విభజన తర్వాత AP ఆర్థిక వ్యవస్థ (AP Economy after 2014)

ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను రెండు రాష్ట్రాలుగా విభజించిన చట్టమే ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం (Andhra Pradesh Reorganisation Act), 2014. దీని ద్వారా తెలంగాణ కొత్త రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది. మిగిలిన 13 జిల్లాలతో ఆంధ్రప్రదేశ్ కొనసాగింది.

విభజన తర్వాత AP ఆర్థిక సమస్యలన్నీ ఈ చట్టంలోని సెక్షన్ల చుట్టూనే తిరుగుతాయి.

• పార్లమెంటు ఆమోదం:
  1. లోక్‌సభ: 18 ఫిబ్రవరి 2014
  2. రాజ్యసభ: 20 ఫిబ్రవరి 2014
  3. రాష్ట్రపతి ఆమోదం: 1 మార్చి 2014
• అపాయింటెడ్ డే (Appointed Day): 2 జూన్ 2014 – ఈ రోజు నుండే రెండు రాష్ట్రాలు వేర్వేరుగా పనిచేయడం మొదలైంది.
• ఉమ్మడి రాజధాని (Common Capital): సెక్షన్ 5 ప్రకారం హైదరాబాద్ 10 సంవత్సరాలకు మించకుండా ఉమ్మడి రాజధాని. ఈ గడువు 2 జూన్ 2024తో ముగిసింది.
• జనాభా నిష్పత్తి: 2011 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా ఆస్తులు, అప్పులను AP : తెలంగాణ = 58.32 : 41.68 నిష్పత్తిలో పంచారు.
• AP జనాభా (2011): సుమారు 4.94 కోట్లు.
• పోలవరం మండలాలు: పోలవరం ముంపు ప్రాంతం కోసం ఖమ్మం జిల్లాలోని 7 మండలాలను 2014లో ఆర్డినెన్స్ ద్వారా, తర్వాత సవరణ చట్టం ద్వారా APలో కలిపారు.
• ముఖ్య సెక్షన్లు (ఆర్థిక అంశాలు):
  1. సెక్షన్ 46 – ఆర్థిక సంఘం నిధులు, వెనుకబడిన ప్రాంతాలకు ప్రత్యేక సాయం
  2. సెక్షన్ 90 – పోలవరం జాతీయ ప్రాజెక్టు
  3. సెక్షన్ 93 & 13వ షెడ్యూల్ – విద్యా సంస్థలు, మౌలిక సదుపాయాలు
  4. సెక్షన్ 94 – పన్ను ప్రోత్సాహకాలు, కొత్త రాజధానికి కేంద్ర సాయం

విభజన తర్వాత AP ఆదాయం బాగా తగ్గింది. ఎందుకంటే ఎక్కువ ఆదాయం ఇచ్చే హైదరాబాద్ తెలంగాణకు వెళ్లింది. ఈ నష్టాన్ని పూడ్చడానికి చట్టంలోని సెక్షన్ 46 కేంద్రానికి కొన్ని బాధ్యతలు ఇచ్చింది.

• సెక్షన్ 46(1): రెండు రాష్ట్రాల మధ్య ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission) నిధుల పంపిణీకి సంబంధించిన నిబంధన. 14వ ఆర్థిక సంఘం రెండు రాష్ట్రాలకు వేర్వేరు వాటాలు సిఫారసు చేసింది.
• సెక్షన్ 46(2): విభజన వల్ల వచ్చే ఆర్థిక ఇబ్బందుల్ని దృష్టిలో పెట్టుకుని కేంద్రం తగిన గ్రాంట్లు (Grants) ఇవ్వాలి.
• సెక్షన్ 46(3) – వెనుకబడిన ప్రాంతాలు:
  1. రాయలసీమ, ఉత్తర కోస్తా ప్రాంతాలకు ప్రత్యేక అభివృద్ధి ప్యాకేజీ (Special Development Package)
  2. ఒడిశాలోని KBK (కోరాపుట్–బొలాంగిర్–కలహండి), బుందేల్‌ఖండ్ ప్యాకేజీల తరహాలో ఇవ్వాలని చట్టం సూచించింది
• 7 వెనుకబడిన జిల్లాలు (పాత జిల్లాల ప్రకారం):
  1. రాయలసీమ: అనంతపురం, కర్నూలు, కడప, చిత్తూరు
  2. ఉత్తర కోస్తా: శ్రీకాకుళం, విజయనగరం, విశాఖపట్నం
  3. ఒక్కో జిల్లాకు ఏటా ₹50 కోట్లు చొప్పున కేంద్రం నిధులు విడుదల చేసింది
• సెక్షన్ 94: పరిశ్రమలను ఆకర్షించడానికి పన్ను ప్రోత్సాహకాలు (Tax Incentives), కొత్త రాజధానిలో రాజ్‌భవన్, హైకోర్టు, సచివాలయం, శాసనసభ వంటి అవసరమైన భవనాలకు కేంద్ర సాయం.

పోలవరం ప్రాజెక్టు (ఇందిరా సాగర్) గోదావరి నదిపై నిర్మిస్తున్న బహుళార్థ సాధక ప్రాజెక్టు (Multipurpose Project). విభజన చట్టంలోని సెక్షన్ 90 దీన్ని జాతీయ ప్రాజెక్టు (National Project)గా ప్రకటించింది.

AP వ్యవసాయం, తాగునీరు, విద్యుత్‌కు ఇది చాలా ముఖ్యం.

• సెక్షన్ 90(1): పోలవరం సాగునీటి ప్రాజెక్టును జాతీయ ప్రాజెక్టుగా ప్రకటించారు.
• నిర్మాణ బాధ్యత: ప్రాజెక్టు పూర్తి చేయడం, అన్ని అనుమతులు (పర్యావరణ, అటవీ, పునరావాసం) తీసుకోవడం కేంద్ర ప్రభుత్వ బాధ్యత అని చట్టం చెబుతుంది.
• పోలవరం ప్రాజెక్టు అథారిటీ (PPA): ప్రాజెక్టు పనులను పర్యవేక్షించడానికి 2014లో ఏర్పాటు చేశారు.
• ఖర్చు: 1 ఏప్రిల్ 2014 నుండి సాగునీటి భాగం (Irrigation Component) ఖర్చును 100% కేంద్రమే భరిస్తుంది. నిర్మాణ పనులను రాష్ట్ర ప్రభుత్వం చేపట్టేలా (Special Purpose Vehicle) 2016లో అంగీకారం కుదిరింది.
• ప్రాజెక్టు లక్ష్యాలు:
  1. సుమారు 7.2 లక్షల ఎకరాలకు సాగునీరు
  2. 960 మెగావాట్ల జల విద్యుత్ (Hydro Power)
  3. గోదావరి నుండి సుమారు 80 TMC నీటిని కృష్ణా నదికి మళ్లించడం
  4. విశాఖపట్నం నగరానికి, పరిశ్రమలకు తాగు/పారిశ్రామిక నీరు
• స్థలం:
  1. పోలవరం మండలం, రామయ్యపేట దగ్గర (పాత పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా
  2. ఇప్పుడు ఏలూరు జిల్లా).

సెక్షన్ 93 ప్రకారం 13వ షెడ్యూల్ (Thirteenth Schedule)లో చెప్పిన సంస్థలు, మౌలిక సదుపాయాలను 10 సంవత్సరాల్లో ఏర్పాటు చేయడానికి కేంద్రం చర్యలు తీసుకోవాలి. హైదరాబాద్‌లో ఉన్న పెద్ద సంస్థలు తెలంగాణకు వెళ్లినందున AP కి కొత్తవి ఇవ్వాలనే ఉద్దేశం ఇది.

• విద్యా సంస్థలు – స్థలాలు:
  1. IIT – తిరుపతి
  2. NIT – తాడేపల్లిగూడెం
  3. IIM – విశాఖపట్నం
  4. IISER – తిరుపతి
  5. AIIMS – మంగళగిరి
  6. కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయం (Central University of AP) – అనంతపురం
  7. కేంద్ర గిరిజన విశ్వవిద్యాలయం (Central Tribal University) – విజయనగరం
  8. పెట్రోలియం విశ్వవిద్యాలయం (IIPE) – విశాఖపట్నం
  9. IIIT (IIITDM) – కర్నూలు
• మౌలిక సదుపాయాలు (Infrastructure):
  1. కడపలో సమీకృత ఉక్కు కర్మాగారం (SAIL) – సాధ్యాసాధ్యాల పరిశీలన
  2. దుగరాజపట్నం వద్ద మేజర్ ఓడరేవు (తర్వాత అనువైనది కాదని తేలింది)
  3. గ్రీన్‌ఫీల్డ్ ముడిచమురు శుద్ధి కర్మాగారం & పెట్రోకెమికల్ కాంప్లెక్స్ పరిశీలన
  4. విశాఖపట్నం–చెన్నై పారిశ్రామిక కారిడార్
  5. విశాఖ, విజయవాడ, తిరుపతి విమానాశ్రయాల విస్తరణ
  6. కొత్త రైల్వే జోన్ పరిశీలన
  7. విశాఖ, విజయవాడ మెట్రో రైలు పరిశీలన
  8. కొత్త రాజధానికి వేగవంతమైన రోడ్డు/రైలు అనుసంధానం
• రైల్వే జోన్: విశాఖపట్నం కేంద్రంగా "సౌత్ కోస్ట్ రైల్వే (South Coast Railway)" జోన్‌ను ఫిబ్రవరి 2019లో కేంద్రం ప్రకటించింది.

విభజన తర్వాత AP లో ఎక్కువగా చర్చ జరిగిన ఆర్థిక అంశం ప్రత్యేక హోదా (Special Category Status – SCS). ఇది చట్టంలో లేదు. రాజ్యసభలో ఇచ్చిన హామీ నుండి ఈ చర్చ మొదలైంది.

• హామీ: 20 ఫిబ్రవరి 2014న రాజ్యసభలో అప్పటి ప్రధాని మన్మోహన్ సింగ్ AP కి 5 సంవత్సరాలు ప్రత్యేక హోదా ఇస్తామని ప్రకటించారు. కానీ ఇది చట్టంలో భాగం కాదు.
• ప్రత్యేక హోదా అంటే ఏమిటి?:
  1. గతంలో జాతీయ అభివృద్ధి మండలి (NDC) కొండ ప్రాంతాలు, సరిహద్దు ప్రాంతాలు, తక్కువ జనసాంద్రత, ఆర్థిక వెనుకబాటు ఉన్న రాష్ట్రాలకు ఇచ్చేది
  2. కేంద్ర పథకాల్లో ఎక్కువ కేంద్ర వాటా (ఉదా: 90:10), పరిశ్రమలకు పన్ను రాయితీలు వంటి ప్రయోజనాలు ఉండేవి
• 14వ ఆర్థిక సంఘం ప్రభావం: 14వ ఆర్థిక సంఘం (2015–20, చైర్మన్ వై.వి. రెడ్డి) కేంద్ర పన్నుల్లో రాష్ట్రాల వాటాను 32% నుండి 42%కి పెంచింది. పన్నుల పంపిణీలో సాధారణ, ప్రత్యేక హోదా రాష్ట్రాల మధ్య తేడా చూపలేదు. దీన్ని కారణంగా చూపుతూ కేంద్రం కొత్తగా హోదా ఇవ్వలేమని చెప్పింది.
• ప్రత్యేక సాయం (Special Assistance) – సెప్టెంబర్ 2016: హోదాకు బదులుగా కేంద్రం ప్యాకేజీ ప్రకటించింది. విదేశీ సాయం ప్రాజెక్టుల (Externally Aided Projects) రుణాలను 90:10 నిష్పత్తిలో కేంద్రం తిరిగి చెల్లించడం, పోలవరం సాగునీటి ఖర్చు 100% భరించడం ఇందులో ముఖ్యమైనవి.
• రాజకీయ పరిణామం: హోదా అంశంపై మార్చి 2018లో TDP కేంద్ర ప్రభుత్వం నుండి, NDA నుండి బయటకు వచ్చింది.

విభజన తర్వాత AP కి వచ్చిన పెద్ద సమస్య రెవెన్యూ లోటు (Revenue Deficit). అంటే రోజువారీ ఖర్చులు (జీతాలు, పింఛన్లు, వడ్డీలు) రెవెన్యూ ఆదాయం కంటే ఎక్కువగా ఉండటం. జనాభాలో 58% AP కి వచ్చింది కానీ ఆదాయం ఇచ్చే హైదరాబాద్ తెలంగాణలో ఉండిపోయింది.

• రెవెన్యూ లోటు = రెవెన్యూ ఖర్చు − రెవెన్యూ రాబడులు. ఇది అప్పులతో రోజువారీ ఖర్చులు చేయాల్సిన పరిస్థితిని చూపిస్తుంది.
• లోటుకు కారణాలు:
  1. IT, సేవల రంగం ఎక్కువగా ఉన్న హైదరాబాద్ ఆదాయం కోల్పోవడం
  2. జనాభా నిష్పత్తి ప్రకారం అప్పులు, ఉద్యోగుల పింఛన్ బాధ్యతలు రావడం
  3. కొత్త రాజధాని, కొత్త సంస్థల నిర్మాణ ఖర్చు
  4. వ్యవసాయ ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థ – పన్ను ఆదాయం తక్కువ
• 2014-15 లోటు: విభజన జరిగిన మొదటి సంవత్సరం (2014-15) రెవెన్యూ లోటును భర్తీ చేస్తామని కేంద్రం హామీ ఇచ్చింది. ఆ మొత్తం ఎంత అనే దానిపై రాష్ట్రం, కేంద్రం మధ్య భేదాభిప్రాయాలు కొనసాగాయి.
• ఆర్థిక సంఘం గ్రాంట్లు: 14వ ఆర్థిక సంఘం (2015–20), 15వ ఆర్థిక సంఘం (2020–26) AP కి "పన్నుల పంపిణీ తర్వాత రెవెన్యూ లోటు గ్రాంటు (Post-Devolution Revenue Deficit Grant)" సిఫారసు చేశాయి.
• ఆర్థిక సంఘం వాటాలు (కేంద్ర పన్నుల్లో):
  1. 14వ ఆర్థిక సంఘం: AP – 4.305%, తెలంగాణ – 2.437%
  2. 15వ ఆర్థిక సంఘం: AP – 4.047%, తెలంగాణ – 2.102%

విభజన తర్వాత AP ప్రధానంగా వ్యవసాయ ఆధారిత రాష్ట్రంగా మిగిలింది. దేశంలోని పెద్ద రాష్ట్రాల్లో వ్యవసాయ రంగం వాటా ఎక్కువగా ఉన్న రాష్ట్రాల్లో AP ఒకటి. ఆదాయాన్ని రంగాల వారీగా స్థూల రాష్ట్ర విలువ జోడింపు (GSVA) ద్వారా కొలుస్తారు.

• రంగాల వాటా – AP సామాజిక-ఆర్థిక సర్వే 2023-24 (ప్రస్తుత ధరల్లో, సుమారుగా):
  1. వ్యవసాయం & అనుబంధ రంగాలు (Agriculture & Allied): సుమారు 36%
  2. పరిశ్రమలు (Industry): సుమారు 23%
  3. సేవలు (Services): సుమారు 41%
• వ్యవసాయంలో ఎక్కువ భాగం: పంటల కంటే పశుసంపద (Livestock), మత్స్య (Fisheries) రంగాల వాటా ఎక్కువ. ఆక్వాకల్చర్‌లో AP దేశంలో ముందుంది.
• తలసరి ఆదాయం (Per Capita Income): 2023-24లో సుమారు ₹2.4 లక్షలు (ప్రస్తుత ధరల్లో, ముందస్తు అంచనా) – జాతీయ సగటు కంటే ఎక్కువ.
• జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణ: 4 ఏప్రిల్ 2022న 13 జిల్లాలను 26 జిల్లాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరించారు.
• రాజధాని అంశం:
  1. అమరావతి రాజధానికి 22 అక్టోబర్ 2015న ప్రధాని శంకుస్థాపన చేశారు (ఉద్దండరాయునిపాలెం)
  2. 2020లో మూడు రాజధానుల చట్టం వచ్చింది; నవంబర్ 2021లో దాన్ని ఉపసంహరించారు
  3. మే 2025లో అమరావతి పనుల పునఃప్రారంభ కార్యక్రమం జరిగింది