1. చరిత్రపూర్వ గుహా చిత్రాలు – భీంబెట్కా (Prehistoric Rock Paintings)
మానవుడు మొదట తన భావాలను గుహల గోడలపై చిత్రాల ద్వారా వ్యక్తం చేశాడు. భారతదేశంలో ఇలాంటి గుహా చిత్రాలు ఎన్నో చోట్ల దొరికాయి. వాటిలో భీంబెట్కా అతి ముఖ్యమైనది.
ముఖ్య విషయాలు
- భీంబెట్కా (Bhimbetka): మధ్యప్రదేశ్‌లో రైసెన్ జిల్లా సమీపంలో ఉంది. ఇక్కడ వందల సంఖ్యలో రాతి గుహలు (Rock Shelters), వాటిలో చిత్రాలు ఉన్నాయి.
- 2003లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించింది.
- చిత్రాల విషయాలు: వేట, నృత్యాలు, జంతువులు (ఎద్దు, జింక, ఏనుగు), యుద్ధ దృశ్యాలు, రోజువారీ జీవితం.
- రంగులు: ఎర్ర మట్టి (గైరిక), తెలుపు (సున్నం), ఆకుపచ్చ, పసుపు రంగులు వాడారు. ఖనిజాలు, మొక్కల రసాలతో రంగులు తయారు చేశారు.
- ఇతర ప్రదేశాలు: జోగిమారా, ఆదమ్‌ఘర్ (మధ్యప్రదేశ్), మహాదేవ్ పహాడీ, కుప్గల్లు (కర్ణాటక), ఎడక్కల్ గుహలు (కేరళ).
- కాలం: ఈ చిత్రాలు పాత రాతి యుగం నుండి మధ్య రాతి యుగం (మెసొలిథిక్) వరకు వివిధ కాలాలకు చెందినవి.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఇప్పుడు మనం ఫోన్‌లో ఫోటోలు తీసి గుర్తు పెట్టుకున్నట్టే, అప్పటి మానవులు వేటను గోడపై చిత్రంగా గీసి గుర్తుపెట్టుకున్నారు.
ఇంకా గుర్తుంచుకోవాల్సినవి
- ఇక్కడి చిత్రాల్లో 'ఎర్ర రంగు' వేట దృశ్యాలకు, 'తెలుపు రంగు' నృత్యాలకు ఎక్కువగా వాడారు.
- ఇలాంటి గుహా చిత్రాల అధ్యయనాన్ని చరిత్రపూర్వ కళా అధ్యయనం అంటారు.
2. అజంతా కుడ్య చిత్రాలు (Ajanta Cave Paintings)
అజంతా గుహలు భారతదేశ ప్రాచీన చిత్రకళకు అతి గొప్ప ఉదాహరణ. ఇవి బౌద్ధ మతానికి చెందినవి. ఇక్కడి చిత్రాలు గోడలపై తడి సున్నంపై కాకుండా పొడి గోడపై గీసినవి (టెంపెరా శైలి).
ముఖ్య విషయాలు
- ప్రదేశం: మహారాష్ట్రలోని ఔరంగాబాద్ (ఛత్రపతి సంభాజీనగర్) జిల్లా, వాఘోరా నది ఒడ్డున.
- గుహల సంఖ్య: 29 గుహలు.
- కాలం: క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం నుండి క్రీ.శ. 5వ శతాబ్దం వరకు (శాతవాహన, వాకాటక కాలాలు).
- విషయం: బుద్ధుని జీవితం, జాతక కథలు (బుద్ధుని పూర్వ జన్మల కథలు).
- ప్రసిద్ధ చిత్రాలు:
- పద్మపాణి బోధిసత్వుడు (గుహ 1)
- వజ్రపాణి బోధిసత్వుడు
- మరణశయ్యపై రాజకుమారి (గుహ 16 – 'Dying Princess')
- గుర్తింపు: 1983లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా చేర్చింది.
- ఇతర ప్రాచీన కుడ్య చిత్రాలు:
- బాగ్ గుహలు (మధ్యప్రదేశ్)
- సిత్తన్నవాసల్ (తమిళనాడు, జైన)
- ఎల్లోరా (కైలాసనాథ ఆలయం – రాష్ట్రకూటులు)
- లేపాక్షి (ఆంధ్రప్రదేశ్, విజయనగర కాలం)
గుర్తుంచుకునే చిట్కా అజంతా = 29 గుహలు + బౌద్ధ + జాతక కథలు + వాఘోరా నది.
ఇంకా గుర్తుంచుకోవాల్సినవి
- అజంతా చిత్రాల్లో ప్రధాన రంగులు ఎరుపు, పసుపు, ఆకుపచ్చ, నీలం (లాపిస్ లాజులి)
- నలుపు రంగు కూడా వాడారు.
- ఆ చిత్రాల్లోని స్త్రీ ఆకృతులు, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు ఆనాటి జీవనశైలిని తెలియజేస్తాయి.
3. మధ్యయుగ చిత్రకళ – పాల, జైన, దక్కన్ శైలులు (Medieval Painting Schools)
అజంతా తర్వాత గోడలపై చిత్రాల స్థానంలో గ్రంథాలలో చిన్న చిత్రాలు (మినియేచర్లు) గీసే పద్ధతి వచ్చింది. తాటి ఆకులు, తరువాత కాగితం ఉపయోగించారు.
ముఖ్య విషయాలు
- పాల చిత్రకళ: తూర్పు భారతం (బెంగాల్, బీహార్). బౌద్ధ గ్రంథాలలో తాటి ఆకులపై చిత్రాలు గీశారు. ఉదాహరణ: అష్టసహస్రిక ప్రజ్ఞాపారమిత.
- జైన (పశ్చిమ భారత) చిత్రకళ: గుజరాత్, రాజస్థాన్. జైన గ్రంథాల్లో (ఉదాహరణ: కల్పసూత్రం) చిత్రాలు. ప్రకాశవంతమైన రంగులు, కోణాల ముఖాలు, పెద్ద కళ్లు దీని లక్షణాలు.
- దక్కన్ చిత్రకళ: గోల్కొండ, బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్ సుల్తానుల కాలంలో అభివృద్ధి చెందింది.
- బీజాపూర్: ఇబ్రాహీం ఆదిల్ షా II ప్రోత్సహించారు.
- అహ్మద్‌నగర్: చాంద్ బీబీ 'హాకింగ్' (డేగతో వేట) చిత్రం ప్రసిద్ధం.
- విజయనగర చిత్రకళ: లేపాక్షి వీరభద్ర ఆలయంలో పెద్ద కుడ్య చిత్రాలు ఉన్నాయి.
- అంశం: పర్షియన్ శైలి, భారతీయ శైలి కలిసి కొత్త శైలులు పుట్టాయి.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఇప్పుడు పుస్తకంలో బొమ్మలు వేసినట్టే, ఆ కాలంలో కొత్త గ్రంథాల పక్కన అందమైన చిన్న చిత్రాలు గీసేవారు.
ఇంకా గుర్తుంచుకోవాల్సినవి
- ఈ శైలుల్లో చిత్రాలు చిన్న పరిమాణంలో (మినియేచర్) ఉంటాయి
- అందుకే వీటిని 'మినియేచర్ పెయింటింగ్స్' అంటారు.
- పర్షియన్ ప్రభావంతో కాగితం వాడకం పెరిగింది.
4. మొఘల్ చిత్రకళ (Mughal Painting)
మొఘల్ చిత్రకళ పర్షియన్, భారతీయ శైలుల మేళవింపు. ఇది మొఘల్ చక్రవర్తుల ఆస్థానంలో గొప్పగా అభివృద్ధి చెందింది.
ముఖ్య విషయాలు
- హుమాయూన్: పర్షియా నుండి మీర్ సయ్యద్ అలీ, అబ్దుస్ సమద్ అనే చిత్రకారులను తీసుకొచ్చారు.
- అక్బర్: అక్బర్ కాలంలో రాజ చిత్రశాల (కర్ఖానా) ఏర్పడింది.
- హంజానామా (దాస్తాన్-ఎ-అమీర్ హంజా) – గొప్ప చిత్రగ్రంథం.
- రజ్మ్‌నామా (మహాభారత పర్షియన్ అనువాదం) చిత్రాలు.
- ప్రముఖ చిత్రకారులు: దశవంత్, బసావన్.
- జహంగీర్:
- మొఘల్ చిత్రకళ శిఖరం – జంతువులు, పక్షులు, పువ్వుల వాస్తవిక చిత్రాలు
- పోర్ట్రెయిట్లు.
- ప్రముఖ చిత్రకారులు: ఉస్తాద్ మన్సూర్ (పక్షులు, జంతువులు), బిషన్‌దాస్ (పోర్ట్రెయిట్లు), అబుల్ హసన్.
- షాజహాన్:
- అలంకరణ, ఆభరణాలు, ఆడంబరం పెరిగింది
- ఇది వాస్తు శిల్పానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన కాలం.
- ఔరంగజేబు:
- చిత్రకళకు ప్రోత్సాహం తగ్గింది
- కళాకారులు రాజపుత్ర ఆస్థానాలకు వెళ్లారు.
- లక్షణాలు: సున్నితమైన గీతలు, ప్రకాశవంతమైన రంగులు, పోర్ట్రెయిట్లు, ప్రకృతి చిత్రాలు, దర్బారు దృశ్యాలు.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా అక్బర్ – హంజానామా; జహంగీర్ – ప్రకృతి, ఉస్తాద్ మన్సూర్; షాజహాన్ – అలంకరణ; ఔరంగజేబు – క్షీణత.
5. రాజపుత్ర & పహారీ చిత్రకళ (Rajput and Pahari Schools)
మొఘల్ చిత్రకళతో పాటు రాజపుత్ర రాజుల ఆస్థానాల్లో, హిమాలయ ప్రాంతంలో స్థానిక చిత్రకళలు వెలిశాయి. ఇవి ఎక్కువగా హిందూ పురాణాలు, భక్తి, ప్రేమ కథలపై ఉంటాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- రాజపుత్ర చిత్రకళ (రాజస్థాన్): ప్రకాశవంతమైన రంగులు, పౌరాణిక అంశాలు.
- మేవార్ శైలి: కృష్ణ లీలలు, రాగమాల చిత్రాలు.
- బుందీ, కోటా: వేట దృశ్యాలు.
- మార్వార్ (జోధ్‌పూర్), జైపూర్ శైలులు.
- కిషన్‌గఢ్: బనీ ఠనీ చిత్రం (నిహాల్ చంద్ చిత్రించిన 'భారత మోనాలిసా') ప్రసిద్ధం.
- పహారీ చిత్రకళ (హిమాలయ ప్రాంతం): హిమాచల్ ప్రదేశ్, జమ్మూ ప్రాంతం.
- బసోహ్లీ:
- అత్యంత పురాతన పహారీ శైలి
- ఘాటైన రంగులు.
- గులేర్ – కాంగ్రా శైలి:
- సున్నితమైన గీతలు, ప్రకృతి సౌందర్యం, కృష్ణ-రాధల ప్రేమ కథలు. నైన్‌సుఖ్ ప్రసిద్ధ చిత్రకారుడు
- కాంగ్రా చిత్రకారుల్లో మోలా రామ్ పేరొందారు.
- విషయాలు: రాగమాల, బారామాస (ఋతు చిత్రాలు), గీత గోవిందం, రామాయణం.
- ప్రభావం: మొఘల్ చిత్రకళ ప్రభావం ఉన్నా, స్థానిక భారతీయ ఆత్మ ఎక్కువ.
సులభమైన ఉదాహరణ
బనీ ఠనీ చిత్రంలో పొడవైన కళ్లు, సన్నని ముక్కు, అందమైన ముఖం ఉన్న మహిళ చిత్రాన్ని చూసినట్టే గుర్తుంచుకోవచ్చు.
ఇంకా గుర్తుంచుకోవాల్సినవి
- రాగమాల చిత్రాలు ఒక్కో రాగాన్ని చిత్రంగా చూపిస్తాయి
- ఇవి సంగీతం, చిత్రకళ కలయికకు ఉదాహరణ.
6. ఆధునిక భారత చిత్రకళ – రవివర్మ, బెంగాల్ స్కూల్ (Modern Indian Painting)
బ్రిటిష్ కాలంలో కంపెనీ శైలి, పాశ్చాత్య ప్రభావం వచ్చాయి. తర్వాత భారతీయ జాతీయతను చూపే కొత్త శైలులు ఏర్పడ్డాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- కంపెనీ శైలి: ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ అధికారుల కోసం భారతీయ చిత్రకారులు గీసిన చిత్రాలు.
- కాళీఘాట్ చిత్రాలు: కలకత్తా కాళీఘాట్ ఆలయం సమీపంలో పుట్టిన శైలి.
- రాజా రవివర్మ: కేరళకు చెందినవారు. పురాణ పాత్రల (దేవతలు, శకుంతల, దమయంతి) ఆయిల్ పెయింటింగ్స్‌కు ప్రసిద్ధి. భారత దేవతల రూపాలను ఇంటింటికీ చేర్చారు.
- బెంగాల్ స్కూల్: అబనీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ స్థాపించారు. భారతీయ సంప్రదాయ శైలులను పునరుద్ధరించడం లక్ష్యం. ఆయన 'భారత మాత' చిత్రం ప్రసిద్ధం.
- శిష్యుడు:
- నందలాల్ బోస్ – శాంతినికేతన్ కళా భవనం ప్రముఖుడు
- రాజ్యాంగ మూల ప్రతి అలంకరణలో పాల్గొన్నారు.
- అమృతా షేర్-గిల్:
- హంగేరియన్-భారతీయ చిత్రకారిణి
- గ్రామీణ భారతీయ జీవితం చిత్రించారు.
- జామినీ రాయ్: బెంగాల్ జానపద శైలిని ఆధునిక చిత్రకళలో ఉపయోగించారు.
- ప్రోగ్రెసివ్ ఆర్టిస్ట్స్ గ్రూప్ (1947, బొంబాయి): ఎఫ్.ఎన్. సౌజా, ఎం.ఎఫ్. హుసేన్, ఎస్.హెచ్. రజా వంటి చిత్రకారులు.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా రవివర్మ = ఆయిల్ పెయింటింగ్ + దేవతల చిత్రాలు; అబనీంద్రనాథ్ = బెంగాల్ స్కూల్ + భారత మాత.
7. జానపద చిత్రకళలు – కలంకారి, మధుబని, వార్లి (Folk Paintings of India)
జానపద చిత్రకళలు గ్రామీణ ప్రజల జీవితం, నమ్మకాలు, పండుగల నుండి పుట్టాయి. ఇవి గోడలు, బట్టలు, కాగితంపై గీస్తారు. పరీక్షల్లో 'ఏ చిత్రకళ ఏ రాష్ట్రం?' అనే ప్రశ్నలు తప్పనిసరిగా వస్తాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- కలంకారి (ఆంధ్రప్రదేశ్): కలంతో బట్టపై చేతితో గీసే, రంగులు అద్దే కళ.
- శ్రీకాళహస్తి శైలి:
- కలంతో స్వయంగా గీస్తారు
- దేవతల కథలు.
- మచిలీపట్నం శైలి: చెక్క బ్లాకులతో ముద్రిస్తారు.
- సహజ రంగులు (కూరగాయలు, పసుపు, ఇండిగో) వాడతారు.
- చేర్యాల స్క్రోల్ పెయింటింగ్స్ (తెలంగాణ):
- పొడవైన గుడ్డ చుట్టలపై పురాణ కథల చిత్రాలు
- 'నకాష్' కళాకారులు గీస్తారు. సిద్దిపేట జిల్లా చేర్యాల ప్రసిద్ధం.
- మధుబని (బీహార్):
- మిథిలా ప్రాంతం
- గోడలపై, కాగితంపై
- రామాయణ, కృష్ణ కథలు
- ముఖ్యంగా స్త్రీలు గీస్తారు.
- వార్లి (మహారాష్ట్ర):
- థానే ప్రాంతం గిరిజనుల కళ
- మట్టి గోడలపై తెలుపు రంగుతో రేఖాగణిత ఆకారాలు (వృత్తం, త్రిభుజం, చతురస్రం).
- పట్టచిత్ర (ఒడిశా, పశ్చిమ బెంగాల్):
- బట్టపై గీసే పౌరాణిక చిత్రాలు
- పూరీ జగన్నాథుని కథలు.
- ఫడ్ (రాజస్థాన్): పొడవైన గుడ్డ చుట్టపై కథా చిత్రాలు (పాబూజీ కథ).
- తంజావూరు (తమిళనాడు): బంగారు రేకు, రత్నాలతో అలంకరించే దేవతా చిత్రాలు.
- గోండ్ (మధ్యప్రదేశ్), పిథోరా (గుజరాత్): గిరిజన కళా శైలులు.
సులభమైన ఉదాహరణ
పెళ్లి సమయంలో ఇంటి గోడలపై గీసే అందమైన బొమ్మలే మధుబని, వార్లి లాంటి జానపద చిత్రకళలు.