ప్రపంచ ఖండాలు (Continents of the World)

భూమి ఉపరితలంలో దాదాపు 71% నీరు, 29% మాత్రమే భూభాగం. ఈ భూభాగం పెద్ద పెద్ద ముక్కలుగా విభజించబడి ఉంటుంది – వీటినే ఖండాలు (Continents) అంటారు. ప్రపంచంలో మొత్తం 7 ఖండాలు ఉన్నాయి.

• వైశాల్యం ప్రకారం క్రమం (పెద్ద నుండి చిన్న):
  1. 1. ఆసియా (Asia) – సుమారు 4.46 కోట్ల చ.కి.మీ.
  2. 2. ఆఫ్రికా (Africa) – సుమారు 3.03 కోట్ల చ.కి.మీ.
  3. 3. ఉత్తర అమెరికా (North America) – సుమారు 2.47 కోట్ల చ.కి.మీ.
  4. 4. దక్షిణ అమెరికా (South America) – సుమారు 1.78 కోట్ల చ.కి.మీ.
  5. 5. అంటార్కిటికా (Antarctica) – సుమారు 1.42 కోట్ల చ.కి.మీ.
  6. 6. యూరప్ (Europe) – సుమారు 1.02 కోట్ల చ.కి.మీ.
  7. 7. ఆస్ట్రేలియా/ఓషియానియా (Australia/Oceania) – అతి చిన్న ఖండం.
• జనాభా ప్రకారం క్రమం: ఆసియా > ఆఫ్రికా > యూరప్ > ఉత్తర అమెరికా > దక్షిణ అమెరికా > ఆస్ట్రేలియా/ఓషియానియా. అంటార్కిటికాలో శాశ్వత జనాభా లేదు.
• పాంజియా (Pangaea): కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం అన్ని ఖండాలు కలిసి ఒకే పెద్ద భూభాగంగా ఉండేవి. దాని చుట్టూ ఉన్న మహాసముద్రాన్ని పాంథలాసా (Panthalassa) అంటారు.
• పాంజియా రెండు భాగాలుగా విడిపోయింది: ఉత్తరాన లారేషియా (Laurasia), దక్షిణాన గోండ్వానాలాండ్ (Gondwanaland).
• రెండింటి మధ్య ఉన్న సముద్రం – టెథిస్ సముద్రం (Tethys Sea). హిమాలయాలు ఈ టెథిస్ అవక్షేపాల నుండే ఏర్పడ్డాయి.
• ఖండ చలన సిద్ధాంతం (Continental Drift Theory): జర్మన్ శాస్త్రవేత్త ఆల్ఫ్రెడ్ వెజెనర్ (Alfred Wegener) 1912లో ప్రతిపాదించారు.
• ఈరోజు దీనిని ఫలక చలన సిద్ధాంతం (Plate Tectonics) మరింత బాగా వివరిస్తుంది.
• భారతదేశం: గోండ్వానాలాండ్‌లో భాగం. ఇండియన్ ఫలకం ఉత్తరానికి కదిలి యురేషియన్ ఫలకాన్ని ఢీకొట్టడంతో హిమాలయాలు పుట్టాయి.

ఆసియా ప్రపంచంలో అతిపెద్ద ఖండం. ప్రపంచ భూభాగంలో దాదాపు 30%, ప్రపంచ జనాభాలో దాదాపు 60% ఇక్కడే ఉన్నారు. ప్రపంచంలో ఎత్తైన ప్రదేశం, భూమిపై అత్యంత లోతైన ప్రదేశం రెండూ ఆసియాలోనే ఉన్నాయి.

• ఎత్తైన శిఖరం: మౌంట్ ఎవరెస్ట్ (Mount Everest) – 8,848.86 మీ. (2020లో నేపాల్, చైనా కలిసి ప్రకటించిన కొత్త ఎత్తు). నేపాల్‌లో సాగరమాత, టిబెట్‌లో చోమోలుంగ్మా అంటారు.
• అత్యంత లోతైన భూభాగం: మృత సముద్రం (Dead Sea) తీరం – సముద్ర మట్టానికి సుమారు 430 మీ. దిగువన (జోర్డాన్–ఇజ్రాయెల్).
• అతిపెద్ద దేశం (వైశాల్యం): రష్యా – ఇది యూరప్, ఆసియా రెండు ఖండాల్లో విస్తరించి ఉంది.
• అధిక జనాభా దేశం: భారతదేశం – 2023లో చైనాను దాటిందని ఐక్యరాజ్యసమితి (UN) అంచనా.
• అతి చిన్న దేశం: మాల్దీవులు (Maldives).
• ఆసియా–యూరప్ సరిహద్దు: ఉరల్ పర్వతాలు (Ural Mountains), ఉరల్ నది, కాస్పియన్ సముద్రం, కాకసస్ పర్వతాలు.
• ముఖ్య నదులు:
  1. యాంగ్జీ (Yangtze) – ఆసియాలో అతి పొడవైన నది (సుమారు 6,300 కి.మీ.), ప్రపంచంలో 3వ స్థానం.
  2. హువాంగ్ హో (Yellow River) – 'చైనా దుఃఖదాయిని (Sorrow of China)'.
  3. సింధు, గంగా, బ్రహ్మపుత్ర, మెకాంగ్, ఓబ్, యెనిసీ, లీనా.
• సరస్సులు: కాస్పియన్ సముద్రం – ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద సరస్సు. బైకాల్ (రష్యా) – అత్యంత లోతైన సరస్సు.
• ఎడారులు: అరేబియా, గోబీ, థార్, తక్లమకాన్.
• పీఠభూమి: టిబెట్ పీఠభూమి – 'ప్రపంచ పైకప్పు (Roof of the World)'.

ఆఫ్రికా ప్రపంచంలో రెండో అతిపెద్ద ఖండం. పూర్వం యూరోపియన్లకు దీని లోపలి ప్రాంతాల గురించి ఏమీ తెలియకపోవడంతో దీనిని 'చీకటి ఖండం (Dark Continent)' అని పిలిచారు. ప్రపంచంలో పొడవైన నది, అతిపెద్ద ఉష్ణ ఎడారి రెండూ ఇక్కడే ఉన్నాయి.

• ప్రత్యేకత: భూమధ్యరేఖ (Equator), కర్కాటక రేఖ (Tropic of Cancer), మకర రేఖ (Tropic of Capricorn), ప్రధాన మధ్యాహ్న రేఖ (Prime Meridian – 0°) – ఈ నాలుగూ వెళ్లే ఏకైక ఖండం ఆఫ్రికా.
• దేశాలు: 54 దేశాలు (ఐక్యరాజ్యసమితి సభ్యులు) – ఏ ఖండంలోనూ ఇన్ని దేశాలు లేవు.
• అతిపెద్ద దేశం (వైశాల్యం): అల్జీరియా (Algeria).
• అధిక జనాభా దేశం: నైజీరియా (Nigeria).
• అతి చిన్న దేశం: సీషెల్స్ (Seychelles).
• ఎత్తైన శిఖరం: కిలిమంజారో (Kilimanjaro) – సుమారు 5,895 మీ., టాంజానియాలో. ఇది ఒక నిద్రాణ అగ్నిపర్వతం (Dormant Volcano).
• అత్యంత లోతైన ప్రదేశం: అస్సాల్ సరస్సు (Lake Assal), జిబూటి – సముద్ర మట్టానికి సుమారు 155 మీ. దిగువన.
• నదులు: నైలు (ప్రపంచంలో పొడవైనది), కాంగో, నైజర్, జాంబేజీ, లింపోపో, ఆరెంజ్.
• సరస్సులు: విక్టోరియా సరస్సు – ఆఫ్రికాలో అతిపెద్దది, నైలు నదికి మూలం. టాంగన్యికా సరస్సు – పొడవైన మంచినీటి సరస్సు.
• ఎడారులు: సహారా (ఉత్తరం), కలహారి, నమీబ్ (దక్షిణం).
• గ్రేట్ రిఫ్ట్ వ్యాలీ (Great Rift Valley):
  1. తూర్పు ఆఫ్రికాలో భూమి చీలిక వల్ల ఏర్పడిన పొడవైన లోయ
  2. దీని వెంట అనేక సరస్సులు ఉన్నాయి.
• ఖనిజాలు: దక్షిణాఫ్రికా బంగారం, వజ్రాలకు ప్రసిద్ధి.

ఉత్తర అమెరికా ప్రపంచంలో మూడో అతిపెద్ద ఖండం. ఇది పూర్తిగా ఉత్తర, పశ్చిమ అర్ధగోళాల్లో ఉంటుంది. క్రిస్టోఫర్ కొలంబస్ 1492లో ఈ ప్రాంతానికి (కరేబియన్ దీవులకు) చేరిన తర్వాత యూరోపియన్లు అమెరికా ఖండాలను 'కొత్త ప్రపంచం (New World)' అని పిలిచారు.

• ముఖ్య దేశాలు: కెనడా, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు (USA), మెక్సికో, మధ్య అమెరికా దేశాలు, కరేబియన్ దీవులు.
• అతిపెద్ద దేశం (వైశాల్యం): కెనడా – ప్రపంచంలో రెండో అతిపెద్ద దేశం (రష్యా తర్వాత).
• ప్రపంచంలో అతిపెద్ద దీవి: గ్రీన్‌ల్యాండ్ (Greenland) – భౌగోళికంగా ఉత్తర అమెరికాలో ఉన్నా, రాజకీయంగా డెన్మార్క్ రాజ్యంలో భాగం.
• ఎత్తైన శిఖరం: డెనాలి (Denali), పాత పేరు మౌంట్ మెకిన్లీ – సుమారు 6,190 మీ., అలాస్కా (USA).
• అత్యంత లోతైన ప్రదేశం: డెత్ వ్యాలీ (Death Valley), కాలిఫోర్నియా – సముద్ర మట్టానికి సుమారు 86 మీ. దిగువన.
• పర్వతాలు:
  1. రాకీ పర్వతాలు (Rocky Mountains) – పశ్చిమాన, ముడుత పర్వతాలు (Fold Mountains).
  2. అప్పలేచియన్ పర్వతాలు (Appalachians) – తూర్పున, చాలా పురాతనమైనవి.
• నదులు: మిస్సిస్సిప్పి–మిస్సోరి (ఖండంలో పొడవైన నదీ వ్యవస్థ), సెయింట్ లారెన్స్, కొలరాడో (గ్రాండ్ కాన్యన్), మెకంజీ, యుకాన్.
• గ్రేట్ లేక్స్ (Great Lakes): సుపీరియర్, మిషిగన్, హ్యూరాన్, ఈరీ, ఒంటారియో – సుపీరియర్ ప్రపంచంలో విస్తీర్ణం ప్రకారం అతిపెద్ద మంచినీటి సరస్సు.
• నయాగరా జలపాతం (Niagara Falls): ఈరీ, ఒంటారియో సరస్సుల మధ్య, USA–కెనడా సరిహద్దులో.
• పనామా భూసంధి (Isthmus of Panama): ఉత్తర, దక్షిణ అమెరికాలను కలుపుతుంది.
• గడ్డిభూములు: ప్రయరీలు (Prairies) – గోధుమ పంటకు ప్రసిద్ధి.

దక్షిణ అమెరికా ప్రపంచంలో నాలుగో అతిపెద్ద ఖండం. ప్రపంచంలో పొడవైన పర్వత శ్రేణి, అత్యధిక నీటిని మోసే నది, ఎత్తైన జలపాతం, అత్యంత పొడి ఎడారి – ఈ రికార్డులన్నీ ఈ ఖండంలోనే ఉన్నాయి.

• అతిపెద్ద దేశం: బ్రెజిల్ (Brazil) – వైశాల్యం, జనాభా రెండింటిలోనూ. అధికార భాష పోర్చుగీస్ (మిగిలిన చాలా దేశాల్లో స్పానిష్).
• ఆండీస్ పర్వతాలు (Andes): ప్రపంచంలో అతి పొడవైన పర్వత శ్రేణి (సుమారు 7,000 కి.మీ.) – ఖండం పశ్చిమ తీరం వెంట.
• ఎత్తైన శిఖరం: అకాంకాగువా (Aconcagua) – సుమారు 6,961 మీ., అర్జెంటీనాలో. ఆసియా బయట ప్రపంచంలో ఎత్తైన శిఖరం ఇదే.
• అమెజాన్ నది (Amazon): నీటి పరిమాణం (Discharge), పరీవాహక ప్రాంతం ప్రకారం ప్రపంచంలో అతిపెద్ద నది. పెరూలోని ఆండీస్‌లో పుట్టి అట్లాంటిక్ మహాసముద్రంలో కలుస్తుంది.
• అమెజాన్ వర్షారణ్యాలు: ప్రపంచంలో అతిపెద్ద ఉష్ణమండల వర్షారణ్యం – 'భూమి ఊపిరితిత్తులు (Lungs of the Earth)'.
• ఏంజెల్ జలపాతం (Angel Falls): వెనిజులా – ప్రపంచంలో ఎత్తైన జలపాతం (సుమారు 979 మీ.).
• అటకామా ఎడారి (Atacama): చిలీ – ధ్రువ ప్రాంతాలు కాకుండా ప్రపంచంలో అత్యంత పొడి ఎడారి.
• టిటికాకా సరస్సు (Lake Titicaca): పెరూ–బొలీవియా సరిహద్దు – ప్రపంచంలో అత్యంత ఎత్తులో ఉన్న నౌకాయాన యోగ్య (Navigable) సరస్సు (సుమారు 3,810 మీ.).
• భూమధ్యరేఖ: ఈక్వడార్, కొలంబియా, బ్రెజిల్ గుండా వెళ్తుంది. 'ఈక్వడార్' అనే పేరే భూమధ్యరేఖ నుండి వచ్చింది.
• గడ్డిభూములు:
  1. పంపాలు (Pampas) – అర్జెంటీనా
  2. లానోస్ (Llanos) – వెనిజులా, కొలంబియా
  3. కాంపోస్ (Campos) – బ్రెజిల్.
• డ్రేక్ పాసేజ్ (Drake Passage): దక్షిణ అమెరికా, అంటార్కిటికాలను వేరు చేస్తుంది.

అంటార్కిటికా ప్రపంచంలో ఐదో అతిపెద్ద ఖండం. దక్షిణ ధ్రువం (South Pole) చుట్టూ ఉన్న ఈ ఖండం దాదాపు పూర్తిగా మందపాటి మంచు పలకతో కప్పబడి ఉంటుంది. ఇక్కడ శాశ్వత జనాభా లేదు – శాస్త్రవేత్తలు మాత్రమే పరిశోధనా కేంద్రాల్లో ఉంటారు.

• రికార్డులు: ప్రపంచంలో అత్యంత చల్లని, అత్యంత పొడి, అత్యధిక గాలులు వీచే, సగటు ఎత్తు ఎక్కువగా ఉన్న ఖండం.
• ప్రపంచ మంచినీరు: భూమిపై ఉన్న మంచులో దాదాపు 90% ఇక్కడే ఉంది.
• అతి తక్కువ ఉష్ణోగ్రత: −89.2°C – 1983లో రష్యాకు చెందిన వోస్టాక్ కేంద్రం (Vostok Station)లో నమోదైంది.
• ఎత్తైన శిఖరం: విన్సన్ మాసిఫ్ (Vinson Massif) – సుమారు 4,892 మీ.
• ధ్రువ ఎడారి: వర్షపాతం చాలా తక్కువ కాబట్టి అంటార్కిటికాను ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఎడారి (Polar Desert)గా పరిగణిస్తారు.
• దక్షిణ ధ్రువం చేరిన తొలి వ్యక్తి: రోవాల్డ్ అముండ్‌సెన్ (Roald Amundsen), నార్వే – 1911.
• అంటార్కిటిక్ ఒప్పందం (Antarctic Treaty): 1959లో సంతకం, 1961 నుండి అమలు.
• ఖండాన్ని శాంతి, శాస్త్రీయ పరిశోధన కోసం మాత్రమే వాడాలి
• సైనిక కార్యకలాపాలు నిషేధం.
• భారత్ 1983లో ఈ ఒప్పందంలో చేరింది.
• భారత అంటార్కిటికా యాత్రలు:
  1. తొలి భారత యాత్ర – 1981–82, నాయకుడు డా. ఎస్.జెడ్. ఖాసిం.
  2. దక్షిణ గంగోత్రి (Dakshin Gangotri) – తొలి భారత కేంద్రం (1983–84); తర్వాత మంచులో కూరుకుపోయి సరఫరా స్థావరంగా మారింది.
  3. మైత్రి (Maitri) – 1989లో ప్రారంభం.
  4. భారతి (Bharati) – 2012లో ప్రారంభం.
• నోడల్ సంస్థ: నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ పోలార్ అండ్ ఓషన్ రీసెర్చ్ (NCPOR), గోవా.
• భారత అంటార్కిటిక్ చట్టం (Indian Antarctic Act): 2022.

యూరప్ ప్రపంచంలో ఆరో అతిపెద్ద ఖండం – అంటే రెండో చిన్న ఖండం. కానీ జనాభాలో మూడో స్థానంలో ఉంది. దీని తీరం వెంట ఎన్నో ద్వీపకల్పాలు ఉండటంతో దీనిని 'ద్వీపకల్పాల ద్వీపకల్పం (Peninsula of Peninsulas)' అంటారు.

• ముఖ్య ద్వీపకల్పాలు: స్కాండినేవియన్ (నార్వే, స్వీడన్), ఐబీరియన్ (స్పెయిన్, పోర్చుగల్), ఇటాలియన్, బాల్కన్ ద్వీపకల్పాలు.
• ప్రపంచంలో అతి చిన్న దేశం: వాటికన్ సిటీ (Vatican City) – ఇటలీలోని రోమ్ నగరం లోపల ఉంది.
• పూర్తిగా యూరప్‌లోనే ఉన్న అతిపెద్ద దేశం: ఉక్రెయిన్ (Ukraine). రష్యా పెద్దదే కానీ అది ఆసియాలోకి కూడా విస్తరించి ఉంది.
• ఎత్తైన శిఖరం: ఎల్బ్రస్ పర్వతం (Mount Elbrus) – సుమారు 5,642 మీ., రష్యాలోని కాకసస్ పర్వతాల్లో.
• ఆల్ప్స్ పర్వతాల్లో ఎత్తైనది – మౌంట్ బ్లాంక్ (Mont Blanc), ఫ్రాన్స్–ఇటలీ సరిహద్దు.
• అత్యంత లోతైన ప్రదేశం: కాస్పియన్ సముద్ర తీరం – సముద్ర మట్టానికి సుమారు 28 మీ. దిగువన.
• నదులు:
  1. వోల్గా (Volga) – యూరప్‌లో అతి పొడవైన నది, కాస్పియన్ సముద్రంలో కలుస్తుంది.
  2. డాన్యూబ్ (Danube) – 10 దేశాల గుండా ప్రవహిస్తుంది; నల్ల సముద్రంలో కలుస్తుంది.
  3. రైన్ (Rhine) – పారిశ్రామిక జలమార్గం; ఉత్తర సముద్రంలో కలుస్తుంది.
  4. థేమ్స్ (లండన్), సీన్ (పారిస్).
• ఫియోర్డ్‌లు (Fjords): హిమానీనదాలు తవ్విన లోతైన, ఇరుకైన సముద్ర లోయలు – నార్వే తీరానికి ప్రసిద్ధి.
• అర్ధరాత్రి సూర్యుడి దేశం (Land of Midnight Sun): నార్వే – వేసవిలో అర్ధరాత్రి కూడా సూర్యుడు కనిపిస్తాడు.
• వాతావరణం: పశ్చిమ యూరప్‌కు గల్ఫ్ స్ట్రీమ్ (Gulf Stream) / ఉత్తర అట్లాంటిక్ డ్రిఫ్ట్ వెచ్చని ప్రవాహం వల్ల చలికాలంలో కూడా ఓడరేవులు గడ్డకట్టవు.
• గడ్డిభూములు:
  1. స్టెప్పీలు (Steppes) – ఉక్రెయిన్, రష్యా
  2. పుస్టాలు (Puszta) – హంగేరీ.

ఆస్ట్రేలియా ప్రపంచంలో అతి చిన్న ఖండం. ఒకే దేశం మొత్తం ఖండాన్ని ఆక్రమించిన ఏకైక ఉదాహరణ ఇదే. చుట్టూ సముద్రం ఉండటంతో దీనిని 'ద్వీప ఖండం (Island Continent)' అంటారు.

న్యూజిలాండ్, పాపువా న్యూగినియా, పసిఫిక్ దీవులతో కలిపి దీనిని ఓషియానియా (Oceania) అని కూడా పిలుస్తారు.

• స్థానం: పూర్తిగా దక్షిణ, తూర్పు అర్ధగోళాల్లో ఉంది. మకర రేఖ (Tropic of Capricorn) దీని మధ్య భాగం గుండా వెళ్తుంది.
• రాజధాని: కాన్‌బెర్రా (Canberra). పెద్ద నగరాలు – సిడ్నీ, మెల్‌బోర్న్.
• ఎత్తైన శిఖరం (ఆస్ట్రేలియా ప్రధాన భూభాగం): మౌంట్ కోసియుస్కో (Mount Kosciuszko) – సుమారు 2,228 మీ.
• ఓషియానియా మొత్తం తీసుకుంటే ఎత్తైనది – పుంచాక్ జయా (Puncak Jaya), న్యూగినియా దీవి (ఇండోనేషియా భాగం).
• అత్యంత లోతైన ప్రదేశం:
  1. ఐర్ సరస్సు (Lake Eyre / Kati Thanda) – సముద్ర మట్టానికి సుమారు 15 మీ. దిగువన
  2. ఇది ఉప్పు సరస్సు.
• గ్రేట్ బారియర్ రీఫ్ (Great Barrier Reef): ఈశాన్య తీరం వెంట (క్వీన్స్‌ల్యాండ్), ప్రపంచంలో అతిపెద్ద పగడపు దిబ్బల వ్యవస్థ – సుమారు 2,300 కి.మీ. పొడవు.
• నదులు: ముర్రే–డార్లింగ్ (Murray–Darling) – ఆస్ట్రేలియాలో అతి పొడవైన నదీ వ్యవస్థ.
• పర్వతాలు: గ్రేట్ డివైడింగ్ రేంజ్ (Great Dividing Range) – తూర్పు తీరం వెంట.
• ఎడారులు: గ్రేట్ విక్టోరియా, గ్రేట్ శాండీ, గిబ్సన్, సింప్సన్. మనుషులు నివసించే ఖండాల్లో అత్యంత పొడి ఖండం ఆస్ట్రేలియా.
• గడ్డిభూములు:
  1. డౌన్స్ (Downs) – మెరినో గొర్రెల పెంపకం
  2. ఆస్ట్రేలియా ఉన్ని ఉత్పత్తిలో ప్రపంచంలో ముందుంది.
• ప్రత్యేక జంతువులు: కంగారూ, కోలా, ప్లాటిపస్, ఈము – ఇతర ఖండాలతో వేరుగా ఉండటం వల్ల ఇక్కడ మాత్రమే కనిపిస్తాయి.
• మూలవాసులు: అబొరిజినల్స్ (Aborigines).