కనీస మద్దతు ధర & ఆహార భద్రత (MSP & Food Security)

కనీస మద్దతు ధర (Minimum Support Price – MSP) అంటే రైతు పంటకు ప్రభుత్వం హామీ ఇచ్చే కనీస ధర. మార్కెట్‌లో ధర పడిపోయినా, ప్రభుత్వం ఆ ధరకు కొనుగోలు చేస్తుంది. దీని వల్ల రైతుకు నష్టం భయం తగ్గుతుంది.

• ఎవరు ప్రకటిస్తారు: వ్యవసాయ వ్యయాలు, ధరల కమిషన్ (CACP) సిఫార్సుల ఆధారంగా కేంద్ర ప్రభుత్వం (ఆర్థిక వ్యవహారాల కేబినెట్ కమిటీ – CCEA) ప్రకటిస్తుంది.
• ఎప్పుడు: విత్తే కాలానికి ముందే ప్రకటిస్తారు. అలా అయితే రైతు ఏ పంట వేయాలో నిర్ణయించుకోగలడు.
• మొదటిసారి: 1966-67 లో గోధుమకు MSP ప్రకటించారు (హరిత విప్లవ కాలం).
• MSP ఉన్న పంటలు – 22:
  1. ఖరీఫ్ పంటలు 14: వరి, జొన్న, సజ్జ, మొక్కజొన్న, రాగి, కంది, పెసర, మినుము, వేరుశనగ, సోయాబీన్, పొద్దుతిరుగుడు, నువ్వులు, వెర్రి నువ్వులు (Nigerseed), పత్తి.
  2. రబీ పంటలు 6: గోధుమ, బార్లీ, శనగ, మసూర్, ఆవాలు, కుసుమ (Safflower).
  3. వాణిజ్య పంటలు 2: జనుము (Jute), కొబ్బరి (Copra).
• చెరకు: చెరకుకు MSP బదులు న్యాయమైన, లాభదాయక ధర (Fair and Remunerative Price – FRP) ఉంటుంది. ఇది 2009-10 నుండి అమలులో ఉంది (చెరకు నియంత్రణ ఉత్తర్వు 1966 కింద).
• చట్టబద్ధత: MSP కి చట్టపరమైన హామీ లేదు. ఇది ప్రభుత్వ విధాన నిర్ణయం మాత్రమే.
• ఎక్కువ లాభం: వాస్తవ కొనుగోళ్లు ఎక్కువగా వరి, గోధుమలకే జరుగుతాయి.

MSP ఎంత ఉండాలో సూచించే సంస్థ వ్యవసాయ వ్యయాలు, ధరల కమిషన్ (Commission for Agricultural Costs and Prices – CACP). పంట పండించడానికి అయ్యే ఖర్చును మూడు రకాలుగా లెక్కిస్తారు. ఈ పదాలు Group-1, Group-2 పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• ఏర్పాటు: 1965లో వ్యవసాయ ధరల కమిషన్ (Agricultural Prices Commission) గా ఏర్పడింది. 1985లో CACP గా పేరు మార్చారు.
• స్వభావం: కేంద్ర వ్యవసాయ, రైతు సంక్షేమ మంత్రిత్వ శాఖకు అనుబంధ కార్యాలయం (Attached Office). ఇది చట్టబద్ధ సంస్థ (Statutory Body) కాదు.
• MSP నిర్ణయంలో పరిగణించే అంశాలు: ఉత్పత్తి వ్యయం, డిమాండ్-సరఫరా, దేశీయ & అంతర్జాతీయ ధరలు, పంటల మధ్య ధరల సమతుల్యత, వ్యవసాయ-వ్యవసాయేతర రంగాల మధ్య వ్యాపార నిబంధనలు (Terms of Trade).
• వ్యయ భావనలు (Cost Concepts):
  1. A2: రైతు నగదు రూపంలో చెల్లించిన ఖర్చులు – విత్తనాలు, ఎరువులు, కూలీ, ఇంధనం, నీటిపారుదల.
  2. A2 + FL: A2 కి కుటుంబ సభ్యుల శ్రమ (Family Labour) విలువ కలిపితే.
  3. C2: సమగ్ర వ్యయం (Comprehensive Cost) – A2 + FL తో పాటు సొంత భూమి కౌలు విలువ, సొంత పెట్టుబడిపై వడ్డీ కూడా.
• స్వామినాథన్ సిఫార్సు: MSP = C2 + 50% (జాతీయ రైతుల కమిషన్, 2004).
• ప్రభుత్వ విధానం: 2018-19 కేంద్ర బడ్జెట్ నుండి MSP ని కనీసం A2 + FL కు 1.5 రెట్లు ఉండేలా నిర్ణయిస్తున్నారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా A2 < A2+FL < C2. 'A' అంటే చేతి నుండి పెట్టిన ఖర్చు, 'FL' అంటే ఇంటి వాళ్ల కష్టం, 'C2' అంటే అన్నీ కలిపిన పూర్తి ఖర్చు.

రైతుల నుండి MSP కి ధాన్యం కొని, గోదాముల్లో నిల్వ చేసి, రేషన్ దుకాణాలకు పంపే ప్రధాన సంస్థ భారత ఆహార సంస్థ (Food Corporation of India – FCI). రైతుకు, వినియోగదారుడికి మధ్య వారధి లాంటిది.

• ఏర్పాటు: ఆహార సంస్థల చట్టం 1964 (Food Corporations Act, 1964) కింద 1965లో ఏర్పడింది (14 జనవరి 1965).
• మొదటి జిల్లా కార్యాలయం: తంజావూరు (తమిళనాడు) – దీన్ని 'దక్షిణ భారత ధాన్యాగారం' అంటారు.
• ప్రధాన కార్యాలయం: న్యూఢిల్లీ.
• మంత్రిత్వ శాఖ: వినియోగదారుల వ్యవహారాలు, ఆహార, ప్రజా పంపిణీ మంత్రిత్వ శాఖ (ఆహార, ప్రజా పంపిణీ విభాగం).
• ప్రధాన విధులు:
  1. రైతుల నుండి MSP కి ధాన్యం సేకరణ (Procurement).
  2. శాస్త్రీయ పద్ధతిలో నిల్వ (Storage).
  3. రాష్ట్రాలకు ప్రజా పంపిణీ కోసం సరఫరా (Distribution).
  4. బఫర్ నిల్వల నిర్వహణ, ధరల స్థిరీకరణ.
• వికేంద్రీకృత సేకరణ (Decentralised Procurement – DCP): 1997-98 నుండి. ఈ విధానంలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలే ధాన్యం కొని, నిల్వ చేసి, పంపిణీ చేస్తాయి. ఖర్చును కేంద్రం భరిస్తుంది.
• బహిరంగ మార్కెట్ అమ్మకాల పథకం (Open Market Sale Scheme – OMSS): ధరలు పెరిగినప్పుడు FCI తన దగ్గరి అదనపు గోధుమ, బియ్యాన్ని బహిరంగ మార్కెట్‌లో అమ్మి ధరలు తగ్గిస్తుంది.
• సమస్యలు: నిల్వ ఖర్చు ఎక్కువ, గోదాముల కొరత, ధాన్యం పాడవడం. FCI పునర్వ్యవస్థీకరణపై శాంత కుమార్ కమిటీ (2014) సిఫార్సులు ఇచ్చింది.

బఫర్ నిల్వ (Buffer Stock) అంటే అత్యవసర సమయాల కోసం ప్రభుత్వం దాచి ఉంచే ఆహార ధాన్యాల నిల్వ. కరువు, వరదలు, ధరల పెరుగుదల వంటి సందర్భాల్లో ఇది దేశానికి భద్రత ఇస్తుంది.

• ఎవరు నిర్వహిస్తారు: భారత ఆహార సంస్థ (FCI), రాష్ట్ర ఏజెన్సీలు కేంద్ర పూల్ (Central Pool) కోసం నిల్వ చేస్తాయి. ప్రధానంగా బియ్యం, గోధుమలు.
• ఉద్దేశ్యాలు:
  1. ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ (PDS), సంక్షేమ పథకాల నెలవారీ అవసరాలు తీర్చడం (Operational Stock).
  2. పంట నష్టం, కరువు వంటి అత్యవసర పరిస్థితుల కోసం (Strategic Reserve).
  3. బహిరంగ మార్కెట్‌లో ధరలు స్థిరంగా ఉంచడం.
• త్రైమాసిక నియమాలు (Buffer Norms): ప్రతి సంవత్సరం 1 ఏప్రిల్, 1 జూలై, 1 అక్టోబర్, 1 జనవరి నాటికి కనీసం ఎంత నిల్వ ఉండాలో కేంద్రం నిర్దేశిస్తుంది.
• 2015లో సవరించిన నియమాల ప్రకారం 1 జూలై నాటికి కనీస నిల్వ అత్యధికం – సుమారు 411 లక్షల టన్నులు (వ్యూహాత్మక నిల్వతో కలిపి).
• కారణం: ఏప్రిల్-జూన్‌లో రబీ గోధుమ సేకరణ పూర్తవుతుంది.
• పప్పుధాన్యాలు, ఉల్లి: వీటి బఫర్‌ను ధరల స్థిరీకరణ నిధి (Price Stabilisation Fund – PSF, 2014-15) కింద నిర్వహిస్తారు.
• సమస్య: నియమాల కంటే చాలా ఎక్కువ నిల్వ ఉంటే నిల్వ ఖర్చు పెరిగి, ధాన్యం పాడవుతుంది.

ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ (Public Distribution System – PDS) అంటే రేషన్ దుకాణాల ద్వారా పేదలకు తక్కువ ధరకు బియ్యం, గోధుమలు, చక్కెర, కిరోసిన్ అందించే వ్యవస్థ. ఇది కేంద్ర-రాష్ట్రాల ఉమ్మడి బాధ్యత.

• బాధ్యతల విభజన:
  1. కేంద్రం: ధాన్యం సేకరణ, నిల్వ, రవాణా, రాష్ట్రాలకు కేటాయింపు (FCI ద్వారా).
  2. రాష్ట్రాలు: లబ్ధిదారుల గుర్తింపు, రేషన్ కార్డులు, చౌక ధరల దుకాణాల (Fair Price Shops) నిర్వహణ.
• చరిత్ర:
  1. రెండో ప్రపంచ యుద్ధ కాలంలో (1940లలో) రేషనింగ్‌గా మొదలైంది.
  2. 1960లలో ఆహార కొరత సమయంలో విస్తరించింది.
  3. 1992: పునరుద్ధరించిన PDS (Revamped PDS – RPDS) – కొండ, గిరిజన, కరువు ప్రాంతాల బ్లాకులపై దృష్టి.
  4. జూన్ 1997: లక్షిత PDS (Targeted PDS – TPDS) – BPL, APL కుటుంబాలుగా విభజన.
• అంత్యోదయ అన్న యోజన (AAY): డిసెంబర్ 2000లో ప్రారంభం. అత్యంత పేద కుటుంబాలకు నెలకు 35 కిలోల ధాన్యం.
• వన్ నేషన్ వన్ రేషన్ కార్డ్ (ONORC): 2019లో ప్రారంభం. వలస కార్మికులు దేశంలో ఏ రేషన్ దుకాణంలోనైనా తమ వాటా తీసుకోవచ్చు. ఆధార్ ఆధారిత బయోమెట్రిక్ (ePoS) ద్వారా పనిచేస్తుంది.
• సమస్యలు: లీకేజీలు, బోగస్ కార్డులు, తప్పుడు లబ్ధిదారుల ఎంపిక (Inclusion/Exclusion errors). పరిష్కారం – రేషన్ కార్డుల డిజిటలీకరణ, ఆధార్ అనుసంధానం.

జాతీయ ఆహార భద్రతా చట్టం (National Food Security Act – NFSA) 2013 ఆహారాన్ని ఒక చట్టబద్ధ హక్కుగా మార్చింది. అంటే అర్హులైన వారికి తక్కువ ధరకు ధాన్యం ఇవ్వడం ఇప్పుడు ప్రభుత్వ దయ కాదు, చట్టపరమైన బాధ్యత.

• ఆమోదం: సెప్టెంబర్ 2013లో పార్లమెంటు ఆమోదించింది (10 సెప్టెంబర్ 2013 నోటిఫై).
• కవరేజ్: గ్రామీణ జనాభాలో గరిష్ఠంగా 75%, పట్టణ జనాభాలో 50% – మొత్తం దేశ జనాభాలో సుమారు మూడింట రెండు వంతులు (సుమారు 81 కోట్ల మంది).
• అర్హతలు, పరిమాణం:
  1. ప్రాధాన్య కుటుంబాలు (Priority Households): ఒక్కొక్కరికి నెలకు 5 కిలోల ధాన్యం.
  2. అంత్యోదయ (AAY) కుటుంబాలు: కుటుంబానికి నెలకు 35 కిలోలు.
  3. చట్టంలో ధరలు: బియ్యం ₹3, గోధుమ ₹2, ముతక ధాన్యాలు ₹1 కిలోకు.
• మహిళా సాధికారత: రేషన్ కార్డులో 18 ఏళ్లు నిండిన ఇంటిలోని పెద్ద మహిళనే కుటుంబ పెద్దగా నమోదు చేయాలి.
• పోషకాహార హక్కులు:
  1. గర్భిణీలు, పాలిచ్చే తల్లులకు ఉచిత భోజనం, కనీసం ₹6,000 ప్రసూతి ప్రయోజనం.
  2. 6 నెలల నుండి 14 ఏళ్ల పిల్లలకు అంగన్‌వాడీ (ICDS), మధ్యాహ్న భోజనం ద్వారా పోషకాహారం.
• ఆహార భద్రత భత్యం (Food Security Allowance): ధాన్యం ఇవ్వలేకపోతే ప్రభుత్వం నగదు భత్యం ఇవ్వాలి.
• ఫిర్యాదుల పరిష్కారం: జిల్లా ఫిర్యాదుల పరిష్కార అధికారి (DGRO), రాష్ట్ర ఆహార కమిషన్.
• ఉచిత ధాన్యం: 1 జనవరి 2023 నుండి NFSA ధాన్యాన్ని ఉచితంగా ఇస్తున్నారు (PMGKAY కింద).

కోవిడ్-19 లాక్‌డౌన్ సమయంలో పేదలు ఆకలితో ఇబ్బంది పడకూడదని కేంద్రం ప్రధానమంత్రి గరీబ్ కళ్యాణ్ అన్న యోజన (PMGKAY) ప్రారంభించింది. తర్వాత దీన్ని NFSA తో కలిపి ఉచిత ధాన్యం పథకంగా కొనసాగిస్తున్నారు.

• ప్రారంభం: ఏప్రిల్ 2020 (కోవిడ్ ఉపశమన ప్యాకేజీ 'ప్రధానమంత్రి గరీబ్ కళ్యాణ్ ప్యాకేజీ'లో భాగం).
• మొదటి దశల్లో ప్రయోజనం: NFSA లబ్ధిదారులకు వారి సాధారణ రేషన్‌కు అదనంగా ఒక్కొక్కరికి నెలకు 5 కిలోల ఉచిత ధాన్యం.
• ఈ అదనపు ఉచిత ధాన్యం పలు దశల్లో డిసెంబర్ 2022 వరకు కొనసాగింది.
• కొత్త రూపం: 1 జనవరి 2023 నుండి NFSA కింద ఇచ్చే ధాన్యాన్నే పూర్తిగా ఉచితం చేసి, ఆ పథకానికి PMGKAY అని పేరు పెట్టారు.
• అంటే ప్రాధాన్య కుటుంబాలకు 5 కిలోలు/వ్యక్తి, AAY కుటుంబాలకు 35 కిలోలు – ఉచితంగా.
• పొడిగింపు: 1 జనవరి 2024 నుండి 5 సంవత్సరాల పాటు పొడిగించాలని నవంబర్ 2023లో కేంద్ర కేబినెట్ నిర్ణయించింది.
• లబ్ధిదారులు: సుమారు 81 కోట్ల మంది.
• ఖర్చు: పూర్తి ఖర్చు కేంద్రమే భరిస్తుంది.
• పోషకాహారం కోసం: ఫోర్టిఫైడ్ బియ్యం (Fortified Rice) – ఇనుము, ఫోలిక్ యాసిడ్, విటమిన్ B12 కలిపిన బియ్యం – PDS ద్వారా పంపిణీ చేస్తున్నారు.

ఆహార భద్రత (Food Security) అంటే కేవలం గోదాముల్లో ధాన్యం ఉండటం కాదు. ప్రతి వ్యక్తికి, ఎప్పుడూ, సరిపడా, పోషకమైన ఆహారం కొనుక్కునే స్తోమత, అందుబాటు ఉండాలి.

• నిర్వచనం: 1996 ప్రపంచ ఆహార సదస్సు (World Food Summit) ప్రకారం – 'అందరికీ, అన్ని సమయాల్లో, చురుకైన ఆరోగ్యకర జీవితానికి సరిపడా, సురక్షితమైన, పోషకమైన ఆహారం భౌతికంగా, ఆర్థికంగా అందుబాటులో ఉండటం'.
• నాలుగు స్తంభాలు (Four Pillars):
  1. లభ్యత (Availability): దేశంలో సరిపడా ఉత్పత్తి, నిల్వ.
  2. అందుబాటు (Access): ప్రజలు కొనుక్కునే ఆదాయం, రేషన్ వ్యవస్థ.
  3. వినియోగం (Utilisation): శుభ్రమైన నీరు, ఆరోగ్యం, పోషకాహారం సరిగా శరీరానికి అందడం.
  4. స్థిరత్వం (Stability): కరువులు, ధరల షాక్‌లు వచ్చినా ఆహారం కొనసాగడం.
• భారత్‌లో ఆహార భద్రత కోసం ఏర్పాట్లు:
  1. MSP, సేకరణ – రైతులు ఉత్పత్తి కొనసాగించేలా.
  2. బఫర్ నిల్వలు – అత్యవసర సమయాల కోసం.
  3. PDS, NFSA, PMGKAY – పేదలకు అందుబాటు.
  4. ICDS, PM POSHAN – పిల్లల పోషకాహారం.
• సంబంధిత సంస్థలు, రోజులు:
  1. ఆహార, వ్యవసాయ సంస్థ (FAO) – 1945లో స్థాపన; ప్రధాన కార్యాలయం రోమ్.
  2. ప్రపంచ ఆహార దినోత్సవం – 16 అక్టోబర్ (FAO స్థాపన రోజు).
  3. ప్రపంచ ఆహార కార్యక్రమం (WFP) – 2020 నోబెల్ శాంతి బహుమతి.
• దాగి ఉన్న ఆకలి (Hidden Hunger): కడుపు నిండినా ఇనుము, విటమిన్ల వంటి సూక్ష్మ పోషకాలు అందకపోవడం.