ప్రపంచంలోని ముఖ్య నదులు & సరస్సులు (World Rivers & Lakes)

నైలు నది ప్రపంచంలో అతి పొడవైన నదిగా సాధారణంగా పరిగణించబడుతుంది – పొడవు సుమారు 6,650 కి.మీ. ఇది ఆఫ్రికాలో దక్షిణం నుండి ఉత్తరం వైపు ప్రవహించి మధ్యధరా సముద్రంలో కలుస్తుంది. ప్రాచీన ఈజిప్టు నాగరికత ఈ నది ఒడ్డునే పుట్టింది.

• రెండు ప్రధాన ఉపనదులు:
  1. తెల్ల నైలు (White Nile) – విక్టోరియా సరస్సు (Lake Victoria) నుండి వస్తుంది.
  2. నీలి నైలు (Blue Nile) – ఇథియోపియాలోని టానా సరస్సు (Lake Tana) నుండి వస్తుంది. నైలు నీటిలో, ఒండ్రు మట్టిలో ఎక్కువ భాగం దీనిదే.
• సంగమం: తెల్ల నైలు, నీలి నైలు సూడాన్ రాజధాని ఖార్టూమ్ (Khartoum) వద్ద కలుస్తాయి.
• ముఖద్వారం: ఈజిప్టులో మధ్యధరా సముద్రం (Mediterranean Sea) వద్ద పెద్ద డెల్టా (Delta) ఏర్పరుస్తుంది.
• ప్రవాహ దిశ: దక్షిణం నుండి ఉత్తరానికి – ప్రపంచంలో ఉత్తరం వైపు ప్రవహించే ముఖ్య నదుల్లో ఒకటి.
• ఆనకట్టలు:
  1. అస్వాన్ హై డ్యామ్ (Aswan High Dam) – ఈజిప్టు; దీని జలాశయం నాసర్ సరస్సు (Lake Nasser).
  2. గ్రాండ్ ఇథియోపియన్ రినైసెన్స్ డ్యామ్ (GERD) – ఇథియోపియా, నీలి నైలుపై; దీనిపై ఈజిప్టు, సూడాన్‌లతో నీటి వివాదం ఉంది.
• పరీవాహక దేశాలు: ఉగాండా, ఇథియోపియా, దక్షిణ సూడాన్, సూడాన్, ఈజిప్టు తదితర దాదాపు 11 దేశాలు.
• ప్రసిద్ధ వాక్యం: 'ఈజిప్టు నైలు నది ప్రసాదం (Egypt is the gift of the Nile)' – గ్రీకు చరిత్రకారుడు హెరోడోటస్.
• సహారా గుండా: నైలు సహారా ఎడారి గుండా ప్రవహిస్తుంది. ఎడారిలో ఉన్నా ఈజిప్టు జనాభా దాదాపు అంతా నైలు లోయ, డెల్టాలోనే నివసిస్తుంది.

అమెజాన్ నది పొడవులో నైలు తర్వాత రెండో స్థానంలో ఉన్నా (సుమారు 6,400 కి.మీ.), నీటి పరిమాణం (Discharge), పరీవాహక ప్రాంతం (Drainage Basin) ప్రకారం ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద నది. ఇది దక్షిణ అమెరికాలో పశ్చిమం నుండి తూర్పుకు ప్రవహిస్తుంది.

• జన్మస్థానం: పెరూ (Peru)లోని ఆండీస్ పర్వతాలు.
• ముఖద్వారం: బ్రెజిల్ వద్ద అట్లాంటిక్ మహాసముద్రం (Atlantic Ocean) – భూమధ్యరేఖకు దగ్గరగా.
• నీటి పరిమాణం: ప్రపంచంలోని నదులన్నీ సముద్రాల్లోకి కలిపే మంచినీటిలో సుమారు 20% (ఐదో వంతు) అమెజాన్ ఒక్కటే కలుపుతుంది.
• ఎక్కువ భాగం: బ్రెజిల్‌లో ప్రవహిస్తుంది. పెరూ, కొలంబియా తదితర దేశాల్లో కూడా దీని పరీవాహక ప్రాంతం ఉంది.
• ముఖ్య ఉపనదులు: రియో నీగ్రో (Rio Negro), మడీరా (Madeira), జపురా, పురుస్.
• మనౌస్ (Manaus) నగరం వద్ద నల్లటి రియో నీగ్రో, మట్టి రంగు నీటితో కలిసే చోటును 'మీటింగ్ ఆఫ్ వాటర్స్ (Meeting of Waters)' అంటారు – రెండు రంగుల నీరు కొన్ని కిలోమీటర్ల వరకు కలవకుండా పక్కపక్కనే ప్రవహిస్తుంది.
• అమెజాన్ వర్షారణ్యం: ప్రపంచంలో అతిపెద్ద ఉష్ణమండల వర్షారణ్యం. దీనిని బ్రెజిల్‌లో 'సెల్వాస్ (Selvas)' అంటారు.
• భారీ మొత్తంలో ఆక్సిజన్ విడుదల చేసి, కార్బన్ డై ఆక్సైడ్‌ను గ్రహిస్తుంది – అందుకే 'భూమి ఊపిరితిత్తులు'.
• ప్రపంచంలో అత్యధిక జీవవైవిధ్యం (Biodiversity) ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఒకటి.
• వాతావరణం: భూమధ్యరేఖా ప్రాంతం కాబట్టి ఏడాది పొడవునా వేడి, భారీ వర్షాలు.
• సమస్యలు: అడవుల నరికివేత (Deforestation), పశువుల మేత కోసం భూమి ఆక్రమణ, అగ్ని ప్రమాదాలు.

ఆసియా ప్రపంచంలో అతిపెద్ద ఖండం కాబట్టి ఇక్కడ పెద్ద నదీ వ్యవస్థలు చాలా ఉన్నాయి. ప్రాచీన నాగరికతలైన మెసపొటేమియా (టైగ్రిస్–యూఫ్రటీస్), సింధు, చైనా (హువాంగ్ హో) నాగరికతలు ఆసియా నదుల ఒడ్డునే పుట్టాయి.

• యాంగ్జీ (Yangtze / Chang Jiang): చైనా – ఆసియాలో అతి పొడవైన నది (సుమారు 6,300 కి.మీ.), ప్రపంచంలో మూడో స్థానం.
• త్రీ గార్జెస్ డ్యామ్ (Three Gorges Dam) – స్థాపిత సామర్థ్యం ప్రకారం ప్రపంచంలో అతిపెద్ద జలవిద్యుత్ కేంద్రం.
• షాంఘై నగరం దీని ముఖద్వారం వద్ద ఉంది.
• హువాంగ్ హో (Huang He / Yellow River): చైనా – పసుపు రంగు ఒండ్రు మట్టి (Loess) వల్ల ఈ పేరు. తరచూ వరదలు, దారి మార్చుకోవడం వల్ల 'చైనా దుఃఖదాయిని (Sorrow of China)' అంటారు.
• మెకాంగ్ (Mekong): టిబెట్‌లో పుట్టి చైనా, మయన్మార్, లావోస్, థాయ్‌లాండ్, కంబోడియా, వియత్నాం – 6 దేశాల గుండా ప్రవహించి దక్షిణ చైనా సముద్రంలో కలుస్తుంది.
• టైగ్రిస్ & యూఫ్రటీస్ (Tigris & Euphrates): టర్కీలో పుట్టి సిరియా, ఇరాక్ గుండా ప్రవహిస్తాయి. ఇరాక్‌లో కలిసి 'షట్ అల్-అరబ్ (Shatt al-Arab)'గా పర్షియన్ గల్ఫ్‌లో కలుస్తాయి. ఈ రెండు నదుల మధ్య ప్రాంతమే మెసపొటేమియా.
• సైబీరియా నదులు: ఓబ్ (Ob), యెనిసీ (Yenisei), లీనా (Lena) – రష్యాలో దక్షిణం నుండి ఉత్తరానికి ప్రవహించి ఆర్కిటిక్ మహాసముద్రంలో కలుస్తాయి. చలికాలంలో ముఖద్వారాలు గడ్డకట్టడం వల్ల వరదలు వస్తాయి.
• అముర్ (Amur): రష్యా–చైనా సరిహద్దు నది.
• ఇరావతి (Irrawaddy): మయన్మార్‌లో ప్రధాన నది.
• భారత ఉపఖండ నదులు:
  1. సింధు (Indus) – టిబెట్‌లో పుట్టి పాకిస్తాన్ గుండా అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తుంది.
  2. బ్రహ్మపుత్ర – టిబెట్‌లో 'సాంగ్పో (Tsangpo)', బంగ్లాదేశ్‌లో 'జమున'.
  3. గంగా–బ్రహ్మపుత్ర కలిసి ప్రపంచంలో అతిపెద్ద డెల్టా (సుందర్బన్స్ ప్రాంతం) ఏర్పరుస్తాయి.

ఉత్తర అమెరికాలో నదులు వ్యవసాయం, జలవిద్యుత్, జల రవాణాకు ఎంతో ముఖ్యమైనవి. వీటిలో మిస్సిస్సిప్పి–మిస్సోరి నదీ వ్యవస్థ అతిపెద్దది. పరీక్షల్లో 'ఏ నదిపై ఏ ఆనకట్ట/లోయ' అని తరచుగా అడుగుతారు.

• మిస్సిస్సిప్పి–మిస్సోరి (Mississippi–Missouri): ఉత్తర అమెరికాలో అతి పొడవైన నదీ వ్యవస్థ (కలిపి సుమారు 6,000 కి.మీ.కు పైగా).
• USA మధ్య భాగం గుండా ప్రవహించి మెక్సికో అఖాతం (Gulf of Mexico)లో కలుస్తుంది
• న్యూ ఆర్లీన్స్ నగరం దీని ముఖద్వారం దగ్గర ఉంది.
• దీని మైదానం అమెరికా ప్రధాన వ్యవసాయ ప్రాంతం.
• కొలరాడో నది (Colorado): గ్రాండ్ కాన్యన్ (Grand Canyon) లోయను ఏర్పరిచింది (అరిజోనా).
• హూవర్ డ్యామ్ (Hoover Dam) – కొలరాడో నదిపై
• దీని జలాశయం లేక్ మీడ్.
• కొలంబియా నది (Columbia):
  1. పసిఫిక్‌లో కలుస్తుంది
  2. గ్రాండ్ కూలీ డ్యామ్ (Grand Coulee Dam) దీనిపై ఉంది.
• సెయింట్ లారెన్స్ (St. Lawrence): గ్రేట్ లేక్స్‌ను అట్లాంటిక్ మహాసముద్రంతో కలుపుతుంది. సెయింట్ లారెన్స్ సీవే (Seaway) ద్వారా పెద్ద ఓడలు గ్రేట్ లేక్స్ వరకు వెళ్లగలవు. కెనడాలోని మాంట్రియల్, క్యూబెక్ నగరాలు దీని ఒడ్డున ఉన్నాయి.
• నయాగరా నది (Niagara):
  1. ఈరీ సరస్సు నుండి ఒంటారియో సరస్సుకు ప్రవహిస్తుంది
  2. దీనిపైనే నయాగరా జలపాతం (USA–కెనడా సరిహద్దు).
• రియో గ్రాండే (Rio Grande): USA–మెక్సికో మధ్య సరిహద్దు నది.
• మెకంజీ (Mackenzie):
  1. కెనడాలో పొడవైన నది
  2. ఆర్కిటిక్ మహాసముద్రంలో కలుస్తుంది.
• యుకాన్ (Yukon):
  1. కెనడా, అలాస్కా గుండా ప్రవహించి బేరింగ్ సముద్రంలో కలుస్తుంది
  2. 19వ శతాబ్దం చివర 'బంగారు వేట (Klondike Gold Rush)'కు ప్రసిద్ధి.

యూరప్ నదులు పొడవులో ఆసియా, ఆఫ్రికా నదుల కంటే చిన్నవే, కానీ జల రవాణా, పరిశ్రమలకు చాలా ముఖ్యమైనవి. చాలా యూరోపియన్ రాజధానులు నదుల ఒడ్డునే ఉన్నాయి – అందుకే 'నగరం–నది' జతలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• వోల్గా (Volga): యూరప్‌లో అతి పొడవైన నది (సుమారు 3,500 కి.మీ.), పూర్తిగా రష్యాలో ప్రవహిస్తుంది.
• కాస్పియన్ సముద్రంలో కలుస్తుంది – సముద్రంతో సంబంధం లేని (Inland) జలాశయంలో కలిసే పెద్ద నది.
• రష్యా ప్రజలు దీనిని 'మదర్ వోల్గా' అంటారు.
• డాన్యూబ్ (Danube): యూరప్‌లో రెండో పొడవైన నది. జర్మనీలోని బ్లాక్ ఫారెస్ట్ (Black Forest)లో పుట్టి నల్ల సముద్రం (Black Sea)లో కలుస్తుంది.
• ప్రపంచంలో అత్యధిక దేశాల (10 దేశాలు) గుండా ప్రవహించే నది.
• దీని ఒడ్డున 4 రాజధానులు: వియన్నా (ఆస్ట్రియా), బ్రాటిస్లావా (స్లోవేకియా), బుడాపెస్ట్ (హంగేరీ), బెల్‌గ్రేడ్ (సెర్బియా).
• రైన్ (Rhine): స్విట్జర్లాండ్ ఆల్ప్స్‌లో పుట్టి జర్మనీ, నెదర్లాండ్స్ గుండా ఉత్తర సముద్రం (North Sea)లో కలుస్తుంది.
• యూరప్‌లో అత్యంత రద్దీ జలమార్గం (Busiest Waterway)
• దీని ముఖద్వారం దగ్గర రోటర్‌డామ్ ఓడరేవు.
• జర్మనీ రూర్ (Ruhr) పారిశ్రామిక ప్రాంతం దీని ఉపనది ఒడ్డున ఉంది.
• నగరం – నది జతలు:
  1. లండన్ – థేమ్స్ (Thames)
  2. పారిస్ – సీన్ (Seine)
  3. రోమ్ – టైబర్ (Tiber)
  4. బెర్లిన్ – స్ప్రీ (Spree)
  5. మాస్కో – మాస్క్వా (Moskva)
  6. వార్సా – విస్తులా (Vistula)
• ఇతర నదులు: ఎల్బ్ (Elbe – హాంబర్గ్), రోన్ (Rhone – ఫ్రాన్స్, మధ్యధరాలో కలుస్తుంది), డ్నీపర్ (Dnieper – ఉక్రెయిన్, కీవ్ నగరం).

నైలు కాకుండా ఆఫ్రికాలో మరికొన్ని పెద్ద నదులు ఉన్నాయి. ఇవి ఉష్ణమండల ప్రాంతాల గుండా ప్రవహిస్తూ అనేక జలపాతాలు, అపారమైన జలవిద్యుత్ సామర్థ్యం కలిగి ఉంటాయి. భూమధ్యరేఖ, మకర రేఖలను దాటే నదులపై ప్రశ్నలు తరచుగా వస్తాయి.

• కాంగో నది (Congo / Zaire): ఆఫ్రికాలో రెండో పొడవైన నది (సుమారు 4,700 కి.మీ.).
• భూమధ్యరేఖను రెండుసార్లు దాటుతుంది.
• ప్రపంచంలో అత్యంత లోతైన నది (కొన్ని చోట్ల 200 మీ.కు పైగా).
• నీటి పరిమాణంలో అమెజాన్ తర్వాత ప్రపంచంలో రెండో స్థానం.
• అట్లాంటిక్ మహాసముద్రంలో కలుస్తుంది
• ఇంగా జలపాతాలు (Inga Falls) జలవిద్యుత్‌కు ప్రసిద్ధి.
• నైజర్ నది (Niger): పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో ప్రధాన నది.
• గినియాలో పుట్టి మాలి, నైజర్ గుండా వంపు (Boomerang) ఆకారంలో ప్రవహించి నైజీరియాలో గినియా అఖాతంలో కలుస్తుంది.
• నైజర్ డెల్టా – పెట్రోలియం నిల్వలకు ప్రసిద్ధి.
• జాంబేజీ నది (Zambezi): హిందూ మహాసముద్రంలో కలిసే ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద నది.
• విక్టోరియా జలపాతం (Victoria Falls) – జాంబియా–జింబాబ్వే సరిహద్దులో
• స్థానిక పేరు 'మోసి-ఓ-తున్యా (Mosi-oa-Tunya)' అంటే 'గర్జించే పొగ'. 1855లో డేవిడ్ లివింగ్‌స్టన్ దీనిని యూరోపియన్లకు పరిచయం చేశారు.
• కరీబా డ్యామ్ (Kariba Dam) – జాంబియా–జింబాబ్వే
• కహోరా బస్సా డ్యామ్ – మొజాంబిక్.
• లింపోపో నది (Limpopo): మకర రేఖ (Tropic of Capricorn)ను రెండుసార్లు దాటుతుంది. దక్షిణాఫ్రికా–బోట్స్వానా–జింబాబ్వే సరిహద్దుల వెంట ప్రవహించి హిందూ మహాసముద్రంలో కలుస్తుంది.
• ఆరెంజ్ నది (Orange):
  1. దక్షిణాఫ్రికాలో పొడవైన నది
  2. అట్లాంటిక్‌లో కలుస్తుంది. దీని పరిసరాల్లో వజ్రాలు లభిస్తాయి.

USA–కెనడా సరిహద్దులో ఉన్న ఐదు పెద్ద మంచినీటి సరస్సుల సమూహాన్ని గ్రేట్ లేక్స్ (Great Lakes) అంటారు. ఇవి హిమానీనదాలు (Glaciers) తవ్విన గుంటల్లో నీరు నిండటం వల్ల ఏర్పడ్డాయి. ప్రపంచంలో మంచినీటి ఉపరితల నిల్వల్లో పెద్ద భాగం ఇక్కడే ఉంది.

• ఐదు సరస్సులు (పశ్చిమం నుండి తూర్పు): సుపీరియర్ (Superior), మిషిగన్ (Michigan), హ్యూరాన్ (Huron), ఈరీ (Erie), ఒంటారియో (Ontario).
• గుర్తు పెట్టుకోవడానికి: HOMES – Huron, Ontario, Michigan, Erie, Superior.
• సుపీరియర్ సరస్సు: గ్రేట్ లేక్స్‌లో అతిపెద్దది, లోతైనది. ఉపరితల విస్తీర్ణం ప్రకారం ప్రపంచంలో అతిపెద్ద మంచినీటి సరస్సు (సుమారు 82,000 చ.కి.మీ.).
• మిషిగన్ సరస్సు: పూర్తిగా USAలోనే ఉన్న ఏకైక గ్రేట్ లేక్. మిగిలిన నాలుగు USA–కెనడా సరిహద్దులో ఉన్నాయి. చికాగో నగరం దీని ఒడ్డున ఉంది.
• ఈరీ సరస్సు: ఐదింటిలో అతి తక్కువ లోతు.
• ఒంటారియో సరస్సు:
  1. విస్తీర్ణంలో అతి చిన్నది
  2. దీని ఒడ్డున కెనడాలోని టొరంటో నగరం.
• నయాగరా జలపాతం (Niagara Falls): ఈరీ, ఒంటారియో సరస్సులను కలిపే నయాగరా నదిపై ఉంది – USA–కెనడా సరిహద్దు.
• ఈ జలపాతాన్ని తప్పించి ఓడలు వెళ్లేందుకు వెల్లాండ్ కాలువ (Welland Canal) నిర్మించారు.
• సూ కాలువలు (Soo Locks): సుపీరియర్, హ్యూరాన్ సరస్సుల మధ్య నీటి మట్టం తేడాను దాటేందుకు నిర్మించిన లాక్‌లు.
• సెయింట్ లారెన్స్ సీవే: ఒంటారియో సరస్సు నుండి సెయింట్ లారెన్స్ నది ద్వారా అట్లాంటిక్‌కు జలమార్గం.
• పారిశ్రామిక ప్రాంతం: డెట్రాయిట్ (ఆటోమొబైల్ నగరం – 'Motor City'), చికాగో, క్లీవ్‌ల్యాండ్ వంటి నగరాలు ఈ సరస్సుల చుట్టూ ఉన్నాయి.

సరస్సు (Lake) అంటే చుట్టూ భూమి ఉండి, మధ్యలో నీరు నిలిచి ఉండే జలాశయం. కొన్ని మంచినీటి సరస్సులు, కొన్ని ఉప్పునీటి సరస్సులు. పరీక్షల్లో 'అతిపెద్ద, అత్యంత లోతైన, అత్యంత ఎత్తైన, అత్యంత ఉప్పగా ఉండే' సరస్సుల గురించి ఎక్కువగా అడుగుతారు.

• కాస్పియన్ సముద్రం (Caspian Sea): ప్రపంచంలో అతిపెద్ద సరస్సు (సుమారు 3.7 లక్షల చ.కి.మీ.) – ఉప్పునీటి సరస్సు.
• సరిహద్దు దేశాలు 5: రష్యా, కజకిస్తాన్, తుర్క్‌మెనిస్తాన్, ఇరాన్, అజర్‌బైజాన్.
• వోల్గా నది దీనిలో కలుస్తుంది
• స్టర్జన్ చేపలు (కేవియర్) కు ప్రసిద్ధి.
• బైకాల్ సరస్సు (Lake Baikal): రష్యా (సైబీరియా).
• ప్రపంచంలో అత్యంత లోతైన సరస్సు (సుమారు 1,642 మీ.), అత్యంత పురాతన సరస్సు.
• ఘనపరిమాణం ప్రకారం అతిపెద్ద మంచినీటి సరస్సు – ప్రపంచ ఉపరితల మంచినీటిలో సుమారు 20%.
• విక్టోరియా సరస్సు (Lake Victoria):
  1. ఆఫ్రికాలో అతిపెద్ద సరస్సు, ప్రపంచంలో అతిపెద్ద ఉష్ణమండల సరస్సు
  2. ఉగాండా, కెన్యా, టాంజానియా మధ్య. తెల్ల నైలుకు మూలం.
• టాంగన్యికా సరస్సు (Lake Tanganyika): ప్రపంచంలో అతి పొడవైన మంచినీటి సరస్సు, రెండో లోతైన సరస్సు – తూర్పు ఆఫ్రికా రిఫ్ట్ వ్యాలీలో.
• టిటికాకా సరస్సు: పెరూ–బొలీవియా – ప్రపంచంలో అత్యంత ఎత్తైన నౌకాయాన సరస్సు (సుమారు 3,810 మీ.).
• మృత సముద్రం (Dead Sea): జోర్డాన్–ఇజ్రాయెల్ – భూమిపై అత్యంత లోతైన ప్రదేశం (సముద్ర మట్టానికి సుమారు 430 మీ. దిగువ).
• చాలా ఎక్కువ ఉప్పు ఉండటం వల్ల జలచరాలు బతకలేవు
• మనిషి సులభంగా తేలుతాడు. జోర్డాన్ నది దీనిలో కలుస్తుంది.
• అరల్ సముద్రం (Aral Sea): కజకిస్తాన్–ఉజ్బెకిస్తాన్. దీనికి నీరిచ్చే అము దర్యా, సిర్ దర్యా నదులను పత్తి సాగుకు మళ్లించడంతో ఇది చాలా వరకు ఎండిపోయింది – ప్రపంచంలో పెద్ద పర్యావరణ విపత్తుల్లో ఒకటి.
• గ్రేట్ సాల్ట్ లేక్ (Great Salt Lake): ఉటా, USA – ఉప్పునీటి సరస్సు.