AP సంక్షేమ పథకాలు (AP Welfare Schemes)

సంక్షేమ పథకాలు (Welfare Schemes) అంటే పేదలు, రైతులు, మహిళలు, విద్యార్థులు, వృద్ధులకు ప్రభుత్వం ఇచ్చే నేరుగా సాయం. AP లో ప్రభుత్వం మారినప్పుడల్లా చాలా పథకాల పేర్లు, మొత్తాలు మారాయి.

పరీక్షలో "ఏ పథకం, ఏ సంవత్సరం, ఏ ప్రభుత్వం" అని జాగ్రత్తగా గుర్తుంచుకోవాలి.

• ప్రభుత్వాల కాలక్రమం (విభజన తర్వాత):
  1. 2014–2019: TDP ప్రభుత్వం (ముఖ్యమంత్రి ఎన్. చంద్రబాబు నాయుడు)
  2. 2019–2024: YSRCP ప్రభుత్వం (ముఖ్యమంత్రి వై.ఎస్. జగన్ మోహన్ రెడ్డి) – "నవరత్నాలు" పేరుతో పథకాలు
  3. జూన్ 2024 నుండి: TDP–జనసేన–BJP (NDA) కూటమి ప్రభుత్వం (ముఖ్యమంత్రి ఎన్. చంద్రబాబు నాయుడు) – "సూపర్ సిక్స్" హామీలు
• 2024 తర్వాత ముఖ్య పేర్ల మార్పులు:
  1. YSR పెన్షన్ కానుక → NTR భరోసా పింఛన్లు
  2. అమ్మ ఒడి → తల్లికి వందనం
  3. YSR రైతు భరోసా → అన్నదాత సుఖీభవ
  4. రైతు భరోసా కేంద్రాలు → రైతు సేవా కేంద్రాలు
  5. జగనన్న గోరుముద్ద (మధ్యాహ్న భోజనం) → డొక్కా సీతమ్మ మధ్యాహ్న బడి భోజనం
• నేరుగా నగదు బదిలీ (Direct Benefit Transfer – DBT): చాలా పథకాల డబ్బు నేరుగా లబ్ధిదారుల బ్యాంకు ఖాతాల్లో జమ అవుతుంది. దీనివల్ల మధ్యవర్తులు తగ్గుతారు.
• పథకాల అమలు వేదిక: గ్రామ/వార్డు సచివాలయాలు ద్వారా దరఖాస్తులు, అర్హత పరిశీలన జరుగుతుంది.

వృద్ధులు, వితంతువులు, దివ్యాంగులు, ఒంటరి మహిళలు, చేనేత, కల్లుగీత కార్మికులు వంటి వర్గాలకు ప్రతి నెలా ఇచ్చే డబ్బే సామాజిక భద్రత పింఛను (Social Security Pension). AP బడ్జెట్‌లో ఎక్కువ ఖర్చు అయ్యే సంక్షేమ పథకాల్లో ఇది ఒకటి.

• పింఛను మొత్తం – కాలక్రమం:
  1. 2014: TDP ప్రభుత్వం "NTR భరోసా" పేరుతో పింఛను ₹1,000కి పెంచింది; 2019 ప్రారంభంలో ₹2,000కు పెంచింది
  2. 2019: YSRCP ప్రభుత్వం "YSR పెన్షన్ కానుక" – ₹2,250; ఏటా ₹250 పెంచుతూ జనవరి 2024 నాటికి ₹3,000
  3. జూలై 2024: కూటమి ప్రభుత్వం "NTR భరోసా" – సాధారణ పింఛను ₹4,000
• NTR భరోసా (2024) – వర్గాల వారీగా నెలసరి:
  1. వృద్ధులు, వితంతువులు, ఒంటరి మహిళలు మొదలైనవారు: ₹4,000
  2. దివ్యాంగులు: ₹6,000
  3. పూర్తిగా మంచానికి పరిమితమైనవారు / తీవ్ర వ్యాధిగ్రస్తులు: ₹15,000
• ఇంటి వద్దకే పంపిణీ:
  1. ప్రతి నెల 1వ తేదీన ఇంటి వద్దే పింఛను అందించే విధానం 2019 తర్వాత మొదలైంది
  2. ప్రస్తుతం సచివాలయ సిబ్బంది ద్వారా పంపిణీ జరుగుతోంది.
• కేంద్ర పథకం:
  1. జాతీయ సామాజిక సహాయ కార్యక్రమం (NSAP – 1995) కింద కేంద్రం కొంత మొత్తం ఇస్తుంది
  2. మిగతాది రాష్ట్రం భరిస్తుంది.

పేద కుటుంబాల పిల్లలు బడి మానేయకుండా, ఉన్నత చదువులకు వెళ్లేలా AP ప్రభుత్వాలు అనేక విద్యా పథకాలు అమలు చేశాయి. వీటిలో కొన్నింటి పేర్లు 2024 తర్వాత మారాయి.

• తల్లులకు నగదు సాయం:
  1. జగనన్న అమ్మ ఒడి (జనవరి 2020 – YSRCP ప్రభుత్వం): బడికి పిల్లలను పంపే తల్లికి ఏటా ₹15,000 (కుటుంబానికి ఒకసారి)
  2. తల్లికి వందనం (జూన్ 2025 – కూటమి ప్రభుత్వం): బడికి వెళ్లే ప్రతి బిడ్డకు ఏటా ₹15,000 – అందులో ₹13,000 తల్లి ఖాతాలో, ₹2,000 పాఠశాల నిర్వహణ నిధికి
• ఉన్నత విద్యకు సాయం:
  1. ఫీజు రీయింబర్స్‌మెంట్ (Fee Reimbursement): 2008లో ఉమ్మడి AP లో వై.ఎస్. రాజశేఖర రెడ్డి ప్రభుత్వం ప్రారంభించింది
  2. జగనన్న విద్యా దీవెన (2019-24): పూర్తి ఫీజు తిరిగి చెల్లింపు
  3. జగనన్న వసతి దీవెన (2019-24): హాస్టల్, భోజన ఖర్చులకు సాయం
• మధ్యాహ్న భోజనం:
  1. జగనన్న గోరుముద్ద (2020) – మెనూ మెరుగుదల
  2. 2024 తర్వాత పేరు – "డొక్కా సీతమ్మ మధ్యాహ్న బడి భోజనం" (గోదావరి జిల్లాల్లో అన్నదానానికి పేరుపొందిన డొక్కా సీతమ్మ పేరు)
  3. కేంద్ర పథకం: PM POSHAN (పాత పేరు – మధ్యాహ్న భోజన పథకం, 1995)
• మన బడి నాడు–నేడు (2019-24): ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో తాగునీరు, మరుగుదొడ్లు, ఫర్నిచర్, తరగతి గదుల మెరుగుదల కార్యక్రమం.

పేద కుటుంబాలు పెద్ద ఆపరేషన్లు, తీవ్ర వ్యాధుల చికిత్స ఖర్చు భరించలేవు. అలాంటి వారికి ప్రభుత్వమే ఆసుపత్రి బిల్లు చెల్లించే పథకమే ఆరోగ్యశ్రీ (Aarogyasri). ఇది దేశంలో రాష్ట్రాలు అమలు చేసిన తొలి పెద్ద ఆరోగ్య బీమా పథకాల్లో ఒకటి.

• ప్రారంభం: 1 ఏప్రిల్ 2007 – ఉమ్మడి AP లో వై.ఎస్. రాజశేఖర రెడ్డి ప్రభుత్వం.
• అమలు సంస్థ: ఆరోగ్యశ్రీ హెల్త్ కేర్ ట్రస్ట్ – ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు నెట్‌వర్క్ ఆసుపత్రుల్లో నగదు రహిత (Cashless) చికిత్స.
• పేర్ల మార్పులు:
  1. 2014–19: "డా. NTR వైద్య సేవ" పేరుతో అమలు
  2. 2019–24: "డా. YSR ఆరోగ్యశ్రీ" పేరుతో అమలు; ₹1,000కి పైగా ఖర్చయ్యే చికిత్సలను పథకంలోకి తెచ్చారు
  3. డిసెంబర్ 2023: కుటుంబానికి చికిత్స పరిమితి ₹25 లక్షల వరకు పెంపు
  4. 2024 తర్వాత పథకం పేరు, బీమా విధానంలో మార్పులను ప్రభుత్వం ప్రకటించింది – తాజా వివరాలను అధికారిక ప్రకటనల్లో చూడండి
• కేంద్ర పథకంతో అనుసంధానం:
  1. ఆయుష్మాన్ భారత్ – ప్రధానమంత్రి జన ఆరోగ్య యోజన (PM-JAY, సెప్టెంబర్ 2018) – కుటుంబానికి ఏటా ₹5 లక్షల బీమా
  2. AP లో దీన్ని రాష్ట్ర పథకంతో కలిపి అమలు చేస్తున్నారు.
• ఇతర ఆరోగ్య సేవలు:
  1. 108 అంబులెన్స్ – అత్యవసర వైద్య సేవ (2005 నుండి)
  2. 104 – సంచార వైద్య సేవలు (గ్రామాలకు వైద్యులు)

AP లో మహిళా స్వయం సహాయక సంఘాల (Self Help Groups – SHGs) ఉద్యమం దేశంలోనే బలమైనది. పొదుపు, బ్యాంకు రుణాల ద్వారా గ్రామీణ మహిళలు చిన్న వ్యాపారాలు చేస్తున్నారు. ప్రభుత్వాలు మహిళల కోసం ప్రత్యేక పథకాలు కూడా అమలు చేశాయి.

• SHG ఉద్యమం:
  1. DWCRA (Development of Women and Children in Rural Areas) – 1982-83లో మొదలైన కేంద్ర కార్యక్రమం; AP లో "డ్వాక్రా సంఘాలు"గా ప్రసిద్ధి
  2. SERP (Society for Elimination of Rural Poverty) – గ్రామీణ పేదరిక నిర్మూలన సంస్థ; "వెలుగు" ప్రాజెక్టు (2000)
  3. MEPMA – పట్టణ పేదరిక నిర్మూలన (పట్టణ SHG లు)
• 2019–24 పథకాలు (YSRCP ప్రభుత్వం):
  1. YSR ఆసరా – SHG ల రుణ మొత్తాన్ని విడతలుగా తిరిగి చెల్లించడం
  2. YSR చేయూత (2020) – 45–60 ఏళ్ల SC, ST, BC, మైనారిటీ మహిళలకు ఏటా ₹18,750
  3. YSR సున్నా వడ్డీ – సకాలంలో చెల్లించిన SHG రుణాలపై వడ్డీ ప్రభుత్వమే భరించడం
• 2024 తర్వాత పథకాలు (కూటమి ప్రభుత్వం):
  1. దీపం-2 (నవంబర్ 2024, దీపావళి సందర్భంగా): అర్హులైన కుటుంబాలకు ఏటా 3 గ్యాస్ సిలిండర్లు ఉచితం
  2. స్త్రీ శక్తి (15 ఆగస్టు 2025): APSRTC నిర్దేశిత బస్సుల్లో రాష్ట్ర మహిళలకు ఉచిత ప్రయాణం
• దీపం (మొదటిది): 1999-2000 ప్రాంతంలో ఉమ్మడి AP లో గ్రామీణ మహిళలకు గ్యాస్ కనెక్షన్లు ఇచ్చిన పథకం. దాని కొనసాగింపుగా "దీపం-2" పేరు పెట్టారు.

ఆహారం, ఇల్లు – ఇవి ప్రతి కుటుంబానికి ప్రాథమిక అవసరాలు. పేదలకు తక్కువ ధరకు భోజనం, సొంత ఇల్లు అందించడానికి AP ప్రభుత్వాలు కొన్ని ముఖ్య పథకాలు అమలు చేశాయి.

• అన్న క్యాంటీన్లు (Anna Canteens):
  1. జూలై 2018: TDP ప్రభుత్వం ప్రారంభించింది – ₹5కే భోజనం
  2. 2019 తర్వాత మూతపడ్డాయి
  3. 15 ఆగస్టు 2024: కూటమి ప్రభుత్వం మళ్లీ ప్రారంభించింది (మొదటి క్యాంటీన్ – గుడివాడ); ₹5కే అల్పాహారం, భోజనం
  4. పేరు ఎన్.టి. రామారావు (అన్న) పేరు మీద
• గృహ నిర్మాణం (Housing):
  1. ఉమ్మడి AP లో 2006 నుండి "ఇందిరమ్మ ఇళ్లు" పథకం అమలైంది
  2. 2019–24: "నవరత్నాలు – పేదలందరికీ ఇళ్లు" కింద పేద మహిళల పేరిట ఇళ్ల స్థలాల పట్టాలు, "జగనన్న కాలనీలు" నిర్మాణం (డిసెంబర్ 2020లో పట్టాల పంపిణీ ప్రారంభం)
  3. కేంద్ర పథకం PMAY (అర్బన్ & గ్రామీణ) తో కలిపి అమలు
• ఆహార భద్రత (Food Security):
  1. జాతీయ ఆహార భద్రత చట్టం (NFSA, 2013) కింద రేషన్ బియ్యం
  2. కేంద్ర పథకం PMGKAY కింద అర్హులకు ఉచిత బియ్యం
  3. రేషన్ కార్డు – అనేక సంక్షేమ పథకాలకు అర్హత పత్రం

ప్రభుత్వ సేవలను ప్రజల ఇంటి దగ్గరికే తీసుకురావడానికి AP లో గ్రామ, వార్డు సచివాలయాల (Village & Ward Secretariats) వ్యవస్థ ఏర్పాటైంది. పథకాల దరఖాస్తు నుండి సర్టిఫికెట్ల వరకు అనేక సేవలు ఇక్కడే లభిస్తాయి.

• ప్రారంభం: 2 అక్టోబర్ 2019 (గాంధీ జయంతి) – YSRCP ప్రభుత్వం.
• సంఖ్య: సుమారు 15,000 సచివాలయాలు (గ్రామ + వార్డు కలిపి).
• సచివాలయ సేవలు:
  1. సంక్షేమ పథకాల దరఖాస్తు, అర్హత జాబితాల ప్రదర్శన (సామాజిక తనిఖీ – Social Audit)
  2. కుల, ఆదాయ, నివాస సర్టిఫికెట్లు
  3. రేషన్ కార్డు, పింఛను సేవలు
  4. వ్యవసాయ, పశువైద్య, ఆరోగ్య, సర్వే సహాయకులు ఒకే చోట
• ప్రాముఖ్యత: పంచాయతీ రాజ్ సంస్థలతో పాటు పాలనను వికేంద్రీకరించే (Decentralisation) ప్రయత్నంగా దీన్ని చూస్తారు.
• P4 విధానం (Public–Private–People Partnership):
  1. ఉగాది, 30 మార్చి 2025 – కూటమి ప్రభుత్వం ప్రారంభించింది
  2. సమాజంలో ఆర్థికంగా ఉన్నతస్థాయిలో ఉన్నవారు ("మార్గదర్శులు") పేద కుటుంబాలను ("బంగారు కుటుంబాలు") దత్తత తీసుకుని అభివృద్ధికి సాయం చేయడం
  3. పేదరిక నిర్మూలన లక్ష్యం – "స్వర్ణాంధ్ర @2047" దార్శనికతలో భాగం