
• ఆ కుటుంబంలోని వయోజనులు (18 ఏళ్లు పైబడినవారు) నైపుణ్యం అవసరం లేని శారీరక శ్రమ (Unskilled Manual Work) చేయడానికి సిద్ధంగా ఉండాలి.
• కరువు/విపత్తు ప్రకటించిన ప్రాంతాల్లో, అటవీ హక్కుల చట్టం కింద భూమి పొందిన గిరిజన కుటుంబాలకు 150 రోజుల వరకు.
• జాబ్ కార్డ్ (Job Card): గ్రామ పంచాయతీ ఉచితంగా ఇస్తుంది.
• 15 రోజుల నియమం:
  1. పని అడిగిన 15 రోజుల్లోగా పని ఇవ్వాలి
  2. ఇవ్వకపోతే నిరుద్యోగ భృతి (Unemployment Allowance) చెల్లించాలి.
• 5 కి.మీ. నియమం:
  1. ఇంటి నుండి 5 కి.మీ. లోపు పని ఇవ్వాలి
  2. అంతకంటే దూరమైతే వేతనంలో 10% అదనం.
• మహిళలు: లబ్ధిదారుల్లో కనీసం మూడింట ఒక వంతు (1/3) మహిళలు ఉండాలి. పురుషులు, మహిళలకు సమాన వేతనం.
• చట్టంలో సెక్షన్లు: సెక్షన్ 17 – గ్రామసభ ద్వారా సామాజిక తనిఖీ (Social Audit).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '100 – 15 – 5 – 1/3': 100 రోజుల పని, 15 రోజుల్లో పని, 5 కి.మీ. లోపు, 1/3 మహిళలు.

MGNREGA చట్టం ఎంత మంచిదైనా, దాని విజయం అమలుపై ఆధారపడి ఉంటుంది. నిధుల పంపకం, పనుల ఎంపిక, వేతనాల చెల్లింపు, పారదర్శకత – ఈ అంశాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• నోడల్ మంత్రిత్వ శాఖ: కేంద్ర గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ.
• నిధుల పంపకం:
  1. నైపుణ్యం లేని కూలీల వేతనాలు – 100% కేంద్రం.
  2. సామగ్రి (Material), నైపుణ్య కూలీల ఖర్చు – 75% కేంద్రం, 25% రాష్ట్రం.
  3. నిరుద్యోగ భృతి – పూర్తిగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం భరించాలి.
• వేతనం-సామగ్రి నిష్పత్తి: జిల్లా స్థాయిలో కనీసం 60% వేతనాలు, గరిష్ఠంగా 40% సామగ్రి (60:40) – కూలీలకే ఎక్కువ డబ్బు అందేలా.
• వేతన నిర్ణయం:
  1. కేంద్రం రాష్ట్రాల వారీగా వేతన రేట్లు ప్రకటిస్తుంది
  2. వ్యవసాయ కూలీల వినియోగదారుల ధరల సూచీ (CPI-AL) ఆధారంగా ఏటా సవరిస్తుంది.
• వేతనాల చెల్లింపు:
  1. 15 రోజుల్లోగా బ్యాంకు/పోస్టాఫీసు ఖాతాల్లోకి నేరుగా (DBT)
  2. ఆలస్యమైతే పరిహారం. ఆధార్ ఆధారిత చెల్లింపు వ్యవస్థ (ABPS).
• పనుల అమలు:
  1. పనుల విలువలో కనీసం 50% గ్రామ పంచాయతీల ద్వారానే అమలు చేయాలి.
  2. కాంట్రాక్టర్లు, కూలీలను తొలగించే యంత్రాలపై నిషేధం.
  3. పనుల ఎంపిక గ్రామసభలోనే జరగాలి.
• అనుమతించిన పనులు (షెడ్యూల్ I): నీటి సంరక్షణ, చెక్ డ్యామ్‌లు, చెరువుల పూడికతీత, మొక్కల పెంపకం, భూమి అభివృద్ధి, గ్రామీణ రోడ్లు, SC/ST/చిన్న రైతుల పొలాల్లో పనులు, వ్యక్తిగత మరుగుదొడ్లు, పశువుల పాకలు.
• పారదర్శకత:
  1. సామాజిక తనిఖీ (Social Audit) – గ్రామసభ ద్వారా (సెక్షన్ 17). దేశంలో సామాజిక తనిఖీని సంస్థాగతంగా అమలు చేసిన మొదటి రాష్ట్రాల్లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ఒకటి.
  2. NREGASoft – ఆన్‌లైన్ నిర్వహణ వ్యవస్థ; జియో-ట్యాగింగ్ (జియో-MGNREGA).
  3. NMMS యాప్ – కార్యస్థలంలో కూలీల హాజరు ఫొటోలతో నమోదు.
• చట్ట రూపకల్పనలో పాత్ర: ఆర్థికవేత్త జీన్ డ్రెజ్ ముసాయిదా రూపకల్పనలో కీలక పాత్ర పోషించారు.

గ్రామీణ పేద మహిళలను స్వయం సహాయక బృందాలుగా (Self Help Groups – SHGs) సంఘటితం చేసి, పొదుపు, రుణాలు, జీవనోపాధుల ద్వారా పేదరికం నుండి బయటపడేలా చేసేదే జాతీయ గ్రామీణ జీవనోపాధుల మిషన్ (NRLM). ఇది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద పేదల సంస్థల కార్యక్రమాల్లో ఒకటి.

• ప్రారంభం:
  1. 3 జూన్ 2011, బాన్స్‌వారా (రాజస్థాన్)
  2. 'ఆజీవిక (Aajeevika)' పేరుతో. SGSY స్థానంలో వచ్చింది.
• పేరు మార్పు: తర్వాత దీనదయాళ్ అంత్యోదయ యోజన – జాతీయ గ్రామీణ జీవనోపాధుల మిషన్ (DAY-NRLM) గా మార్చారు.
• మంత్రిత్వ శాఖ:
  1. గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ
  2. ప్రపంచ బ్యాంకు సహకారం కూడా ఉంది.
• నిధులు:
  1. కేంద్రం-రాష్ట్రాలు 60:40
  2. ఈశాన్య, హిమాలయ రాష్ట్రాలకు 90:10.
• ముఖ్య లక్షణాలు:
  1. ప్రతి పేద కుటుంబం నుండి కనీసం ఒక మహిళను SHG లో చేర్చడం.
  2. SHG – సాధారణంగా 10-20 మంది మహిళలు; SHGలు కలిసి గ్రామ సంఘాలు (Village Organisations), మండల/క్లస్టర్ సమాఖ్యలు.
  3. రివాల్వింగ్ ఫండ్, కమ్యూనిటీ ఇన్వెస్ట్‌మెంట్ ఫండ్ ద్వారా ఆర్థిక సాయం.
  4. బ్యాంకు రుణాలపై వడ్డీ రాయితీ (Interest Subvention).
• ఉప పథకాలు:
  1. మహిళా కిసాన్ సశక్తికరణ్ పరియోజన (MKSP) – మహిళా రైతుల సాధికారత.
  2. స్టార్టప్ విలేజ్ ఎంటర్‌ప్రెన్యూర్‌షిప్ ప్రోగ్రామ్ (SVEP) – గ్రామీణ చిన్న వ్యాపారాలు.
  3. ఆజీవిక గ్రామీణ ఎక్స్‌ప్రెస్ యోజన (AGEY) – SHG సభ్యులకు గ్రామీణ రవాణా వాహనాలు.
  4. DDU-GKY, గ్రామీణ స్వయం ఉపాధి శిక్షణ సంస్థలు (RSETIs) – నైపుణ్య శిక్షణ.
• లఖ్‌పతి దీదీ (Lakhpati Didi):
  1. 15 ఆగస్టు 2023 స్వాతంత్ర్య దినోత్సవ ప్రసంగంలో ప్రకటన – ఏడాదికి కనీసం ₹1 లక్ష ఆదాయం సంపాదించే SHG మహిళలు
  2. లక్ష్యం 3 కోట్ల లఖ్‌పతి దీదీలు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ నమూనా: SERP (గ్రామీణ పేదరిక నిర్మూలన సంస్థ – Society for Elimination of Rural Poverty) ఆధ్వర్యంలోని 'వెలుగు' కార్యక్రమం (2000) SHG సమాఖ్యల నమూనాగా దేశవ్యాప్తంగా గుర్తింపు పొందింది. NRLM రూపకల్పనకూ ఇది స్ఫూర్తి.

గ్రామాల్లో ఇల్లు లేని, పూరి గుడిసెలు, శిథిల ఇళ్లలో నివసించే పేదలకు పక్కా ఇళ్లు కట్టించే పథకం ప్రధానమంత్రి ఆవాస్ యోజన – గ్రామీణ (PMAY-G). దీనికి ముందు ఇందిరా ఆవాస్ యోజన అమలులో ఉండేది.

• పాత పథకం:
  1. ఇందిరా ఆవాస్ యోజన (IAY) – 1985-86 లో RLEGP ఉప పథకంగా ప్రారంభం
  2. 1996 నుండి స్వతంత్ర పథకం.
• PMAY-G:
  1. 1 ఏప్రిల్ 2016 నుండి IAY ని పునర్వ్యవస్థీకరించి అమలులోకి
  2. 20 నవంబర్ 2016న ఆగ్రా (ఉత్తరప్రదేశ్) లో ప్రధానమంత్రి ప్రారంభించారు.
• మంత్రిత్వ శాఖ: గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ.
• ఆర్థిక సాయం (ఒక్కో ఇంటికి):
  1. మైదాన ప్రాంతాలు: ₹1.20 లక్షలు.
  2. కొండ ప్రాంతాలు, ఈశాన్య రాష్ట్రాలు, క్లిష్ట ప్రాంతాలు, IAP జిల్లాలు: ₹1.30 లక్షలు.
  3. అదనంగా: స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ (గ్రామీణ) / MGNREGA కింద మరుగుదొడ్డికి ₹12,000; MGNREGA కింద 90-95 రోజుల కూలీ పని.
• ఇంటి కనీస విస్తీర్ణం:
  1. 25 చదరపు మీటర్లు (పరిశుభ్రమైన వంట స్థలంతో సహా)
  2. IAY లో ఇది 20 చ.మీ. ఉండేది.
• లబ్ధిదారుల ఎంపిక:
  1. సామాజిక-ఆర్థిక కుల గణన 2011 (SECC 2011) డేటా ఆధారంగా
  2. గ్రామసభ ధృవీకరణ. తర్వాత 'ఆవాస్ ప్లస్' సర్వేలతో జాబితా విస్తరించారు.
• నిధులు:
  1. కేంద్రం-రాష్ట్రాలు 60:40
  2. ఈశాన్య, హిమాలయ రాష్ట్రాలకు 90:10
  3. శాసనసభ లేని కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు 100% కేంద్రం.
• పారదర్శకత:
  1. డబ్బు నేరుగా లబ్ధిదారు ఖాతాకు (DBT)
  2. AwaasSoft, ఆవాస్ యాప్ ద్వారా ప్రతి దశ ఫొటోలతో జియో-ట్యాగింగ్.
• ఇంటి యాజమాన్యం: వీలైనంత వరకు ఇల్లు మహిళ పేరు మీద లేదా భార్యాభర్తల ఉమ్మడి పేరు మీద.
• పొడిగింపు:
  1. మార్చి 2024 నాటికి 2.95 కోట్ల ఇళ్ల లక్ష్యం
  2. ఆగస్టు 2024లో కేంద్ర కేబినెట్ 2024-25 నుండి 2028-29 వరకు మరో 2 కోట్ల ఇళ్లకు ఆమోదం తెలిపింది.
• పట్టణ పథకం:
  1. PMAY-అర్బన్ – 25 జూన్ 2015 (గృహ నిర్మాణ, పట్టణ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ)
  2. PMAY-U 2.0 – 2024.

రోడ్డు లేని గ్రామానికి ఆసుపత్రి, బడి, మార్కెట్ అందుబాటులో ఉండవు. అన్ని వాతావరణాల్లోనూ ప్రయాణించగలిగే రోడ్లతో గ్రామాలను కలపడానికి ప్రారంభించిన పథకమే ప్రధానమంత్రి గ్రామ సడక్ యోజన (PMGSY).

• ప్రారంభం: 25 డిసెంబర్ 2000 – అప్పటి ప్రధానమంత్రి అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి (ఆయన జయంతి రోజు).
• మంత్రిత్వ శాఖ:
  1. గ్రామీణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ
  2. సాంకేతిక సహకారం – జాతీయ గ్రామీణ మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి సంస్థ (NRIDA).
• లక్ష్యం: రోడ్డు సదుపాయం లేని ఆవాసాలకు (Unconnected Habitations) అన్ని వాతావరణాల్లో పనిచేసే రోడ్డు (All-weather Road).
• జనాభా ప్రమాణం (జనగణన 2001): మైదాన ప్రాంతాల్లో 500 మంది, అంతకంటే ఎక్కువ.
• కొండ, ఈశాన్య, ఎడారి, గిరిజన (షెడ్యూల్ V) ప్రాంతాల్లో 250 మంది, అంతకంటే ఎక్కువ.
• నిధులు:
  1. మొదట 100% కేంద్ర నిధులు
  2. 2015-16 నుండి కేంద్రం-రాష్ట్రాలు 60:40 (ఈశాన్య, హిమాలయ రాష్ట్రాలకు 90:10).
• దశలు:
  1. PMGSY-I (2000): కొత్త రోడ్ల అనుసంధానం.
  2. PMGSY-II (2013): ఇప్పటికే ఉన్న గ్రామీణ రోడ్ల ఉన్నతీకరణ.
  3. RCPLWEA (2016): వామపక్ష తీవ్రవాద ప్రభావిత ప్రాంతాల్లో రోడ్ల అనుసంధానం.
  4. PMGSY-III (2019): గ్రామాలను మార్కెట్లు, బడులు, ఆసుపత్రులతో కలిపే ప్రధాన మార్గాల (Through Routes) బలోపేతం – సుమారు 1.25 లక్షల కి.మీ.
  5. PMGSY-IV (2024-25 నుండి 2028-29): జనగణన 2011 ఆధారంగా ఇంకా అనుసంధానం లేని సుమారు 25,000 ఆవాసాలకు రోడ్లు (సెప్టెంబర్ 2024 కేబినెట్ ఆమోదం).
• సాంకేతికత, నాణ్యత:
  1. OMMAS – ఆన్‌లైన్ పర్యవేక్షణ, నిర్వహణ వ్యవస్థ.
  2. 'మేరీ సడక్ (Meri Sadak)' యాప్ – ప్రజలు రోడ్ల నాణ్యతపై ఫిర్యాదు చేయవచ్చు.
  3. వ్యర్థ ప్లాస్టిక్, ఫ్లై యాష్, కోల్డ్ మిక్స్ వంటి పర్యావరణ అనుకూల పదార్థాల వాడకం.
  4. మూడంచెల నాణ్యత నియంత్రణ వ్యవస్థ; నిర్మాణం తర్వాత 5 ఏళ్ల నిర్వహణ బాధ్యత కాంట్రాక్టర్‌దే.

గ్రామాల్లో మహిళలు రోజూ దూరం నుండి నీళ్లు మోసుకురావడం పెద్ద కష్టం. ప్రతి గ్రామీణ ఇంటికీ కుళాయి ద్వారా సురక్షిత తాగునీరు అందించడమే జల్ జీవన్ మిషన్ (Jal Jeevan Mission – JJM) లక్ష్యం. దీని నినాదం 'హర్ ఘర్ జల్ (ప్రతి ఇంటికీ నీరు)'.

• ప్రకటన: 15 ఆగస్టు 2019 – ప్రధానమంత్రి స్వాతంత్ర్య దినోత్సవ ప్రసంగంలో.
• మంత్రిత్వ శాఖ: జల శక్తి మంత్రిత్వ శాఖ (మే 2019లో ఏర్పాటు) – తాగునీరు & పారిశుద్ధ్య విభాగం.
• ప్రారంభ పరిస్థితి: మిషన్ ప్రారంభంలో (ఆగస్టు 2019) దేశంలోని గ్రామీణ కుటుంబాల్లో సుమారు 3.23 కోట్ల (సుమారు 17%) ఇళ్లకు మాత్రమే కుళాయి కనెక్షన్ ఉండేది.
• లక్ష్యం: ప్రతి గ్రామీణ ఇంటికీ పనిచేసే గృహ కుళాయి కనెక్షన్ (Functional Household Tap Connection – FHTC).
• ప్రమాణం: ఒక్కొక్కరికి రోజుకు కనీసం 55 లీటర్లు (55 lpcd), నిర్దేశిత నాణ్యతతో, క్రమం తప్పకుండా.
• మొదటి గడువు 2024
• కేంద్ర బడ్జెట్ 2025-26 లో దీన్ని 2028 వరకు పొడిగించారు.
• నిధులు:
  1. కేంద్రం-రాష్ట్రాలు 50:50
  2. ఈశాన్య, హిమాలయ రాష్ట్రాలకు 90:10
  3. కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు 100% కేంద్రం.
• సమాజ భాగస్వామ్యం:
  1. గ్రామ నీరు & పారిశుద్ధ్య కమిటీ (పానీ సమితి) – కనీసం 50% మహిళా సభ్యులు.
  2. ప్రతి గ్రామంలో 5 మంది మహిళలకు ఫీల్డ్ టెస్ట్ కిట్ల (FTK) ద్వారా నీటి నాణ్యత పరీక్షల శిక్షణ.
  3. గ్రామ కార్యాచరణ ప్రణాళిక (Village Action Plan); నిర్వహణ ఖర్చులో గ్రామ వాటా.
• 'హర్ ఘర్ జల్' ధృవీకరణ: గోవా దేశంలో మొదటి 'హర్ ఘర్ జల్' ధృవీకరణ పొందిన రాష్ట్రం (2022).
• పట్టణ పథకం:
  1. జల్ జీవన్ మిషన్ (అర్బన్) – కేంద్ర బడ్జెట్ 2021-22 లో ప్రకటన
  2. AMRUT 2.0 ద్వారా అమలు.
• అనుబంధం: 'జల్ శక్తి అభియాన్ – క్యాచ్ ది రెయిన్' – వర్షపు నీటి సంరక్షణ ఉద్యమం.