భారతీయ భాషలు & సాహిత్యం (Languages & Literature)

భారతదేశం అనేక భాషలున్న దేశం. రాజ్యాంగం కొన్ని భాషలను గుర్తించి, వాటి అభివృద్ధికి ఏర్పాట్లు చేసింది. పరీక్షల్లో ఎనిమిదవ షెడ్యూల్, ఆర్టికల్స్, సవరణలు తరచూ అడుగుతారు.

• ఆర్టికల్ 343: దేవనాగరి లిపిలో హిందీ కేంద్ర ప్రభుత్వ అధికార భాష.
• ఆర్టికల్ 345–347: రాష్ట్రాల అధికార భాషలకు సంబంధించినవి.
• ఆర్టికల్ 351: హిందీ భాష అభివృద్ధికి కేంద్రం బాధ్యత.
• ఆర్టికల్స్ 29, 30: మైనారిటీ భాష, సంస్కృతి రక్షణ హక్కులు.
• ఎనిమిదవ షెడ్యూల్: గుర్తింపు పొందిన భాషల జాబితా. మొత్తం 22 భాషలు ఉన్నాయి: అస్సామీ, బెంగాలీ, బోడో, డోగ్రీ, గుజరాతీ, హిందీ, కన్నడ, కశ్మీరీ, కొంకణి, మైథిలి, మలయాళం, మణిపురి, మరాఠీ, నేపాలీ, ఒడియా, పంజాబీ, సంస్కృతం, సంతాలీ, సింధీ, తమిళం, తెలుగు, ఉర్దూ.
• మొదట 14 భాషలు (1950). తర్వాత చేర్పులు:
• సింధీ: 21వ సవరణ (1967)
• కొంకణి, మణిపురి, నేపాలీ: 71వ సవరణ (1992)
• బోడో, డోగ్రీ, మైథిలి, సంతాలీ: 92వ సవరణ (2003)
• 96వ సవరణ (2011): 'ఒరియా' పేరు 'ఒడియా'గా మార్పు.
• భాషా కుటుంబాలు: ఇండో-ఆర్య (హిందీ, బెంగాలీ, మరాఠీ వంటివి – అత్యధికులు మాట్లాడతారు), ద్రావిడ (తెలుగు, తమిళం, కన్నడ, మలయాళం), ఆస్ట్రో-ఆసియాటిక్ (సంతాలీ), టిబెటో-బర్మన్ (బోడో, మణిపురి).
• త్రిభాషా సూత్రం (Three-language formula): పాఠశాల విద్యలో మాతృభాష/ప్రాంతీయ భాష, హిందీ, ఇంగ్లీష్ నేర్పించే ఏర్పాటు.

ఎంతో ప్రాచీనమైన, గొప్ప సాహిత్య వారసత్వం ఉన్న భాషలకు కేంద్ర ప్రభుత్వం 'ప్రాచీన భాష (Classical Language)' హోదా ఇస్తుంది. తెలుగుకు ఈ హోదా 2008లో లభించింది.

• ప్రాచీన భాషా హోదా పొందిన భాషలు (సంవత్సరాలతో):
  1. తమిళం: 2004 (మొదటి భాష)
  2. సంస్కృతం: 2005
  3. తెలుగు, కన్నడ: 2008
  4. మలయాళం: 2013
  5. ఒడియా: 2014
  6. మరాఠీ, పాళీ, ప్రాకృతం, అస్సామీ, బెంగాలీ: 2024
• ప్రాచీన లిపులు:
  1. సింధు లిపి: ఇంకా చదవలేదు (Undeciphered).
  2. బ్రాహ్మీ లిపి: ఎడమ నుండి కుడికి రాస్తారు; అశోకుని శాసనాలు చాలావరకు ఈ లిపిలో ఉన్నాయి. 1837లో జేమ్స్ ప్రిన్సెప్ చదివి చూపాడు. భారతీయ లిపులకు చాలావాటికి మూలం.
  3. ఖరోష్ఠి లిపి: కుడి నుండి ఎడమకు రాస్తారు; వాయవ్య భారతదేశం, గాంధార ప్రాంతం.
  4. దేవనాగరి: సంస్కృతం, హిందీ, మరాఠీ రాయడానికి వాడతారు.
  5. గురుముఖి: పంజాబీ లిపి; గురు అంగద్ రూపొందించాడు.
• తెలుగు లిపి: బ్రాహ్మీ లిపి నుండి తెలుగు–కన్నడ లిపిగా పరిణామం చెందింది.
• ప్రాకృత భాషలు: పాళీ (బౌద్ధ గ్రంథాలు), అర్ధమాగధి (జైన ఆగమాలు), శౌరసేని, మహారాష్ట్రి.
• తెలుగు మొదటి శాసనం: కడప జిల్లా ఎర్రగుడిపాడు శాసనం (రేనాటి చోళులు) – క్రీ.శ. 6వ శతాబ్దం అని చెబుతారు.
• తెలుగు ప్రత్యేకత: 'ఇటాలియన్ ఆఫ్ ది ఈస్ట్ (తూర్పు ఇటాలియన్)' అని విదేశీయులు పిలిచారు. అచ్చుతో ముగిసే పదాలు కావడం కారణం.
• తెలుగు భాషా దినోత్సవం: ఆగస్టు 29 – గిడుగు రామమూర్తి జన్మదినం (1863).

సంస్కృత సాహిత్యం భారతీయ సాహిత్యానికి పునాది. వేదాలు, ఇతిహాసాలు, కావ్యాలు, నాటకాలు అన్నీ ఇందులో భాగం. తమిళంలో సంగం సాహిత్యం అత్యంత ప్రాచీన సాహిత్యం.

• వేద సాహిత్యం: ఋగ్వేదంలో 10 మండలాలు, 1028 సూక్తాలు.
• ఇతిహాసాలు:
  1. రామాయణం (వాల్మీకి, సుమారు 24,000 శ్లోకాలు)
  2. మహాభారతం (వ్యాసుడు, 18 పర్వాలు
  3. భగవద్గీత భీష్మ పర్వంలో ఉంది).
• వ్యాకరణం: పాణిని (అష్టాధ్యాయి), పతంజలి (మహాభాష్యం).
• ప్రసిద్ధ కవులు, రచనలు:
  1. కాళిదాసు: అభిజ్ఞాన శాకుంతలం, మేఘసందేశం, రఘువంశం, కుమారసంభవం, మాళవికాగ్నిమిత్రం, విక్రమోర్వశీయం.
  2. శూద్రకుడు: మృచ్ఛకటికం.
  3. భాసుడు: స్వప్నవాసవదత్తం.
  4. విశాఖదత్తుడు: ముద్రారాక్షసం.
  5. బాణభట్టు: హర్షచరిత్ర, కాదంబరి.
  6. జయదేవుడు: గీత గోవిందం.
  7. కల్హణుడు: రాజతరంగిణి (కశ్మీర్ చరిత్ర; భారతదేశపు తొలి చారిత్రక గ్రంథంగా భావిస్తారు).
  8. విష్ణుశర్మ: పంచతంత్రం.
  9. అశ్వఘోషుడు: బుద్ధచరితం.
  10. కౌటిల్యుడు: అర్థశాస్త్రం.
  11. అమరసింహుడు: అమరకోశం.
• సంగం సాహిత్యం (తమిళం): తొల్కాప్పియం (వ్యాకరణం), తిరుక్కురళ్ (తిరువళ్లువర్), శిలప్పదికారం (ఇళంగో అడిగళ్), మణిమేఖలై (సీతలై శాత్తనార్). ఐదు గొప్ప తమిళ కావ్యాలలో శిలప్పదికారం, మణిమేఖలై, జీవక చింతామణి, వళయాపతి, కుండలకేశి ఉన్నాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా అభిజ్ఞాన శాకుంతలం – కాళిదాసు; మృచ్ఛకటికం – శూద్రకుడు; ముద్రారాక్షసం – విశాఖదత్తుడు; రాజతరంగిణి – కల్హణుడు.

తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో నన్నయ్యతో ఆదికావ్యయుగం మొదలైంది. తర్వాత కవిత్రయం, శ్రీనాథుడు, పోతన, విజయనగర కాలంలో అష్టదిగ్గజాల ప్రబంధ యుగం వచ్చాయి. పరీక్షల్లో కవి – రచన జతలు ఎక్కువగా అడుగుతారు.

• కవిత్రయం (Kavitrayam): నన్నయ్య, తిక్కన, ఎర్రన – ఆంధ్ర మహాభారతం రాసిన ముగ్గురు.
• నన్నయ్య:
  1. ఆదికవి
  2. రాజమహేంద్రవరం రాజు రాజరాజ నరేంద్రుని ఆస్థాన కవి (11వ శతాబ్దం)
  3. ఆది, సభా పర్వాలు, అరణ్య పర్వంలో కొంత భాగం రాశాడు.
• తిక్కన:
  1. నెల్లూరు సిద్ధి రాజు ఆస్థానం
  2. విరాట పర్వం నుండి స్వర్గారోహణ వరకు 15 పర్వాలు రాశాడు
  3. నిర్వచనోత్తర రామాయణం కూడా రాశాడు.
• ఎర్రన:
  1. అరణ్య పర్వం మిగతా భాగం
  2. హరివంశం, నృసింహపురాణం.
• శ్రీనాథుడు:
  1. 'కవిసార్వభౌముడు'
  2. శృంగార నైషధం, కాశీఖండం, భీమఖండం, పల్నాటి వీరచరిత్ర.
• పోతన:
  1. ఆంధ్ర మహాభాగవతం
  2. వీరభద్ర విజయం, భోగినీ దండకం. ఒంటిమిట్ట ప్రాంతానికి చెందినవాడు అని ప్రతీతి.
• శ్రీకృష్ణదేవరాయలు (విజయనగరం):
  1. ఆముక్తమాల్యద (తెలుగు పంచకావ్యాల్లో ఒకటి) రాశాడు
  2. 'ఆంధ్ర భోజుడు', 'సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముడు' బిరుదులు.
• అష్టదిగ్గజాలు (Ashtadiggajas): రాయల ఆస్థానంలోని ఎనిమిది మంది కవులు:
• అల్లసాని పెద్దన:
  1. మనుచరిత్ర
  2. 'ఆంధ్ర కవితా పితామహుడు'
• నంది తిమ్మన: పారిజాతాపహరణం
• మాదయ్యగారి మల్లన: రాజశేఖర చరిత్ర
• ధూర్జటి: శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతకం, శ్రీకాళహస్తి మాహాత్మ్యం
• అయ్యలరాజు రామభద్రుడు: సకలకథాసార సంగ్రహం, రామాభ్యుదయం
• పింగళి సూరన: రాఘవ పాండవీయం, కళాపూర్ణోదయం
• రామరాజభూషణుడు (భట్టుమూర్తి): వసుచరిత్ర
• తెనాలి రామకృష్ణుడు: పాండురంగ మహాత్మ్యం

19వ శతాబ్దం చివర నుండి తెలుగు సాహిత్యంలో సామాజిక సంస్కరణ, వ్యావహారిక భాష, కొత్త సాహిత్య ప్రక్రియలు (నవల, కథ, నాటకం, వచన కవిత) వచ్చాయి.

• కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు:
  1. ఆధునిక తెలుగు సాహిత్య పితామహుడు
  2. 'రాజశేఖర చరిత్ర' (1878) – తొలి తెలుగు నవలగా చెబుతారు
  3. సంఘ సంస్కర్త
  4. వితంతు పునర్వివాహాలకు కృషి.
• గురజాడ అప్పారావు:
  1. 'కన్యాశుల్కం' (1892) నాటకం
  2. 'ముత్యాల సరాలు'
  3. 'దేశమును ప్రేమించుమన్నా' గేయం.
• గిడుగు రామమూర్తి:
  1. వ్యావహారిక భాషోద్యమ నాయకుడు
  2. పాఠ్య గ్రంథాలు మాట్లాడే తెలుగులో ఉండాలని పోరాడాడు. సవర భాష అభివృద్ధికి కూడా కృషి చేశాడు.
• శ్రీశ్రీ (శ్రీరంగం శ్రీనివాసరావు):
  1. 'మహాప్రస్థానం' – అభ్యుదయ కవిత్వం
  2. మహాకవి.
• విశ్వనాథ సత్యనారాయణ:
  1. 'రామాయణ కల్పవృక్షం'
  2. 1970లో జ్ఞానపీఠ్ – తెలుగులో మొదటి జ్ఞానపీఠ్ పురస్కార గ్రహీత.
• సి. నారాయణ రెడ్డి: 'విశ్వంభర' కావ్యానికి 1988లో జ్ఞానపీఠ్.
• రావూరి భరద్వాజ: 'పాకుడు రాళ్లు' నవలకు 2012లో జ్ఞానపీఠ్.
• గుర్రం జాషువా:
  1. 'గబ్బిలం', 'ఫిరదౌసి'
  2. సామాజిక అసమానతలపై కవిత్వం.
• దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి:
  1. భావకవిత్వం
  2. 'కృష్ణపక్షం'.
• తెలుగు ప్రక్రియలు: అవధానం, శతకం (పద్య సంపుటి), యక్షగానం, బుర్రకథ.

ప్రతి భాషకు తనదైన కవులు, గొప్ప రచనలు ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో రచయిత – రచన జతలు, ఏ భాషకు చెందినవారు అనే ప్రశ్నలు అడుగుతారు.

• హిందీ:
  1. తులసీదాస్: రామచరితమానస్ (అవధీ భాష)
  2. సూరదాస్: సూరసాగర్
  3. కబీర్: దోహాలు; మీరాబాయి: కృష్ణ భక్తి గీతాలు
  4. భారతేందు హరిశ్చంద్ర: ఆధునిక హిందీ పితామహుడు
  5. ప్రేమ్‌చంద్: గోదాన్, గబన్, నిర్మల
  6. మహాదేవి వర్మ, జయశంకర్ ప్రసాద్ (కామాయని)
• బెంగాలీ:
  1. చర్యాపదాలు: అత్యంత ప్రాచీన బెంగాలీ రచనలు
  2. బంకించంద్ర ఛటర్జీ: ఆనందమఠం (ఇందులో 'వందేమాతరం' గీతం)
  3. రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్: గీతాంజలి; 1913లో సాహిత్యంలో నోబెల్ (నోబెల్ పొందిన తొలి ఆసియావాసి)
  4. శరత్ చంద్ర ఛటర్జీ: దేవదాస్
• ఉర్దూ: అమీర్ ఖుస్రో, మీర్ తకీ మీర్, మిర్జా గాలిబ్, అల్లామా ఇక్బాల్ ('సారే జహాఁసే అచ్ఛా' రచయిత).
• కన్నడ:
  1. పంప (విక్రమార్జున విజయం), పొన్న, రన్న – 'రత్నత్రయం'
  2. కవిరాజమార్గం – తొలి కన్నడ గ్రంథం (అమోఘవర్షునికి ఆపాదిస్తారు).
• మలయాళం:
  1. తుంచత్తు ఎళుత్తచ్చన్ – 'మలయాళ భాషా పితామహుడు'
  2. అధ్యాత్మ రామాయణం.
• మరాఠీ: జ్ఞానేశ్వర్ (జ్ఞానేశ్వరి), తుకారాం, ఏకనాథ్.
• గుజరాతీ:
  1. నరసింహ మెహతా – ఆదికవి
  2. 'వైష్ణవ జన తో'.
• అస్సామీ:
  1. శంకరదేవుడు
  2. ఒడియా: సరళాదాసు (ఒడియా మహాభారతం)
  3. పంజాబీ: గురు గ్రంథ్ సాహిబ్.

భారతదేశంలో సాహిత్య రంగంలో ఇచ్చే ముఖ్య పురస్కారాలు, వాటిని ఇచ్చే సంస్థలు, తొలి గ్రహీతలు పరీక్షల్లో ముఖ్యమైన సమాచారం.

• జ్ఞానపీఠ్ పురస్కారం (Jnanpith Award):
  1. భారతీయ జ్ఞానపీఠ్ ట్రస్ట్ ఇస్తుంది (1961లో స్థాపన).
  2. మొదటి పురస్కారం 1965లో (ఇచ్చింది 1966లో) జి. శంకర కురుప్ (మలయాళం) – 'ఓడక్కుళల్' రచనకు.
  3. ఎనిమిదవ షెడ్యూల్ భాషలు, ఇంగ్లీష్ రచనలకు ఇస్తారు.
  4. తొలి మహిళా గ్రహీత: ఆశాపూర్ణా దేవి (బెంగాలీ, 1976) – 'ప్రథమ్ ప్రతిశ్రుతి'.
  5. తెలుగు గ్రహీతలు: విశ్వనాథ సత్యనారాయణ (1970), సి. నారాయణ రెడ్డి (1988), రావూరి భరద్వాజ (2012).
• సాహిత్య అకాడమీ (Sahitya Akademi):
  1. 1954లో స్థాపించారు
  2. కేంద్రం ఢిల్లీ
  3. భారతీయ భాషల్లో (గుర్తింపు పొందిన 24 భాషలు) ఏటా పురస్కారాలు ఇస్తుంది.
• సరస్వతీ సమ్మాన్:
  1. కె.కె. బిర్లా ఫౌండేషన్ ఇస్తుంది (1991లో ప్రారంభం)
  2. గత పదేళ్లలో ప్రచురితమైన రచనకు.
• నోబెల్ సాహిత్య బహుమతి:
  1. రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ (1913) – 'గీతాంజలి'
  2. నోబెల్ పొందిన తొలి భారతీయుడు/ఆసియావాసి.
• బుకర్ ప్రైజ్: అరుంధతీ రాయ్ ('ది గాడ్ ఆఫ్ స్మాల్ థింగ్స్', 1997), కిరణ్ దేశాయ్ ('ది ఇన్హెరిటెన్స్ ఆఫ్ లాస్', 2006), అరవింద్ అడిగ ('ది వైట్ టైగర్', 2008).
• అంతర్జాతీయ బుకర్: గీతాంజలి శ్రీ ('టాంబ్ ఆఫ్ శాండ్', 2022) – ఈ బహుమతి గెలిచిన తొలి హిందీ నవల.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా తెలుగు జ్ఞానపీఠ్: 1970, 1988, 2012 – 'విశ్వనాథ, నారాయణ రెడ్డి, భరద్వాజ' అని సంవత్సరాలతో కలిపి చదువుకోండి.