భారత పండుగలు & జాతరలు (Festivals & Fairs)

భారతదేశంలో చాలా పండుగలు హిందూ పంచాంగం (చంద్ర మాసాల) ప్రకారం వస్తాయి. అందుకే ఏటా తేదీలు మారుతుంటాయి. ప్రతి పండుగ వెనుక ఒక కథ, ఒక సామాజిక సందేశం ఉంటాయి.

• దీపావళి (Diwali):
  1. దీపాల పండుగ
  2. కార్తీక అమావాస్య. రాముడు అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చిన సందర్భం, నరకాసుర వధ, లక్ష్మీ పూజ వంటి కథలు సంబంధించి ఉంటాయి. చీకటిపై వెలుగు విజయం.
• దసరా (Dussehra / Vijayadashami):
  1. ఆశ్వయుజ శుక్ల దశమి. చెడుపై మంచి విజయం. దుర్గా దేవి మహిషాసురుని సంహరించిన రోజు
  2. రాముడు రావణుడిని జయించిన రోజు కూడా.
• నవరాత్రి:
  1. దసరాకు ముందు తొమ్మిది రాత్రులు
  2. గుజరాత్‌లో గర్బా, దాండియా.
• హోలీ (Holi):
  1. రంగుల పండుగ
  2. ఫాల్గుణ పౌర్ణమి. ప్రహ్లాదుడు, హోలిక కథ. వసంత ఋతువు స్వాగతం.
• వినాయక చవితి (Ganesh Chaturthi): భాద్రపద శుక్ల చవితి. మహారాష్ట్రలో లోకమాన్య తిలక్ దీన్ని బహిరంగ పండుగగా (సార్వజనిక) మార్చాడు.
• మహాశివరాత్రి:
  1. మాఘ కృష్ణ చతుర్దశి
  2. శివ భక్తులు ఉపవాసం, జాగరణ చేస్తారు.
• రక్షా బంధన్:
  1. శ్రావణ పౌర్ణమి
  2. అన్నాచెల్లెళ్ల అనుబంధం.
• శ్రీ కృష్ణ జన్మాష్టమి:
  1. శ్రావణ/భాద్రపద కృష్ణ అష్టమి
  2. మహారాష్ట్రలో దహీ హండి.
• శ్రీరామ నవమి:
  1. చైత్ర శుక్ల నవమి
  2. భద్రాచలంలో సీతారామ కళ్యాణం ప్రసిద్ధి.

భారతదేశం వ్యవసాయ ఆధారిత దేశం. అందుకే రాష్ట్రాల వారీగా వేర్వేరు పేర్లతో పంట పండుగలు జరుపుకుంటారు. సూర్యుడు మకర రాశిలోకి ప్రవేశించే సమయం (జనవరి 14/15) దేశవ్యాప్తంగా ముఖ్యమైనది.

• మకర సంక్రాంతి: ఆంధ్ర, తెలంగాణ, కర్ణాటక. తెలుగు ప్రాంతంలో మూడు రోజులు – భోగి, సంక్రాంతి, కనుమ.
• పొంగల్ (Pongal): తమిళనాడు. నాలుగు రోజులు – భోగి, సూర్య పొంగల్, మాట్టు పొంగల్, కాణుం పొంగల్. తమిళ పుత్తాండు (నూతన సంవత్సరం) ఏప్రిల్‌లో.
• లోహ్రీ (Lohri):
  1. పంజాబ్
  2. సంక్రాంతికి ముందు రోజు
  3. భోగి మంటలు.
• బైశాఖీ (Baisakhi):
  1. పంజాబ్
  2. ఏప్రిల్ 13/14
  3. రబీ పంట కోత
  4. 1699లో గురు గోవింద్ సింగ్ ఖాల్సా స్థాపించిన రోజు.
• బిహు (Bihu): అస్సాం.
• బోహాగ్ (రొంగాలి) బిహు – ఏప్రిల్ (వసంత, అస్సామీ నూతన సంవత్సరం)
• కాటి (కొంగాలి) బిహు – అక్టోబరు
• మాఘ్ (భోగాలి) బిహు – జనవరి (పంట కోత)
• ఓనం (Onam):
  1. కేరళ
  2. చింగం మాసం (ఆగస్టు–సెప్టెంబరు)
  3. మహాబలి చక్రవర్తి స్వాగతం
  4. పూకళం (పూల ముగ్గు), వల్లం కళి (పడవ పోటీలు), ఓనసద్య విందు.
• విషు (Vishu): కేరళ నూతన సంవత్సరం.
• గుడీ పడ్వా (Gudi Padwa): మహారాష్ట్ర నూతన సంవత్సరం.
• ఉగాది (Ugadi): ఆంధ్ర, తెలంగాణ, కర్ణాటక నూతన సంవత్సరం.
• మాగ్ సంక్రాంతి: ఉత్తర భారతంలో ఖిచిడి పండుగ.

తెలుగు రాష్ట్రాల్లో ప్రత్యేకమైన పండుగలు ఉన్నాయి. తెలంగాణ రాష్ట్ర పండుగలుగా బతుకమ్మ, బోనాలను గుర్తించారు. పరీక్షల్లో పండుగల పేరు, నెల, ప్రత్యేకత అడుగుతారు.

• ఉగాది (Ugadi):
  1. చైత్ర శుద్ధ పాడ్యమి
  2. తెలుగు నూతన సంవత్సరం. ఆరు రుచులతో 'ఉగాది పచ్చడి' (తీపి, పులుపు, ఉప్పు, కారం, చేదు, వగరు) – జీవితంలోని అన్ని అనుభవాలకు సంకేతం. పంచాంగ శ్రవణం ఆచారం.
• సంక్రాంతి: భోగి (పాత వస్తువుల భోగి మంటలు), సంక్రాంతి (మూడు రోజుల పండుగ ప్రధాన రోజు), కనుమ (పశువుల పండుగ). గంగిరెద్దులు, హరిదాసులు, ముగ్గులు ప్రసిద్ధి.
• బతుకమ్మ (Bathukamma): తెలంగాణ రాష్ట్ర పండుగ.
• మహాలయ అమావాస్య నుండి దుర్గాష్టమి వరకు తొమ్మిది రోజులు (ఆశ్వయుజ మాసం).
• మహిళలు పూలను పేర్చి, గౌరమ్మను పూజించి, పాటలు పాడుతూ ఆడి చెరువులో నిమజ్జనం చేస్తారు.
• చివరి రోజును సద్దుల బతుకమ్మ అంటారు.
• బోనాలు (Bonalu):
  1. తెలంగాణ రాష్ట్ర పండుగ
  2. ఆషాఢ మాసంలో
  3. హైదరాబాద్–సికింద్రాబాద్ ప్రాంతంలో మహంకాళి అమ్మవారికి బోనం (వండిన అన్నం కుండ) సమర్పిస్తారు. గోల్కొండ జగదాంబిక ఆలయంతో మొదలై సికింద్రాబాద్ ఉజ్జయిని మహంకాళి, లాల్ దర్వాజా సింహవాహిని ఆలయాల్లో జరుగుతుంది. పోతరాజులు ఊరేగింపుకు ప్రత్యేకత.
• సమ్మక్క–సారలమ్మ జాతర (మేడారం):
  1. ములుగు జిల్లా
  2. ప్రతి రెండేళ్లకు ఒకసారి (మాఘ పౌర్ణమి సమయంలో). కోయ గిరిజనుల ఆరాధన
  3. ఆసియాలోనే అతిపెద్ద గిరిజన జాతరగా పేరు. బెల్లం (బంగారం) సమర్పిస్తారు.
• ఇతర:
  1. శ్రీరామ నవమి (భద్రాచలం), గోదావరి పుష్కరాలు, కృష్ణా పుష్కరాలు (12 ఏళ్లకోసారి
  2. గోదావరి 2015, కృష్ణా 2016లో జరిగాయి), సింహాచలం చందనోత్సవం, తిరుమల బ్రహ్మోత్సవాలు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా బతుకమ్మ = పూలు; బోనాలు = అన్నం కుండ; మేడారం = బెల్లం (బంగారం).

భారతదేశంలో లక్షలాది మంది పాల్గొనే జాతరలు (Fairs / Melas) ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో జాతర – రాష్ట్రం – ప్రత్యేకత జతలు తరచూ అడుగుతారు.

• కుంభమేళా (Kumbh Mela):
  1. నాలుగు చోట్ల – హరిద్వార్ (గంగ), ప్రయాగరాజ్ (గంగా–యమున–సరస్వతి సంగమం), నాసిక్ (గోదావరి), ఉజ్జయిని (క్షిప్రా). ప్రతి చోటా 12 ఏళ్లకోసారి జరుగుతుంది
  2. ప్రయాగరాజ్, హరిద్వార్‌లలో 6 ఏళ్లకోసారి అర్ధ కుంభమేళా. UNESCO అమూర్త వారసత్వ గుర్తింపు 2017.
• పుష్కర్ ఒంటెల జాతర (Pushkar Fair):
  1. రాజస్థాన్
  2. కార్తీక పౌర్ణమి సమయంలో
  3. ఒంటెల వ్యాపారం ప్రసిద్ధి.
• సోనేపూర్ మేళా (Sonepur Mela):
  1. బీహార్
  2. గంగా, గండక్ నదుల సంగమం
  3. కార్తీక పౌర్ణమి
  4. ఆసియాలోనే అతిపెద్ద పశువుల సంత అని ప్రసిద్ధి.
• పూరీ రథయాత్ర (Rath Yatra):
  1. ఒడిశా
  2. ఆషాఢ శుక్ల విదియ
  3. జగన్నాథుడు, బలభద్రుడు, సుభద్ర రథాలు.
• సూరజ్‌కుండ్ క్రాఫ్ట్స్ మేళా:
  1. హర్యానా (ఫరీదాబాద్)
  2. ఫిబ్రవరి
  3. చేతివృత్తుల ప్రదర్శన.
• హార్న్‌బిల్ పండుగ (Hornbill Festival):
  1. నాగాలాండ్
  2. డిసెంబరు
  3. కిసామా గ్రామం
  4. నాగా తెగల సంస్కృతి.
• గంగాసాగర్ మేళా:
  1. పశ్చిమ బెంగాల్
  2. మకర సంక్రాంతి సమయంలో
  3. గంగా నది సముద్రంలో కలిసే చోట.
• మైసూరు దసరా:
  1. కర్ణాటక
  2. 'నాడ హబ్బ' (రాష్ట్ర పండుగ).
• హేమిస్ పండుగ:
  1. లడఖ్
  2. గురు పద్మసంభవ స్మరణ.
• అంబుబాచి మేళా: అస్సాంలో గౌహతి కామాఖ్య ఆలయం.

భారతదేశంలో అన్ని మతాల పండుగలను ప్రజలు కలిసి జరుపుకుంటారు. ఇది లౌకికవాదానికి గుర్తు. జాతీయ పండుగలు మత సంబంధం లేకుండా అందరికీ ఉమ్మడి.

• బౌద్ధ: బుద్ధ పూర్ణిమ (వైశాఖ పౌర్ణమి) – బుద్ధుని జననం, జ్ఞానోదయం, నిర్వాణం ఒకే రోజు జరిగాయని విశ్వాసం. లడఖ్‌లో లోసార్ (టిబెటన్ నూతన సంవత్సరం).
• జైన:
  1. మహావీర్ జయంతి (చైత్ర శుక్ల త్రయోదశి)
  2. పర్యుషణ్ పర్వం.
• సిక్కు:
  1. గురుపురబ్ (గురు నానక్ జయంతి, కార్తీక పౌర్ణమి)
  2. బైశాఖీ.
• క్రైస్తవ: క్రిస్మస్ (డిసెంబరు 25), గుడ్ ఫ్రైడే, ఈస్టర్.
• ఇస్లాం:
  1. ఈద్-ఉల్-ఫిత్ర్ (రంజాన్): రంజాన్ ఉపవాసాల తర్వాత.
  2. ఈద్-ఉల్-అదా (బక్రీద్): త్యాగం స్మరణ.
  3. మొహర్రం: ఇస్లామిక్ నూతన సంవత్సరం; ఆషూరా సంతాప దినం; తెలంగాణలో పీర్ల పండుగ.
  4. మిలాద్-ఉన్-నబీ: ప్రవక్త జన్మదినం.
• పార్సీ: నవరోజ్ – పార్సీ నూతన సంవత్సరం.
• జాతీయ పండుగలు:
  1. గణతంత్ర దినోత్సవం – జనవరి 26 (1950లో రాజ్యాంగం అమలు)
  2. స్వాతంత్ర్య దినోత్సవం – ఆగస్టు 15 (1947)
  3. గాంధీ జయంతి – అక్టోబరు 2

పరీక్షల్లో 'ఈ పండుగ ఏ రాష్ట్రానికి చెందినది?' అనే జత-కలుపు ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి. ప్రసిద్ధ పండుగలను రాష్ట్రాల వారీగా ఒక్కచోట చూసుకుందాం.

• ఆంధ్రప్రదేశ్ / తెలంగాణ: ఉగాది, సంక్రాంతి, బతుకమ్మ (తెలంగాణ), బోనాలు (తెలంగాణ), మేడారం జాతర, శ్రీరామ నవమి.
• తమిళనాడు: పొంగల్, పుత్తాండు (నూతన సంవత్సరం), తైపూసం, కార్తీగై దీపం.
• కేరళ: ఓనం, విషు, త్రిస్సూర్ పూరం, నెహ్రూ ట్రోఫీ వల్లం కళి.
• కర్ణాటక: మైసూరు దసరా, ఉగాది.
• మహారాష్ట్ర: గణేశ్ చతుర్థి, గుడీ పడ్వా, దహీ హండి.
• గుజరాత్: నవరాత్రి గర్బా, రణ్ ఉత్సవ్, ఉత్తరాయణ్ (గాలిపటాల పండుగ).
• రాజస్థాన్: పుష్కర్ మేళా, గణగౌర్, తీజ్.
• పంజాబ్: లోహ్రీ, బైశాఖీ.
• బీహార్ / ఉత్తరప్రదేశ్: ఛఠ్ పూజ (సూర్యారాధన), కుంభమేళా (ప్రయాగరాజ్), సోనేపూర్ మేళా.
• పశ్చిమ బెంగాల్: దుర్గా పూజ, గంగాసాగర్ మేళా, పోయిలా బైశాఖ్ (బెంగాలీ నూతన సంవత్సరం).
• ఒడిశా: రథయాత్ర (పూరీ), కోణార్క్ నృత్యోత్సవం.
• అస్సాం: బిహు, అంబుబాచి మేళా.
• నాగాలాండ్: హార్న్‌బిల్ పండుగ.
• మధ్యప్రదేశ్: ఖజురహో నృత్య ఉత్సవం.
• లడఖ్: హేమిస్ పండుగ.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఓనం–కేరళ, పొంగల్–తమిళనాడు, బిహు–అస్సాం, గర్బా–గుజరాత్, దుర్గా పూజ–బెంగాల్, రథయాత్ర–ఒడిశా, హార్న్‌బిల్–నాగాలాండ్.