పంచవర్ష ప్రణాళికలు (Five Year Plans)

ఆర్థిక ప్రణాళిక (Economic Planning) అంటే నిర్ణీత కాలంలో, నిర్ణీత లక్ష్యాలను సాధించడానికి దేశ వనరులను ముందుగానే ఆలోచించి వినియోగించడం. భారత్‌లో స్వాతంత్ర్యానికి ముందే ఎన్నో ప్రణాళికా ఆలోచనలు వచ్చాయి.

ప్రణాళికాబద్ధ అభివృద్ధికి ప్రేరణ సోవియట్ యూనియన్ (USSR) పంచవర్ష ప్రణాళికలు (1928 నుండి).

• ఎం. విశ్వేశ్వరయ్య (M. Visvesvaraya): "Planned Economy for India" పుస్తకం (1934). భారత ఆర్థిక ప్రణాళికకు మొదటి స్పష్టమైన రూపం ఇచ్చారు. అందుకే ఆయనను భారత ఆర్థిక ప్రణాళికా పితామహుడిగా పిలుస్తారు.
• జాతీయ ప్రణాళికా కమిటీ (National Planning Committee):
  1. 1938లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (అధ్యక్షుడు సుభాష్ చంద్రబోస్) ఏర్పాటు చేసింది
  2. అధ్యక్షుడు జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ.
• బాంబే ప్రణాళిక (Bombay Plan) – 1944: ఎనిమిది మంది పారిశ్రామికవేత్తలు రూపొందించారు – జె.ఆర్.డి. టాటా, జి.డి. బిర్లా, పురుషోత్తమ్‌దాస్ ఠాకూర్‌దాస్ తదితరులు. 15 ఏళ్లలో తలసరి ఆదాయం రెట్టింపు లక్ష్యం.
• గాంధేయ ప్రణాళిక (Gandhian Plan) – 1944: శ్రీమన్నారాయణ్ అగర్వాల్ రూపొందించారు. గ్రామ స్వయం సమృద్ధి, కుటీర పరిశ్రమలకు ప్రాధాన్యం.
• ప్రజా ప్రణాళిక (People's Plan) – 1945:
  1. ఎం.ఎన్. రాయ్ రూపొందించారు
  2. వ్యవసాయానికి ప్రాధాన్యం.
• సర్వోదయ ప్రణాళిక (Sarvodaya Plan) – 1950:
  1. జయప్రకాశ్ నారాయణ్ రూపొందించారు
  2. గాంధీ, వినోబా భావే ఆలోచనల ఆధారంగా.
• స్వాతంత్ర్యం తర్వాత:
  1. 1950 మార్చి 15న ప్రణాళికా సంఘం ఏర్పాటు
  2. 1951 ఏప్రిల్ 1న మొదటి పంచవర్ష ప్రణాళిక ప్రారంభం.
• రాజ్యాంగ స్థానం: ఆర్థిక, సామాజిక ప్రణాళిక ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List) లో ఉంది.

పంచవర్ష ప్రణాళికలను తయారుచేసింది ప్రణాళికా సంఘం (Planning Commission). వాటిని ఆమోదించిన అత్యున్నత సంస్థ జాతీయ అభివృద్ధి మండలి (National Development Council – NDC). రెండూ రాజ్యాంగ సంస్థలు కాదు, చట్టబద్ధ సంస్థలు కూడా కాదు.

• ప్రణాళికా సంఘం (Planning Commission):
  1. ఏర్పాటు: 15 మార్చి 1950, కేంద్ర మంత్రివర్గ తీర్మానం (Cabinet Resolution) ద్వారా.
  2. స్వభావం: రాజ్యాంగేతర (Extra-constitutional), చట్టేతర (Non-statutory) సలహా సంస్థ.
  3. అధ్యక్షుడు (Chairman): ప్రధానమంత్రి – మొదటి అధ్యక్షుడు జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ.
  4. మొదటి ఉపాధ్యక్షుడు (Deputy Chairman): గుల్జారీలాల్ నందా.
  5. చివరి ఉపాధ్యక్షుడు: మాంటెక్ సింగ్ అహ్లూవాలియా.
  6. రాష్ట్రాలకు ప్రణాళికా నిధుల కేటాయింపు కూడా చేసేది.
  7. 1 జనవరి 2015న దీని స్థానంలో నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog) ఏర్పడింది.
• జాతీయ అభివృద్ధి మండలి (National Development Council – NDC):
  1. ఏర్పాటు: 6 ఆగస్టు 1952.
  2. అధ్యక్షుడు: ప్రధానమంత్రి.
  3. సభ్యులు: కేంద్ర మంత్రివర్గ సభ్యులు, అన్ని రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ప్రతినిధులు, ప్రణాళికా సంఘం సభ్యులు.
  4. పాత్ర: ప్రణాళికా సంఘం తయారుచేసిన పంచవర్ష ప్రణాళిక ముసాయిదాను తుది ఆమోదించేది; కేంద్ర–రాష్ట్రాల మధ్య సహకారం.
  5. ప్రణాళికా సంఘం రద్దు తర్వాత NDC పాత్ర నీతి ఆయోగ్ పాలక మండలి (Governing Council) కి వచ్చింది.
• గాడ్గిల్ సూత్రం (Gadgil Formula):
  1. రాష్ట్రాలకు కేంద్ర ప్రణాళికా సహాయం పంపిణీ చేసే సూత్రం
  2. 1969లో నాలుగో ప్రణాళిక నుండి అమలు (డి.ఆర్. గాడ్గిల్ పేరు మీద).

మొదటి రెండు ప్రణాళికలు భారత అభివృద్ధికి పునాది వేశాయి. మొదటిది వ్యవసాయానికి, రెండోది భారీ పరిశ్రమలకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది. వీటి నమూనాలు (Models) పరీక్షల్లో తప్పకుండా అడుగుతారు.

• మొదటి ప్రణాళిక (1951–56):
  1. నమూనా: హేరాడ్–డోమర్ నమూనా (Harrod–Domar Model).
  2. ప్రాధాన్యం: వ్యవసాయం, నీటిపారుదల, విద్యుత్ – దేశ విభజన తర్వాత ఆహార కొరత తీర్చడం.
  3. లక్ష్య వృద్ధి రేటు 2.1%; సాధించింది సుమారు 3.6% – విజయవంతమైన ప్రణాళిక.
  4. ముఖ్య ప్రాజెక్టులు: భాక్రా–నంగల్, హిరాకుడ్, దామోదర్ లోయ ప్రాజెక్టులు.
  5. సామాజిక అభివృద్ధి కార్యక్రమం (Community Development Programme) – 2 అక్టోబర్ 1952.
• రెండో ప్రణాళిక (1956–61):
  1. నమూనా: మహలనోబిస్ నమూనా (P.C. Mahalanobis Model) – రెండు రంగాల నమూనా, తర్వాత నాలుగు రంగాలకు విస్తరణ.
  2. ప్రాధాన్యం: వేగవంతమైన పారిశ్రామికీకరణ, ముఖ్యంగా భారీ, మూలధన వస్తు పరిశ్రమలు.
  3. లక్ష్యం 4.5%; సాధించింది సుమారు 4.2%.
  4. పారిశ్రామిక విధాన తీర్మానం 1956 ఈ ప్రణాళిక సమయంలోనే.
  5. మూడు ఉక్కు కర్మాగారాలు:
  6. భిలాయ్ (ఛత్తీస్‌గఢ్) – సోవియట్ యూనియన్ సహకారం
  7. రూర్కెలా (ఒడిశా) – పశ్చిమ జర్మనీ సహకారం
  8. దుర్గాపూర్ (పశ్చిమ బెంగాల్) – బ్రిటన్ సహకారం
  9. పరిమితి: విదేశీ మారక ద్రవ్య సంక్షోభం, ద్రవ్యోల్బణం.

మూడో ప్రణాళిక భారత ప్రణాళికా చరిత్రలో పెద్ద వైఫల్యంగా నిలిచింది. యుద్ధాలు, కరవు కారణంగా లక్ష్యాలు దెబ్బతిన్నాయి. ఆ తర్వాత మూడేళ్లు పంచవర్ష ప్రణాళిక లేకుండా వార్షిక ప్రణాళికలతో నడిచింది – దీన్నే ప్రణాళికా విరామం అంటారు.

• మూడో ప్రణాళిక (1961–66):
  1. లక్ష్యం: స్వయం సమృద్ధ, స్వయం చోదక ఆర్థిక వ్యవస్థ (Self-reliant and Self-generating Economy).
  2. వ్యవసాయం, పరిశ్రమలు రెండింటికీ ప్రాధాన్యం.
  3. లక్ష్య వృద్ధి రేటు 5.6%; సాధించింది చాలా తక్కువ (సుమారు 2.4%).
  4. వైఫల్యానికి కారణాలు: 1962 భారత్–చైనా యుద్ధం, 1965 భారత్–పాకిస్తాన్ యుద్ధం, 1965-66 తీవ్ర కరవు.
  5. 1966లో రూపాయి విలువ తగ్గింపు (Devaluation).
• ప్రణాళికా విరామం (Plan Holiday) – 1966 నుండి 1969:
  1. నాలుగో ప్రణాళిక సమయానికి సిద్ధం కాలేదు; బదులుగా మూడు వార్షిక ప్రణాళికలు (Annual Plans) అమలు చేశారు: 1966-67, 1967-68, 1968-69.
  2. కారణాలు: మూడో ప్రణాళిక వైఫల్యం, యుద్ధాల భారం, కరవు, ధరల పెరుగుదల, వనరుల కొరత.
  3. హరిత విప్లవం (Green Revolution) ఈ కాలంలోనే ప్రారంభమైంది – అధిక దిగుబడి వంగడాలు (HYV Seeds), ఎరువులు, నీటిపారుదల.
  4. హరిత విప్లవ పితామహుడు (భారత్): ఎం.ఎస్. స్వామినాథన్; ప్రపంచ స్థాయిలో: నార్మన్ బోర్లాగ్.

నాలుగో, ఐదో ప్రణాళికలు ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వ కాలంలో అమలయ్యాయి. "గరీబీ హఠావో" నినాదం, బ్యాంకుల జాతీయీకరణ, పేదరిక నిర్మూలన ఈ దశలో ముఖ్యాంశాలు.

• నాలుగో ప్రణాళిక (1969–74):
  1. లక్ష్యాలు: స్థిరత్వంతో కూడిన వృద్ధి (Growth with Stability), స్వయం సమృద్ధి క్రమంగా సాధించడం (Progressive Achievement of Self-reliance).
  2. లక్ష్య వృద్ధి 5.7%; సాధించింది సుమారు 3.3%.
  3. 19 జూలై 1969న 14 పెద్ద వాణిజ్య బ్యాంకుల జాతీయీకరణ.
  4. 1971 ఎన్నికల్లో "గరీబీ హఠావో (Garibi Hatao)" నినాదం.
  5. గాడ్గిల్ సూత్రం ద్వారా రాష్ట్రాలకు కేంద్ర సహాయం.
  6. సమస్యలు: 1971 బంగ్లాదేశ్ యుద్ధం, శరణార్థుల భారం, 1973 చమురు సంక్షోభం.
• ఐదో ప్రణాళిక (1974–78):
  1. లక్ష్యాలు: పేదరిక నిర్మూలన (Garibi Hatao), స్వయం సమృద్ధి.
  2. ముసాయిదా రూపకర్త: డి.పి. ధర్.
  3. లక్ష్య వృద్ధి 4.4%; సాధించింది సుమారు 4.8% (లక్ష్యం మించింది).
  4. కనీస అవసరాల కార్యక్రమం (Minimum Needs Programme – MNP) – 1974-75 నుండి.
  5. 20 సూత్రాల కార్యక్రమం (20-Point Programme) – 1975.
  6. 1977లో అధికారంలోకి వచ్చిన జనతా ప్రభుత్వం ఈ ప్రణాళికను ఒక సంవత్సరం ముందే – 1978లో – ముగించింది.

జనతా ప్రభుత్వం ఐదో ప్రణాళికను ముందే ముగించి "నిరంతర ప్రణాళిక (Rolling Plan)" అనే కొత్త పద్ధతిని తెచ్చింది. 1980లో కాంగ్రెస్ తిరిగి అధికారంలోకి వచ్చాక దాన్ని రద్దుచేసి ఆరో ప్రణాళిక ప్రారంభించింది.

• నిరంతర ప్రణాళిక (Rolling Plan) – 1978 నుండి 1980:
  1. ప్రవేశపెట్టినది: మొరార్జీ దేశాయ్ నాయకత్వంలోని జనతా ప్రభుత్వం.
  2. భావన రూపకర్త: గున్నార్ మిర్డాల్ (Gunnar Myrdal) – స్వీడన్ ఆర్థికవేత్త. ఆయన పుస్తకం "Asian Drama".
  3. పద్ధతి: ప్రతి సంవత్సరం ప్రణాళిక పనితీరు సమీక్షించి, ప్రణాళికను ఒక సంవత్సరం ముందుకు "దొర్లించడం (Roll)".
  4. మూడు రకాల ప్రణాళికలు: (1) ఆ సంవత్సర బడ్జెట్‌తో వార్షిక ప్రణాళిక, (2) మారుతూ ఉండే ఐదేళ్ల ప్రణాళిక, (3) 10–15 ఏళ్ల దీర్ఘకాల దృక్పథ ప్రణాళిక.
  5. ప్రయోజనం: పరిస్థితులకు తగ్గట్టు మార్పులు చేసుకునే వెసులుబాటు.
  6. లోపం: లక్ష్యాలు తరచూ మారడం వల్ల స్థిరత్వం లేకపోవడం.
  7. 1980లో కొత్త ప్రభుత్వం దీన్ని రద్దు చేసింది.
• ఆరో ప్రణాళిక (1980–85):
  1. ప్రధాన లక్ష్యం: పేదరిక నిర్మూలన (Removal of Poverty), ఉపాధి కల్పన.
  2. లక్ష్య వృద్ధి 5.2%; సాధించింది సుమారు 5.7% – విజయవంతం.
  3. సమగ్ర గ్రామీణాభివృద్ధి కార్యక్రమం (IRDP) – దేశవ్యాప్తంగా 1980 నుండి.
  4. జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి కార్యక్రమం (NREP) – 1980.
  5. గ్రామీణ భూమిలేని వారి ఉపాధి హామీ కార్యక్రమం (RLEGP) – 1983.
  6. ఈ ప్రణాళికతోనే ఆర్థిక సరళీకరణ దిశగా తొలి అడుగులు పడ్డాయని భావిస్తారు.

ఏడో ప్రణాళిక రాజీవ్ గాంధీ ప్రభుత్వ కాలంలో అమలైంది. ఆహారం, పని, ఉత్పాదకత దీని నినాదం. దీని తర్వాత రాజకీయ అస్థిరత, ఆర్థిక సంక్షోభం కారణంగా ఎనిమిదో ప్రణాళిక రెండేళ్లు ఆలస్యమైంది.

• ఏడో ప్రణాళిక (1985–90):
  1. నినాదం / లక్ష్యం: ఆహారం, పని, ఉత్పాదకత (Food, Work and Productivity).
  2. లక్ష్య వృద్ధి 5.0%; సాధించింది సుమారు 6.0% – లక్ష్యం మించింది.
  3. జవహర్ రోజ్‌గార్ యోజన (JRY) – 1989 (NREP, RLEGP విలీనంతో).
  4. ఇందిరా ఆవాస్ యోజన (IAY) – 1985-86, గ్రామీణ పేదలకు ఇళ్లు (మొదట RLEGP ఉప పథకంగా).
  5. జాతీయ విద్యా విధానం (National Policy on Education) – 1986.
  6. టెలికాం విస్తరణకు టెలిమాటిక్స్ అభివృద్ధి కేంద్రం (C-DOT, 1984) కృషి – శామ్ పిట్రోడా నాయకత్వం.
  7. ఈ కాలంలో ఆహార ధాన్యాల ఉత్పత్తి గణనీయంగా పెరిగింది.
  8. సమస్య: ప్రభుత్వ వ్యయం పెరిగి కోశ లోటు (Fiscal Deficit), విదేశీ రుణాలు బాగా పెరిగాయి – 1991 సంక్షోభానికి ఇది ఒక కారణం.
• వార్షిక ప్రణాళికలు (1990–91, 1991–92):
  1. కేంద్రంలో వరుస ప్రభుత్వ మార్పులు (వి.పి. సింగ్, చంద్రశేఖర్) వల్ల ఎనిమిదో ప్రణాళిక సమయానికి ప్రారంభం కాలేదు.
  2. 1991 చెల్లింపుల శేషం సంక్షోభం (Balance of Payments Crisis) కూడా ఆలస్యానికి కారణం.
  3. ఇది భారత్‌లో రెండో "ప్రణాళికా విరామం" లాంటిది (మొదటిది 1966–69).

ఎనిమిదో ప్రణాళిక 1991 ఆర్థిక సంస్కరణల తర్వాత వచ్చిన మొదటి ప్రణాళిక. ఇక్కడి నుండి ప్రణాళిక స్వభావం మారింది – ప్రభుత్వం అన్నీ నిర్ణయించే "ఆదేశాత్మక ప్రణాళిక" నుండి మార్గదర్శనం చేసే "సూచనాత్మక ప్రణాళిక (Indicative Planning)" వైపు మళ్లింది.

• ఎనిమిదో ప్రణాళిక (1992–97):
  1. ప్రధానమంత్రి పి.వి. నరసింహారావు; ఆర్థిక మంత్రి మన్మోహన్ సింగ్.
  2. ప్రధాన లక్ష్యం: మానవ వనరుల అభివృద్ధి (Human Resource Development) – విద్య, ఆరోగ్యం, ఉపాధి.
  3. లక్ష్య వృద్ధి 5.6%; సాధించింది సుమారు 6.8% – విజయవంతం.
  4. సూచనాత్మక ప్రణాళిక విధానం; ప్రైవేటు రంగం, సరళీకరణకు ప్రాధాన్యం.
  5. ప్రధాన మంత్రి రోజ్‌గార్ యోజన (PMRY) – 1993; MPLADS – 1993.
  6. 73వ, 74వ రాజ్యాంగ సవరణలు (1992) – పంచాయతీరాజ్, పట్టణ స్థానిక సంస్థలు.
  7. 1 జనవరి 1995న ప్రపంచ వాణిజ్య సంస్థ (WTO) ఏర్పడింది; భారత్ వ్యవస్థాపక సభ్య దేశం.
• తొమ్మిదో ప్రణాళిక (1997–2002):
  1. లక్ష్యం: సామాజిక న్యాయం, సమానత్వంతో కూడిన వృద్ధి (Growth with Social Justice and Equity).
  2. లక్ష్య వృద్ధి 6.5% (మొదట 7% అనుకున్నారు); సాధించింది సుమారు 5.5% – లక్ష్యం చేరలేదు.
  3. కారణాలు: ఆసియా ఆర్థిక సంక్షోభం (1997), అంతర్జాతీయ మాంద్యం.
  4. స్వర్ణజయంతి గ్రామ స్వరోజ్‌గార్ యోజన (SGSY) – 1999 (IRDP తదితర పథకాల విలీనం).
  5. ప్రధాన మంత్రి గ్రామ సడక్ యోజన (PMGSY) – 2000.

చివరి మూడు ప్రణాళికలు అధిక వృద్ధితో పాటు "సమ్మిళిత వృద్ధి (Inclusive Growth)" పై దృష్టి పెట్టాయి. 12వ ప్రణాళిక 2017లో ముగియడంతో భారత్‌లో పంచవర్ష ప్రణాళికల యుగం ముగిసింది.

• పదో ప్రణాళిక (2002–07):
  1. లక్ష్య వృద్ధి రేటు 8%; సాధించింది సుమారు 7.6%.
  2. పదేళ్లలో తలసరి ఆదాయం రెట్టింపు లక్ష్యం.
  3. మొదటిసారిగా రాష్ట్రాల వారీ వృద్ధి లక్ష్యాలు, "పర్యవేక్షించదగిన లక్ష్యాలు (Monitorable Targets)" నిర్ణయించారు.
  4. జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం (NREGA) – 2005 (తర్వాత MGNREGA); జాతీయ గ్రామీణ ఆరోగ్య మిషన్ (NRHM) – 2005.
• పదకొండో ప్రణాళిక (2007–12):
  1. లక్ష్యం: వేగవంతమైన, మరింత సమ్మిళిత వృద్ధి (Faster and More Inclusive Growth).
  2. లక్ష్య వృద్ధి 9%; సాధించింది సుమారు 8% – 2008 ప్రపంచ ఆర్థిక సంక్షోభం ఉన్నా మంచి పనితీరు.
  3. విద్యా హక్కు చట్టం (RTE) – 2009 (అమలు 2010).
• పన్నెండో ప్రణాళిక (2012–17):
  1. లక్ష్యం: వేగవంతమైన, మరింత సమ్మిళిత, సుస్థిర వృద్ధి (Faster, More Inclusive and Sustainable Growth).
  2. లక్ష్య వృద్ధి రేటు మొదట 9% అనుకుని, తర్వాత 8%కి తగ్గించారు.
  3. ఇదే భారత్‌లో చివరి పంచవర్ష ప్రణాళిక.
• ప్రణాళికల ముగింపు:
  1. 1 జనవరి 2015న ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో నీతి ఆయోగ్ ఏర్పాటు.
  2. 12వ ప్రణాళిక 31 మార్చి 2017న ముగిసిన తర్వాత పంచవర్ష ప్రణాళికలు నిలిపివేశారు.
  3. వాటి స్థానంలో నీతి ఆయోగ్ 15 ఏళ్ల దార్శనికత (Vision), 7 ఏళ్ల వ్యూహం (Strategy), 3 ఏళ్ల కార్యాచరణ అజెండా (Action Agenda) అనే భావన తెచ్చింది.