బీమా & ఆర్థిక సమ్మిళితం – జన్ ధన్ (Insurance & Financial Inclusion)

బీమా (Insurance) అంటే భవిష్యత్తులో జరిగే అనుకోని నష్టం నుండి ఆర్థిక రక్షణ ఇచ్చే ఒప్పందం. బీమా తీసుకున్న వ్యక్తి (Policyholder / Insured) క్రమం తప్పకుండా ప్రీమియం (Premium) చెల్లిస్తాడు; నష్టం జరిగితే బీమా సంస్థ (Insurer) పరిహారం చెల్లిస్తుంది. 'కొద్దిమంది నష్టాన్ని చాలామంది పంచుకోవడం' బీమా మూల సూత్రం.

• బీమా రకాలు:
  1. జీవిత బీమా (Life Insurance) – మనిషి ప్రాణానికి రక్షణ. ఉదా: టర్మ్ పాలసీ, ఎండోమెంట్ పాలసీ.
  2. సాధారణ బీమా (General / Non-life Insurance) – ఆస్తి, వాహనం, ఆరోగ్యం, పంట, అగ్ని, సముద్ర రవాణా బీమా.
  3. పునర్బీమా (Reinsurance) – బీమా కంపెనీలు తమ నష్టభయాన్ని మరో సంస్థతో పంచుకోవడం. 'బీమా కంపెనీలకు బీమా'.
• బీమా సూత్రాలు (Principles of Insurance):
  1. పరమ విశ్వాస సూత్రం (Utmost Good Faith – Uberrimae Fidei) – రెండు పక్షాలు నిజమైన సమాచారం ఇవ్వాలి.
  2. బీమా చేయదగిన ఆసక్తి (Insurable Interest) – నష్టం జరిగితే బీమా తీసుకున్న వారికి ఆర్థిక నష్టం ఉండాలి.
  3. నష్టపరిహార సూత్రం (Indemnity) – జరిగిన నష్టం మేరకే పరిహారం; లాభం పొందకూడదు. జీవిత బీమాకు ఇది వర్తించదు.
  4. సహాయ సూత్రం (Contribution) – ఒకే ఆస్తికి చాలా పాలసీలు ఉంటే, బీమా సంస్థలు నష్టాన్ని పంచుకుంటాయి.
  5. ప్రత్యాపన సూత్రం (Subrogation) – పరిహారం చెల్లించాక, నష్టానికి కారణమైన మూడో వ్యక్తిపై హక్కులు బీమా సంస్థకు వెళ్తాయి.
  6. సమీప కారణ సూత్రం (Proximate Cause) – నష్టానికి దగ్గరి కారణం బీమా పరిధిలో ఉంటేనే పరిహారం.
• చరిత్ర:
  1. భారత్‌లో మొదటి జీవిత బీమా సంస్థ – ఓరియంటల్ లైఫ్ ఇన్సూరెన్స్ కంపెనీ (1818, కలకత్తా).
  2. మొదటి భారతీయ జీవిత బీమా సంస్థ – బాంబే మ్యూచువల్ లైఫ్ అష్యూరెన్స్ సొసైటీ (1870).
  3. మొదటి సాధారణ బీమా సంస్థ – ట్రిటాన్ ఇన్సూరెన్స్ కంపెనీ (1850, కలకత్తా).
  4. బీమా చట్టం (Insurance Act) – 1938.
• బీమా వ్యాప్తి (Insurance Penetration): GDP లో బీమా ప్రీమియం శాతం. బీమా సాంద్రత (Insurance Density) – తలసరి ప్రీమియం.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత చాలా ప్రైవేట్ జీవిత బీమా కంపెనీలు దివాలా తీయడం, పాలసీదారులను మోసం చేయడం జరిగింది. ప్రజల పొదుపును కాపాడటానికి, ఆ డబ్బును దేశాభివృద్ధికి వాడటానికి ప్రభుత్వం జీవిత బీమా రంగాన్ని జాతీయం చేసి LIC ని ఏర్పాటు చేసింది.

• జాతీయీకరణ ఆర్డినెన్స్: 19 జనవరి 1956 – జీవిత బీమా వ్యాపారాన్ని ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకుంది.
• చట్టం: LIC చట్టం, 1956 (జూన్ 1956 లో పార్లమెంటు ఆమోదం).
• LIC ఏర్పాటు: 1 సెప్టెంబర్ 1956.
• సుమారు 245 భారతీయ, విదేశీ బీమా సంస్థలు, ప్రావిడెంట్ సొసైటీలను కలిపి LIC ఏర్పడింది.
• అప్పటి ఆర్థిక మంత్రి – సి.డి. దేశ్‌ముఖ్.
• ప్రధాన కార్యాలయం: ముంబయి ('యోగక్షేమ' భవనం).
• నినాదం (Motto): 'యోగక్షేమం వహామ్యహం' – భగవద్గీత నుండి తీసుకున్నది (మీ సంక్షేమం నా బాధ్యత).
• ఏకస్వామ్యం ముగింపు: 1999 లో IRDA చట్టం తర్వాత జీవిత బీమా రంగంలోకి ప్రైవేట్ సంస్థలు వచ్చాయి. 2000లో HDFC లైఫ్ మొదటి ప్రైవేట్ జీవిత బీమా సంస్థగా లైసెన్సు పొందింది.
• LIC IPO: మే 2022 లో LIC షేర్లు స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజీల్లో లిస్ట్ అయ్యాయి. ప్రభుత్వం సుమారు 3.5% వాటాను అమ్మింది. అది అప్పటికి భారత్‌లోనే అతి పెద్ద IPO.
• IDBI బ్యాంక్: 2019 లో LIC, IDBI బ్యాంక్‌లో 51% వాటా కొని దాన్ని తన అనుబంధ సంస్థగా చేసుకుంది (తర్వాత వాటా తగ్గింది).
• ప్రభుత్వ పథకాల్లో పాత్ర:
  1. ప్రధానమంత్రి వయ వందన యోజన (PMVVY) వంటి పెన్షన్ పథకాలను LIC నిర్వహించింది
  2. PMJJBY ని కూడా LIC అందిస్తుంది.
• పోస్టల్ జీవిత బీమా (Postal Life Insurance – PLI): 1884 లో ప్రారంభమైంది – భారత్‌లో అత్యంత పురాతన జీవిత బీమా పథకాల్లో ఒకటి. గ్రామీణ ప్రజలకు – గ్రామీణ పోస్టల్ జీవిత బీమా (RPLI, 1995).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '19 జనవరి – ఆర్డినెన్స్, జూన్ – చట్టం, 1 సెప్టెంబర్ – LIC పుట్టినరోజు' – అన్నీ 1956 లోనే.

జీవిత బీమా కాకుండా మిగతా అన్ని బీమాలను సాధారణ బీమా (General Insurance) అంటారు – వాహనం, ఇల్లు, ఆరోగ్యం, అగ్ని ప్రమాదం, సముద్ర రవాణా, పంట బీమా వంటివి. జీవిత బీమా తర్వాత 1972 లో సాధారణ బీమా రంగాన్ని కూడా జాతీయం చేశారు.

• చట్టం: సాధారణ బీమా వ్యాపార (జాతీయీకరణ) చట్టం, 1972 (General Insurance Business (Nationalisation) Act – GIBNA).
• అమలు: 1 జనవరి 1973 నుండి.
• సుమారు 107 బీమా సంస్థలను నాలుగు కంపెనీలుగా విలీనం చేశారు.
• ఈ నాలుగు కంపెనీలు భారత సాధారణ బీమా సంస్థ (General Insurance Corporation of India – GIC) అనుబంధ సంస్థలుగా ఉండేవి.
• నాలుగు ప్రభుత్వ సాధారణ బీమా కంపెనీలు, ప్రధాన కార్యాలయాలు:
  1. నేషనల్ ఇన్సూరెన్స్ కంపెనీ – కోల్‌కతా.
  2. న్యూ ఇండియా అష్యూరెన్స్ కంపెనీ – ముంబయి (1919 లో సర్ దొరాబ్‌జీ టాటా స్థాపించారు).
  3. ఓరియంటల్ ఇన్సూరెన్స్ కంపెనీ – న్యూఢిల్లీ.
  4. యునైటెడ్ ఇండియా ఇన్సూరెన్స్ కంపెనీ – చెన్నై.
• GIC Re:
  1. 2000 లో GIC ని భారత జాతీయ పునర్బీమా సంస్థ (Indian Reinsurer) గా ప్రకటించారు. 2002 చట్ట సవరణతో నాలుగు కంపెనీలను GIC నుండి వేరు చేశారు. ఇప్పుడు 'GIC Re' పేరుతో పిలుస్తారు
  2. ప్రధాన కార్యాలయం ముంబయి.
• ఇతర ప్రత్యేక బీమా సంస్థలు:
  1. భారత వ్యవసాయ బీమా సంస్థ (Agriculture Insurance Company of India – AIC) – 2002; పంట బీమా పథకాల అమలు.
  2. ఎగుమతి పరపతి హామీ సంస్థ (ECGC) – 1957; ఎగుమతిదారులకు చెల్లింపు నష్టభయం నుండి రక్షణ.
  3. డిపాజిట్ ఇన్సూరెన్స్ & క్రెడిట్ గ్యారంటీ కార్పొరేషన్ (DICGC) – RBI పూర్తి అనుబంధ సంస్థ; 1978 లో ఏర్పాటు. బ్యాంకు దివాలా తీస్తే ఒక్కో డిపాజిటర్‌కు ఒక్కో బ్యాంకులో గరిష్ఠంగా ₹5 లక్షల వరకు (ఫిబ్రవరి 2020 నుండి; ముందు ₹1 లక్ష) బీమా.
• పంట బీమా:
  1. ప్రధానమంత్రి ఫసల్ బీమా యోజన (PMFBY) – 2016
  2. రైతుల ప్రీమియం – ఖరీఫ్‌కు 2%, రబీకి 1.5%, వాణిజ్య / ఉద్యాన పంటలకు 5%.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా నాలుగు కంపెనీలు = నాలుగు మెట్రో నగరాలు: నేషనల్ – కోల్‌కతా, న్యూ ఇండియా – ముంబయి, ఓరియంటల్ – ఢిల్లీ, యునైటెడ్ – చెన్నై.

1991 ఆర్థిక సంస్కరణల తర్వాత బీమా రంగంలో కూడా పోటీ, ప్రైవేట్ పెట్టుబడులు తేవాలని ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది. ఇందుకు ఒక కమిటీ వేసి, దాని సిఫార్సులతో స్వతంత్ర నియంత్రణ సంస్థను ఏర్పాటు చేసింది.

IRDAI ప్రధాన కార్యాలయం హైదరాబాద్‌లో ఉండటం తెలుగు విద్యార్థులకు ప్రత్యేకంగా గుర్తుంచుకోవాల్సిన అంశం.

• మల్హోత్రా కమిటీ (Malhotra Committee):
  1. 1993 లో ఏర్పాటు
  2. అధ్యక్షుడు – ఆర్.ఎన్. మల్హోత్రా (RBI మాజీ గవర్నర్). 1994 లో నివేదిక.
• ప్రైవేట్ కంపెనీలకు బీమా రంగంలో ప్రవేశం ఇవ్వాలి.
• విదేశీ కంపెనీలు భారతీయ భాగస్వాములతో కలిసి రావచ్చు.
• స్వతంత్ర బీమా నియంత్రణ సంస్థ ఏర్పాటు చేయాలి.
• IRDA చట్టం: 1999 (Insurance Regulatory and Development Authority Act).
• IRDAI ఏర్పాటు: ఏప్రిల్ 2000 లో చట్టబద్ధ సంస్థగా ఏర్పడింది.
• ప్రధాన కార్యాలయం – హైదరాబాద్ (మొదట న్యూఢిల్లీలో ఉండి 2001 లో హైదరాబాద్‌కు మారింది).
• 2014–15 సవరణల తర్వాత పేరు IRDA నుండి IRDAI (…of India) గా మారింది.
• IRDAI విధులు:
  1. బీమా కంపెనీలకు రిజిస్ట్రేషన్ / లైసెన్సు.
  2. పాలసీదారుల ప్రయోజనాల రక్షణ, ఫిర్యాదుల పరిష్కారం.
  3. బీమా ఏజెంట్లు, బ్రోకర్ల నియంత్రణ.
  4. బీమా కంపెనీల ఆర్థిక స్థిరత్వం (Solvency) పర్యవేక్షణ.
• బీమా రంగంలో FDI పరిమితి పెంపు:
  1. 2000 – 26%.
  2. 2015 – 49% (బీమా చట్టాల సవరణ చట్టం 2015).
  3. 2021 – 74%.
  4. 2025–26 కేంద్ర బడ్జెట్‌లో, మొత్తం ప్రీమియంను భారత్‌లోనే పెట్టుబడి పెట్టే కంపెనీలకు 100% FDI అనుమతించే ప్రతిపాదన చేశారు.
• బీమా అంబుడ్స్‌మన్ (Insurance Ombudsman): 1998 నిబంధనల ప్రకారం ఏర్పాటు – పాలసీదారుల ఫిర్యాదులను ఉచితంగా, త్వరగా పరిష్కరిస్తుంది.
• పెన్షన్ రంగ నియంత్రణ:
  1. PFRDA (Pension Fund Regulatory and Development Authority) – 2003 లో ఏర్పాటు
  2. PFRDA చట్టం 2013 తో చట్టబద్ధ హోదా. NPS, అటల్ పెన్షన్ యోజనలను నియంత్రిస్తుంది.

ఆర్థిక సమ్మిళితం (Financial Inclusion) అంటే పేదలు, గ్రామీణులు, బలహీన వర్గాలకు కూడా బ్యాంకు ఖాతా, రుణం, బీమా, పెన్షన్, డిజిటల్ చెల్లింపుల వంటి ఆర్థిక సేవలు తక్కువ ఖర్చుతో అందుబాటులోకి తేవడం. ఈ సేవలు అందకపోతే వారు అధిక వడ్డీ వసూలు చేసే వడ్డీ వ్యాపారులపై ఆధారపడాల్సి వస్తుంది.

• రంగరాజన్ కమిటీ (2008):
  1. ఆర్థిక సమ్మిళితంపై కమిటీ
  2. అధ్యక్షుడు – సి. రంగరాజన్. బలహీన వర్గాలు, తక్కువ ఆదాయ వర్గాలకు సరసమైన ఖర్చుతో ఆర్థిక సేవలు, సకాలంలో తగినంత రుణం అందేలా చూడటం అని ఆర్థిక సమ్మిళితాన్ని నిర్వచించింది.
• ముఖ్య చర్యలు – కాలక్రమం:
  1. 1969 – బ్యాంకుల జాతీయీకరణ, లీడ్ బ్యాంక్ పథకం.
  2. 1975 – ప్రాంతీయ గ్రామీణ బ్యాంకులు.
  3. 1992 – NABARD స్వయం సహాయక సంఘాలు – బ్యాంకు అనుసంధాన కార్యక్రమం (SHG–Bank Linkage).
  4. 2005 – RBI 'నో-ఫ్రిల్స్ ఖాతాలు (No-frills Accounts)' – కనీస నిల్వ లేని ఖాతాలు. తర్వాత ఇవి ప్రాథమిక పొదుపు బ్యాంకు డిపాజిట్ ఖాతాలు (BSBDA) గా మారాయి.
  5. 2006 – బిజినెస్ కరెస్పాండెంట్ (Business Correspondent – BC) నమూనా – బ్యాంకు శాఖ లేని గ్రామాల్లో బ్యాంకు ప్రతినిధుల ద్వారా సేవలు ('బ్యాంక్ మిత్ర').
  6. 2014 – ప్రధానమంత్రి జన్ ధన్ యోజన (PMJDY).
  7. 2015 – జన సురక్ష పథకాలు (PMJJBY, PMSBY, APY), ముద్ర; పేమెంట్స్, స్మాల్ ఫైనాన్స్ బ్యాంకుల అనుమతులు.
  8. 2016 – UPI, స్టాండ్-అప్ ఇండియా.
• JAM త్రయం (JAM Trinity): జన్ ధన్ (J) + ఆధార్ (A) + మొబైల్ (M). ఆర్థిక సర్వే 2014–15 ఈ భావనను ప్రతిపాదించింది. ప్రత్యక్ష నగదు బదిలీ (Direct Benefit Transfer – DBT, 1 జనవరి 2013 నుండి) కి ఇదే ఆధారం.
• ఆర్థిక సమ్మిళిత సూచీ (Financial Inclusion Index – FI-Index): RBI ఆగస్టు 2021 లో ప్రారంభించింది.
• విలువ 0 నుండి 100 మధ్య
• 0 = పూర్తి మినహాయింపు, 100 = పూర్తి సమ్మిళితం.
• మూడు పరామితులు – అందుబాటు (Access – 35%), వినియోగం (Usage – 45%), నాణ్యత (Quality – 20%).
• ప్రతి సంవత్సరం జూలైలో విడుదల.
• జాతీయ ఆర్థిక సమ్మిళిత వ్యూహం (NSFI 2019–24): RBI రూపొందించిన ఐదేళ్ల వ్యూహం.

ప్రధానమంత్రి జన్ ధన్ యోజన (PMJDY) ప్రతి ఇంటికి కనీసం ఒక బ్యాంకు ఖాతా ఉండాలనే లక్ష్యంతో ప్రారంభించిన జాతీయ ఆర్థిక సమ్మిళిత మిషన్. భారత్‌లో బ్యాంకు ఖాతాలు లేని కోట్లాది మందిని బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థలోకి తెచ్చిన అతి పెద్ద కార్యక్రమం ఇదే.

• ప్రకటన: 15 ఆగస్టు 2014 – స్వాతంత్ర్య దినోత్సవ ప్రసంగంలో ప్రధానమంత్రి ప్రకటించారు.
• ప్రారంభం: 28 ఆగస్టు 2014.
• నినాదం: 'మేరా ఖాతా – భాగ్య విధాత' (నా ఖాతా – నా భాగ్య విధాత).
• గిన్నిస్ రికార్డు: ప్రారంభ వారంలో (23–29 ఆగస్టు 2014) ఒకే వారంలో అత్యధిక బ్యాంకు ఖాతాలు (సుమారు 1.8 కోట్లు) తెరిచినందుకు గిన్నిస్ ప్రపంచ రికార్డు.
• ముఖ్య లక్షణాలు:
  1. జీరో బ్యాలెన్స్ (Zero Balance) ఖాతా – కనీస నిల్వ అవసరం లేదు.
  2. ఉచిత రూపే డెబిట్ కార్డు (RuPay Debit Card).
  3. రూపే కార్డుతో ప్రమాద బీమా – ₹1 లక్ష; 28 ఆగస్టు 2018 తర్వాత తెరిచిన ఖాతాలకు ₹2 లక్షలు.
  4. ఓవర్‌డ్రాఫ్ట్ (Overdraft) సౌకర్యం – ₹10,000 వరకు (2018 లో ₹5,000 నుండి పెంచారు).
  5. ప్రారంభ కాలంలో (15 ఆగస్టు 2014 – 31 జనవరి 2015) తెరిచిన ఖాతాలకు ₹30,000 జీవిత బీమా.
  6. 10 సంవత్సరాలు దాటిన ఎవరైనా ఖాతా తెరవవచ్చు.
  7. DBT ద్వారా ప్రభుత్వ సబ్సిడీలు, పెన్షన్లు, ఉపకార వేతనాలు నేరుగా ఖాతాలోకి.
• PMJDY 2.0: 2018 లో పథకాన్ని నిర్ణీత గడువు లేకుండా (Open-ended) కొనసాగించారు. దృష్టి 'ప్రతి ఇల్లు' నుండి 'ప్రతి వయోజనుడు' కి మారింది.
• ఆరు స్తంభాలు (Six Pillars): బ్యాంకింగ్ సేవల సార్వత్రిక అందుబాటు, ప్రాథమిక ఖాతా + ఓవర్‌డ్రాఫ్ట్, ఆర్థిక అక్షరాస్యత, క్రెడిట్ గ్యారంటీ నిధి, సూక్ష్మ బీమా, అసంఘటిత రంగానికి పెన్షన్.
• నిర్వహణ: ఆర్థిక సేవల విభాగం (Department of Financial Services), ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ.

జన్ ధన్ ఖాతాలు తెరిచిన తర్వాత పేదలకు చాలా తక్కువ ప్రీమియంతో బీమా అందించడానికి 2015 లో రెండు 'జన సురక్ష' బీమా పథకాలు ప్రారంభించారు. ఒకటి జీవిత బీమా (PMJJBY), మరొకటి ప్రమాద బీమా (PMSBY).

వయస్సు పరిమితులు, ప్రీమియం మొత్తాలు పరీక్షల్లో తరచుగా అడుగుతారు.

• ప్రారంభం: రెండూ 9 మే 2015 న కోల్‌కతాలో ప్రధానమంత్రి ప్రారంభించారు (అటల్ పెన్షన్ యోజనతో పాటు).
• ప్రధానమంత్రి జీవన్ జ్యోతి బీమా యోజన (PMJJBY) – జీవిత బీమా:
• వయస్సు – 18 నుండి 50 సంవత్సరాలు (55 ఏళ్ల వరకు బీమా కొనసాగుతుంది).
• బీమా మొత్తం – ఏ కారణంతో మరణించినా ₹2 లక్షలు.
• వార్షిక ప్రీమియం – ₹436 (జూన్ 2022 నుండి
• ముందు ₹330).
• LIC, ఇతర జీవిత బీమా కంపెనీలు బ్యాంకుల ద్వారా అందిస్తాయి.
• ప్రధానమంత్రి సురక్ష బీమా యోజన (PMSBY) – ప్రమాద బీమా:
• వయస్సు – 18 నుండి 70 సంవత్సరాలు.
• ప్రమాద మరణం లేదా పూర్తి శాశ్వత వైకల్యం – ₹2 లక్షలు.
• పాక్షిక శాశ్వత వైకల్యం – ₹1 లక్ష.
• వార్షిక ప్రీమియం – ₹20 (జూన్ 2022 నుండి
• ముందు ₹12).
• ప్రభుత్వ రంగ సాధారణ బీమా కంపెనీలు అందిస్తాయి.
• రెండింటికీ సాధారణ లక్షణాలు:
  1. బ్యాంకు లేదా పోస్టాఫీసు పొదుపు ఖాతా తప్పనిసరి; ప్రీమియం ఆటో-డెబిట్ (Auto-debit) ద్వారా కట్ అవుతుంది.
  2. బీమా కాలం – ప్రతి సంవత్సరం 1 జూన్ నుండి 31 మే వరకు; ఏటా పునరుద్ధరణ.
  3. ఒక వ్యక్తి ఒక్క ఖాతా ద్వారానే చేరవచ్చు.
• తేడా గుర్తుంచుకోండి:
  1. PMJJBY – ఏ కారణంతో మరణించినా (సహజ మరణం సహా) పరిహారం.
  2. PMSBY – ప్రమాదం వల్ల మాత్రమే.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'జ్యోతి' = జీవితం (Life) – 50 ఏళ్ల వరకు చేరిక, ₹436. 'సురక్ష' = ప్రమాదం (Accident) – 70 ఏళ్ల వరకు, ₹20. రెండింటికీ కవరేజ్ ₹2 లక్షలు.

అసంఘటిత రంగంలో పనిచేసే కూలీలు, చిన్న వ్యాపారులు, డ్రైవర్లు వంటి వారికి వృద్ధాప్యంలో పెన్షన్ ఉండదు. వారికి 60 ఏళ్ల తర్వాత హామీతో కూడిన నెలవారీ పెన్షన్ అందించడానికి అటల్ పెన్షన్ యోజన (Atal Pension Yojana – APY) ప్రారంభించారు.

• ప్రారంభం:
  1. 9 మే 2015 (కోల్‌కతా, PMJJBY, PMSBY లతో పాటు)
  2. అమలు 1 జూన్ 2015 నుండి.
• పూర్వ పథకం: 'స్వావలంబన్ (Swavalamban / NPS Lite)' పథకం స్థానంలో APY వచ్చింది.
• అర్హత:
  1. వయస్సు – 18 నుండి 40 సంవత్సరాలు.
  2. బ్యాంకు / పోస్టాఫీసు పొదుపు ఖాతా ఉండాలి.
  3. 1 అక్టోబర్ 2022 నుండి ఆదాయపు పన్ను చెల్లించేవారు APY లో చేరడానికి అర్హులు కారు.
• పెన్షన్: 60 సంవత్సరాల తర్వాత నెలకు ₹1,000, ₹2,000, ₹3,000, ₹4,000 లేదా ₹5,000 – చందాదారుడు ఎంచుకున్న మొత్తం. ఇది హామీ పెన్షన్ (Guaranteed Pension).
• చందా: చేరిన వయస్సు, ఎంచుకున్న పెన్షన్ ఆధారంగా నెలవారీ / త్రైమాసిక / అర్ధ వార్షిక చందా. ఎంత తక్కువ వయస్సులో చేరితే అంత తక్కువ చందా. కనీసం 20 సంవత్సరాలు చందా కట్టాలి.
• మరణం తర్వాత:
  1. చందాదారుడు మరణిస్తే జీవిత భాగస్వామికి అదే పెన్షన్
  2. ఇద్దరూ మరణించాక నామినీకి సేకరించిన మొత్తం (Pension Corpus) తిరిగి వస్తుంది.
• నిర్వహణ: పెన్షన్ నిధి నియంత్రణ & అభివృద్ధి ప్రాధికార సంస్థ (PFRDA), జాతీయ పెన్షన్ వ్యవస్థ (NPS) చట్రంలో.
• జాతీయ పెన్షన్ వ్యవస్థ (National Pension System – NPS):
  1. 1 జనవరి 2004 నుండి కొత్తగా చేరే కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగులకు (సాయుధ దళాలు తప్ప) తప్పనిసరి.
  2. 2009 నుండి దేశ పౌరులందరికీ స్వచ్ఛందంగా అందుబాటు.
  3. నిర్వచిత చందా (Defined Contribution) పథకం – పెన్షన్ మార్కెట్ రాబడిపై ఆధారపడుతుంది. APY మాత్రం హామీ పెన్షన్.
  4. NPS వాత్సల్య (NPS Vatsalya) – పిల్లల కోసం, 2024 లో ప్రారంభం.
• ఇతర పెన్షన్ పథకాలు:
  1. ప్రధానమంత్రి శ్రమ యోగి మాన్-ధన్ (PM-SYM, 2019) – అసంఘటిత కార్మికులకు 60 ఏళ్ల తర్వాత నెలకు ₹3,000 పెన్షన్
  2. PM కిసాన్ మాన్-ధన్ (2019) – చిన్న, సన్నకారు రైతులకు.

చిన్న వ్యాపారులు, స్వయం ఉపాధి పొందేవారికి హామీ లేకుండా రుణాలు అందించడం (Funding the Unfunded) ముద్ర యోజన లక్ష్యం. SC/ST, మహిళా పారిశ్రామికవేత్తలను ప్రోత్సహించడం స్టాండ్-అప్ ఇండియా లక్ష్యం.

• ప్రధానమంత్రి ముద్ర యోజన (PMMY):
  1. ప్రారంభం – 8 ఏప్రిల్ 2015 (2015–16 బడ్జెట్‌లో ప్రకటన).
  2. MUDRA = Micro Units Development & Refinance Agency. ఇది SIDBI అనుబంధ సంస్థ.
  3. ముద్ర సంస్థ నేరుగా రుణాలు ఇవ్వదు – బ్యాంకులు, NBFC లు, సూక్ష్మ రుణ సంస్థలు (MFIs) ఇచ్చిన రుణాలకు రీఫైనాన్స్ (Refinance) ఇస్తుంది.
  4. వ్యవసాయేతర ఆదాయ ఉత్పాదక సూక్ష్మ వ్యాపారాలకు (తయారీ, వాణిజ్యం, సేవలు) రుణాలు; 2016–17 నుండి వ్యవసాయ అనుబంధ కార్యకలాపాలకూ (కోళ్ల పెంపకం, పాడి, తేనెటీగల పెంపకం).
  5. హామీ (Collateral) అవసరం లేదు.
• ముద్ర రుణ వర్గాలు:
  1. శిశు (Shishu) – ₹50,000 వరకు.
  2. కిశోర్ (Kishore) – ₹50,000 పైన ₹5 లక్షల వరకు.
  3. తరుణ్ (Tarun) – ₹5 లక్షల పైన ₹10 లక్షల వరకు.
  4. తరుణ్ ప్లస్ (Tarun Plus) – ₹10 లక్షల పైన ₹20 లక్షల వరకు; గతంలో తరుణ్ రుణం సక్రమంగా తీర్చినవారికి (2024–25 బడ్జెట్ ప్రకటన).
  5. ముద్ర కార్డు (MUDRA Card) – రూపే డెబిట్ కార్డు ద్వారా వర్కింగ్ క్యాపిటల్ వాడుకోవచ్చు.
• స్టాండ్-అప్ ఇండియా (Stand-Up India):
  1. ప్రారంభం – 5 ఏప్రిల్ 2016.
  2. ప్రతి షెడ్యూల్డ్ వాణిజ్య బ్యాంకు శాఖ కనీసం ఒక SC/ST రుణగ్రహీతకు, కనీసం ఒక మహిళా రుణగ్రహీతకు రుణం ఇవ్వాలి.
  3. రుణ మొత్తం – ₹10 లక్షల నుండి ₹1 కోటి వరకు.
  4. కొత్తగా ప్రారంభించే (Greenfield) సంస్థలకు మాత్రమే – తయారీ, సేవలు, వాణిజ్యం, వ్యవసాయ అనుబంధ రంగాలు.
  5. వ్యక్తిగతం కాని సంస్థల్లో కనీసం 51% వాటా SC/ST లేదా మహిళ వద్ద ఉండాలి.
  6. SIDBI పోర్టల్ ద్వారా దరఖాస్తు; క్రెడిట్ గ్యారంటీ సౌకర్యం.
• స్టార్టప్ ఇండియా (Startup India):
  1. జనవరి 2016 లో ప్రారంభం – ఇది వేరే పథకం (కొత్త ఆవిష్కరణల స్టార్టప్‌లకు ప్రోత్సాహం)
  2. స్టాండ్-అప్ ఇండియాతో కలపకండి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ముద్ర వర్గాలు జీవిత దశలు: శిశువు → కిశోరుడు → తరుణుడు → తరుణ్ ప్లస్. రుణం కూడా దశలవారీగా పెరుగుతుంది.

భారత డిజిటల్ చెల్లింపుల విప్లవానికి కేంద్రం నేషనల్ పేమెంట్స్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (National Payments Corporation of India – NPCI). మనం రోజూ వాడే UPI, RuPay కార్డులు, FASTag అన్నీ NPCI రూపొందించినవే.

ఆర్థిక సమ్మిళితంలో ఇవి కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నాయి.

• NPCI స్థాపన: 2008 లో, లాభాపేక్ష లేని సంస్థగా (Not-for-profit Company).
• ప్రమోటర్లు – RBI, భారత బ్యాంకుల సంఘం (Indian Banks' Association – IBA).
• చట్టపరమైన ఆధారం – చెల్లింపు & పరిష్కార వ్యవస్థల చట్టం, 2007 (Payment and Settlement Systems Act).
• ప్రధాన కార్యాలయం – ముంబయి.
• NPCI ముఖ్య ఉత్పత్తులు:
  1. IMPS (Immediate Payment Service) – 2010; 24×7 తక్షణ నగదు బదిలీ.
  2. RuPay – 2012 లో ప్రారంభమైన భారత స్వదేశీ కార్డు నెట్‌వర్క్ (Visa, Mastercard కు ప్రత్యామ్నాయం). Rupee + Payment.
  3. UPI (Unified Payments Interface) – 2016.
  4. BHIM యాప్ (Bharat Interface for Money) – 30 డిసెంబర్ 2016.
  5. AePS (ఆధార్ ఆధారిత చెల్లింపు వ్యవస్థ) – ఆధార్, వేలిముద్రతో బ్యాంకు లావాదేవీలు.
  6. NETC FASTag – టోల్ ప్లాజాల్లో ఎలక్ట్రానిక్ చెల్లింపు.
  7. భారత్ బిల్‌పే (Bharat BillPay – BBPS), *99# USSD సేవ (ఇంటర్నెట్ లేని ఫోన్లకు), NACH.
  8. e-RUPI – ఆగస్టు 2021; వ్యక్తి-నిర్దిష్ట, ఉద్దేశ్య-నిర్దిష్ట డిజిటల్ వోచర్.
• UPI (ఏకీకృత చెల్లింపుల ఇంటర్‌ఫేస్):
  1. ఏప్రిల్ 2016 లో RBI గవర్నర్ రఘురామ్ రాజన్ పైలట్‌ను ప్రారంభించారు; ఆగస్టు 2016 నుండి ప్రజలకు అందుబాటు.
  2. ఒక మొబైల్ యాప్ ద్వారా పలు బ్యాంకు ఖాతాలు; వర్చువల్ పేమెంట్ అడ్రస్ (VPA / UPI ID) తో 24×7 తక్షణ బదిలీ.
  3. UPI 123PAY (2022) – ఫీచర్ ఫోన్లకు; UPI లైట్ (2022) – చిన్న మొత్తాలకు PIN లేకుండా; RuPay క్రెడిట్ కార్డులను UPI కి అనుసంధానం (2022).
• UPI అంతర్జాతీయ విస్తరణ: NPCI ఇంటర్నేషనల్ పేమెంట్స్ లిమిటెడ్ (NIPL) ద్వారా. UPI QR ప్రమాణాలు స్వీకరించిన మొదటి దేశం – భూటాన్ (2021). సింగపూర్ PayNow తో UPI అనుసంధానం – ఫిబ్రవరి 2023.
• RBI చెల్లింపు వ్యవస్థలు:
  1. RTGS (పెద్ద మొత్తాలు, కనీసం ₹2 లక్షలు) మరియు NEFT – వీటిని RBI నేరుగా నిర్వహిస్తుంది
  2. డిసెంబర్ 2019 నుండి NEFT, డిసెంబర్ 2020 నుండి RTGS 24×7 అందుబాటులో ఉన్నాయి.