తెలంగాణ పీఠభూమి, నదులు & వనరులు (Telangana Plateau & Rivers)

తెలంగాణ భారతదేశంలో దక్షిణ-మధ్య భాగంలో, దక్కన్ పీఠభూమి (Deccan Plateau) మీద ఉన్న రాష్ట్రం. 2 జూన్ 2014న ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 (AP Reorganisation Act, 2014) ద్వారా దేశంలో 29వ రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది.

దీనికి సముద్ర తీరం లేదు – అంటే ఇది భూపరివేష్టిత రాష్ట్రం (Landlocked State).

• విస్తీర్ణం (Area): సుమారు 1,12,077 చ.కి.మీ. – విస్తీర్ణంలో దేశంలో 11వ పెద్ద రాష్ట్రం.
• జనాభా (Census 2011): సుమారు 3.50 కోట్లు – జనాభాలో 12వ స్థానం.
• సరిహద్దు రాష్ట్రాలు (4):
  1. ఉత్తరం, వాయువ్యం – మహారాష్ట్ర (Maharashtra)
  2. ఈశాన్యం – ఛత్తీస్‌గఢ్ (Chhattisgarh)
  3. పశ్చిమం – కర్ణాటక (Karnataka)
  4. దక్షిణం, తూర్పు – ఆంధ్రప్రదేశ్ (Andhra Pradesh)
• రాజధాని: హైదరాబాద్ – 2 జూన్ 2024 వరకు (10 సంవత్సరాలు) AP, తెలంగాణకు ఉమ్మడి రాజధాని (Common Capital)గా ఉంది. ఇప్పుడు తెలంగాణకు మాత్రమే రాజధాని.
• భౌగోళిక స్వరూపం: రాష్ట్రమంతా పీఠభూమి. ఉత్తర భాగం గోదావరి నదీ పరీవాహక ప్రాంతం (Godavari Basin), దక్షిణ భాగం కృష్ణా నదీ పరీవాహక ప్రాంతం (Krishna Basin).
• వాలు (Slope): భూమి సాధారణంగా వాయువ్యం నుండి ఆగ్నేయం వైపు వాలి ఉంటుంది. అందుకే గోదావరి, కృష్ణా రెండూ తూర్పు/ఆగ్నేయ దిశగా ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తాయి.
• 'తెలంగాణ' పేరు: 'త్రిలింగ దేశం' – కాళేశ్వరం, శ్రీశైలం, ద్రాక్షారామం అనే మూడు శైవ క్షేత్రాల మధ్య ప్రాంతం అనే అర్థం నుండి వచ్చిందని ఒక ప్రసిద్ధ అభిప్రాయం.

తెలంగాణ మొత్తం దక్కన్ పీఠభూమిలో భాగం. ఇది ప్రపంచంలోనే అతి పురాతన భూభాగాల్లో ఒకటి. ఇక్కడి శిలలు (Rocks) కోట్ల సంవత్సరాల నాటివి. ఏ శిల ఎక్కడ ఉందో తెలిస్తే ఏ ఖనిజం ఎక్కడ దొరుకుతుందో సులభంగా గుర్తుంచుకోవచ్చు.

• సగటు ఎత్తు: సముద్ర మట్టం నుండి సుమారు 500–600 మీటర్లు. పశ్చిమాన ఎత్తు ఎక్కువ, తూర్పు వైపు తగ్గుతుంది.
• ఆర్కియన్ శిలలు (Archaean Rocks): రాష్ట్రంలో అధిక భాగం గ్రానైట్ (Granite), నీస్ (Gneiss) శిలలతో నిండి ఉంటుంది.
• హైదరాబాద్ చుట్టూ కనిపించే పెద్ద పెద్ద బండరాళ్లు (Balancing Rocks) ఈ గ్రానైట్ శిలలే.
• దక్కన్ ట్రాప్ (Deccan Trap): వాయువ్య భాగంలో (ఆదిలాబాద్, నిర్మల్ వంటి ప్రాంతాలు) అగ్నిపర్వత లావా నుండి ఏర్పడిన బసాల్ట్ (Basalt) శిలలు. వీటి నుండే నల్లరేగడి నేలలు (Black Soils) ఏర్పడ్డాయి.
• గోండ్వానా శిలలు (Gondwana Rocks): గోదావరి లోయ వెంట (మంచిర్యాల, పెద్దపల్లి, భూపాలపల్లి, కొత్తగూడెం). బొగ్గు (Coal) నిక్షేపాలు ఇక్కడే ఉన్నాయి.
• కడప శిలలు (Cuddapah Rocks): దక్షిణ భాగంలో (నల్గొండ, నాగర్‌కర్నూల్ పరిసరాలు) – సున్నపురాయి (Limestone), యురేనియం నిక్షేపాలు.
• ఎత్తైన ప్రదేశం: సాధారణంగా ములుగు/భూపాలపల్లి ప్రాంతంలో ఛత్తీస్‌గఢ్ సరిహద్దులోని దోలిగుట్ట (Doli Gutta)ను రాష్ట్రంలో ఎత్తైన శిఖరంగా పేర్కొంటారు.
• భూకంపాలు: దక్కన్ పీఠభూమి స్థిరమైన భూభాగం (Stable Shield). అందుకే తెలంగాణ ఎక్కువగా తక్కువ భూకంప ప్రమాద జోన్ (Seismic Zone II)లో ఉంటుంది.

తెలంగాణలో హిమాలయాల వంటి ఎత్తైన పర్వతాలు లేవు. కానీ పీఠభూమి మీద అక్కడక్కడ కొండ శ్రేణులు, గుట్టలు ఉన్నాయి. ఇవి అడవులు, జలపాతాలు, పులుల అభయారణ్యాలకు ఆధారం.

• సాత్మల కొండలు (Satmala Hills): ఆదిలాబాద్ జిల్లా, మహారాష్ట్ర సరిహద్దు వెంట. వీటిని సహ్యాద్రి శ్రేణికి కొనసాగింపుగా భావిస్తారు. కుంటాల, పొచ్చెర జలపాతాలు ఈ ప్రాంతంలోనే.
• నిర్మల్ కొండలు (Nirmal Hills):
  1. నిర్మల్ ప్రాంతంలో
  2. నిర్మల్ బొమ్మలు, చిత్రాలకు అవసరమైన తేలికపాటి కలప (పొనికి) ఈ అడవుల నుండి వస్తుంది.
• అనంతగిరి కొండలు (Ananthagiri Hills): వికారాబాద్ జిల్లా. మూసీ నది (Musi River) ఇక్కడే పుడుతుంది. పర్యాటక, ఆరోగ్య కేంద్రంగా ప్రసిద్ధి.
• నల్లమల కొండలు (Nallamala Hills): నాగర్‌కర్నూల్, నల్గొండ జిల్లాల దక్షిణ భాగం – కృష్ణా నది వెంట. తూర్పు కనుమల (Eastern Ghats) భాగం.
• అమ్రాబాద్ పులుల అభయారణ్యం (Amrabad Tiger Reserve) ఇక్కడే.
• చెంచులు (Chenchus) అనే ఆదిమ గిరిజన తెగ ఈ అడవుల్లో నివసిస్తుంది.
• రాచకొండ గుట్టలు (Rachakonda Hills):
  1. హైదరాబాద్–నల్గొండ మధ్య
  2. రేచర్ల పద్మనాయకుల రాజధాని రాచకొండ ఇక్కడే.
• తూర్పు భాగం: ములుగు, భద్రాద్రి కొత్తగూడెం జిల్లాల్లో గోదావరి వెంట దట్టమైన అడవులతో కూడిన గుట్టలు – తూర్పు కనుమలతో కలుస్తాయి.

గోదావరి దక్షిణ భారతదేశంలో అతి పొడవైన నది. దీనిని 'దక్షిణ గంగ (Dakshina Ganga)' లేదా 'వృద్ధ గంగ' అంటారు. తెలంగాణ ఉత్తర భాగానికి ఇదే జీవనాడి. రాష్ట్ర నీటిపారుదల ప్రాజెక్టుల్లో ఎక్కువ భాగం ఈ నది మీదే ఉన్నాయి.

• జన్మస్థానం: త్ర్యంబకేశ్వర్ (Trimbakeshwar), నాసిక్ జిల్లా, మహారాష్ట్ర – పశ్చిమ కనుమలు.
• మొత్తం పొడవు: సుమారు 1,465 కి.మీ.
• తెలంగాణలో ప్రవేశం: నిజామాబాద్ జిల్లాలోని కందకుర్తి (Kandakurthi) వద్ద. ఇక్కడ గోదావరి, మంజీర, హరిద్ర కలుస్తాయి – 'త్రివేణి సంగమం'.
• ప్రవాహ దిశ: పశ్చిమం నుండి తూర్పు/ఆగ్నేయం వైపు – నిజామాబాద్, నిర్మల్, మంచిర్యాల, జగిత్యాల, పెద్దపల్లి, భూపాలపల్లి, ములుగు, భద్రాద్రి కొత్తగూడెం జిల్లాల గుండా.
• కాళేశ్వరం (Kaleshwaram): భూపాలపల్లి జిల్లాలో ప్రాణహిత నది గోదావరిలో కలిసే చోటు. గోదావరి, ప్రాణహిత, అంతర్వాహిని సరస్వతి – మూడు నదుల సంగమం అని నమ్మకం.
• భద్రాచలం (Bhadrachalam): గోదావరి ఒడ్డున ఉన్న ప్రసిద్ధ శ్రీ సీతారామచంద్ర స్వామి ఆలయం. భక్త రామదాసు (కంచర్ల గోపన్న) నిర్మించారు.
• ధర్మపురి, బాసర: బాసర (నిర్మల్ జిల్లా) – గోదావరి ఒడ్డున జ్ఞాన సరస్వతి ఆలయం. ధర్మపురి (జగిత్యాల) – లక్ష్మీనరసింహ స్వామి క్షేత్రం.
• రాష్ట్రం నుండి నిష్క్రమణ: భద్రాచలం దాటిన తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోకి ప్రవేశించి, రాజమహేంద్రవరం దాటి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది.
• పుష్కరాలు: గోదావరి పుష్కరాలు 12 ఏళ్లకోసారి – బాసర, ధర్మపురి, కాళేశ్వరం, భద్రాచలంలో ఘనంగా జరుగుతాయి.

గోదావరికి తెలంగాణలో చాలా ఉపనదులు (Tributaries) ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో 'ఏ ఉపనది మీద ఏ ప్రాజెక్టు ఉంది' అని తరచూ అడుగుతారు. కుడి వైపు నుండి కలిసేవి కుడి ఒడ్డు ఉపనదులు, ఎడమ వైపు నుండి కలిసేవి ఎడమ ఒడ్డు ఉపనదులు.

• మంజీర (Manjira):
  1. కుడి ఒడ్డు ఉపనది
  2. మహారాష్ట్రలోని బాలాఘాట్ కొండల్లో పుడుతుంది. కర్ణాటక గుండా తెలంగాణలోకి వచ్చి కందకుర్తి వద్ద గోదావరిలో కలుస్తుంది.
• ప్రాజెక్టులు: సింగూరు (సంగారెడ్డి), నిజాంసాగర్ (కామారెడ్డి).
• మంజీర వన్యప్రాణి అభయారణ్యం – మొసళ్లకు (Mugger Crocodiles) ప్రసిద్ధి.
• ప్రాణహిత (Pranahita): ఎడమ ఒడ్డు ఉపనది. వార్ధా (Wardha), వైన్‌గంగా (Wainganga) నదులు కలిసి ప్రాణహితగా మారుతుంది. తెలంగాణ–మహారాష్ట్ర సరిహద్దు వెంట ప్రవహించి కాళేశ్వరం వద్ద గోదావరిలో కలుస్తుంది. గోదావరికి అతి పెద్ద నీటి వాటా ఇచ్చే ఉపనది ఇదే.
• ఇంద్రావతి (Indravati): ఒడిశాలో పుట్టి ఛత్తీస్‌గఢ్ గుండా వచ్చి, తెలంగాణ–ఛత్తీస్‌గఢ్–మహారాష్ట్ర సరిహద్దు ప్రాంతంలో గోదావరిలో కలుస్తుంది.
• మానేరు (Manair): కరీంనగర్ ప్రాంతపు ప్రధాన ఉపనది. ఎగువ మానేరు, మధ్య మానేరు (రాజన్న సిరిసిల్ల), దిగువ మానేరు డ్యామ్ (కరీంనగర్) దీని మీదే ఉన్నాయి.
• కడెం (Kadem): నిర్మల్/ఆదిలాబాద్ ప్రాంతం. కడెం ప్రాజెక్టు, కుంటాల జలపాతం దీని మీదే.
• కిన్నెరసాని (Kinnerasani):
  1. భద్రాద్రి కొత్తగూడెం జిల్లా
  2. పాల్వంచ వద్ద కిన్నెరసాని ప్రాజెక్టు, కిన్నెరసాని వన్యప్రాణి అభయారణ్యం.
• ఇతర చిన్న ఉపనదులు: పెద్దవాగు, సబరి (AP సరిహద్దులో కలుస్తుంది). గమనిక: మున్నేరు గోదావరి ఉపనది కాదు – అది కృష్ణా ఉపనది.

కృష్ణా నది దక్షిణ తెలంగాణకు ప్రధాన నీటి వనరు. పొడవులో దక్షిణ భారతదేశంలో గోదావరి తర్వాత రెండో స్థానం. మహబూబ్‌నగర్, నాగర్‌కర్నూల్, నల్గొండ, సూర్యాపేట జిల్లాలు ఈ నదిపై ఆధారపడతాయి.

• జన్మస్థానం: మహాబలేశ్వర్ (Mahabaleshwar), సతారా జిల్లా, మహారాష్ట్ర – పశ్చిమ కనుమలు.
• మొత్తం పొడవు: సుమారు 1,400 కి.మీ.
• తెలంగాణలో ప్రవేశం: మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక దాటి నారాయణపేట జిల్లాలోని తంగడి (Tangadi) ప్రాంతం వద్ద తెలంగాణలోకి వస్తుంది.
• ప్రాజెక్టులు: జూరాల (జోగులాంబ గద్వాల), శ్రీశైలం (AP–తెలంగాణ సరిహద్దు), నాగార్జునసాగర్ (నల్గొండ–AP సరిహద్దు), పులిచింతల (AP–సూర్యాపేట సరిహద్దు).
• భీమా (Bhima): ఎడమ ఒడ్డు ఉపనది (Left Bank Tributary). మహారాష్ట్రలో భీమశంకర్ వద్ద పుట్టి, కర్ణాటక గుండా వచ్చి తెలంగాణ (నారాయణపేట) సరిహద్దు సమీపంలో కృష్ణాలో కలుస్తుంది. భీమా నీటితో రాజీవ్ భీమా ఎత్తిపోతల పథకం ఉంది.
• తుంగభద్ర (Tungabhadra): కర్ణాటకలో తుంగ, భద్ర కలిసి ఏర్పడుతుంది. తెలంగాణ (జోగులాంబ గద్వాల)–AP (కర్నూలు) సరిహద్దులో ప్రవహించి అలంపూర్ సమీపంలో కృష్ణాలో కలుస్తుంది. అలంపూర్‌లో జోగులాంబ ఆలయం (శక్తిపీఠం), నవబ్రహ్మ ఆలయాలు ఉన్నాయి.
• మూసీ (Musi): అనంతగిరి కొండల్లో (వికారాబాద్) పుట్టి, హైదరాబాద్ నగరం గుండా ప్రవహించి నల్గొండ/సూర్యాపేట ప్రాంతంలో వజీరాబాద్ వద్ద కృష్ణాలో కలుస్తుంది.
• 1908 మూసీ వరదల తర్వాత ఇంజనీర్ మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య సలహాతో ఉస్మాన్ సాగర్ (మూసీ మీద), హిమాయత్ సాగర్ (ఈసీ ఉపనది మీద) నిర్మించారు.
• ఇతర ఉపనదులు: దిండి (Dindi), పాలేరు (Paleru), మున్నేరు (Munneru) – పాలేరు, మున్నేరు ఖమ్మం గుండా AP వైపు వెళ్లి కృష్ణాలో కలుస్తాయి.

పీఠభూమి మీద ఎత్తు పల్లాల వల్ల నదులు, వాగులు కిందికి దూకే చోట జలపాతాలు (Waterfalls) ఏర్పడతాయి. తెలంగాణలో ఎక్కువ జలపాతాలు అడవులు ఎక్కువగా ఉన్న ఉత్తర, తూర్పు జిల్లాల్లో ఉన్నాయి. వర్షాకాలంలో (జూలై–సెప్టెంబర్) ఇవి పూర్తి ప్రవాహంతో ఉంటాయి.

• కుంటాల జలపాతం (Kuntala Waterfall):
  1. ఆదిలాబాద్ జిల్లా (నేరడిగొండ ప్రాంతం), కడెం నది మీద.
  2. తెలంగాణలో అత్యంత ఎత్తైన జలపాతం (సుమారు 45 మీటర్లు).
  3. శకుంతల పేరు మీద 'కుంటాల' అనే పేరు వచ్చిందని స్థానిక కథ.
• పొచ్చెర జలపాతం (Pochera Waterfall): ఆదిలాబాద్ జిల్లా, బోథ్ సమీపంలో – కుంటాలకు దగ్గరలో.
• బొగత జలపాతం (Bogatha Waterfall):
  1. ములుగు జిల్లా, వాజేడు మండలం – ఛత్తీస్‌గఢ్ సరిహద్దు సమీపం.
  2. విశాలంగా పడే నీటి వల్ల దీనిని 'తెలంగాణ నయాగరా (Niagara of Telangana)' అంటారు.
• మల్లెల తీర్థం (Mallela Theertham): నాగర్‌కర్నూల్ జిల్లా, నల్లమల అడవుల్లో (అమ్రాబాద్ ప్రాంతం).
• గాయత్రి జలపాతాలు (Gayatri Falls): ఆదిలాబాద్ జిల్లా అడవుల్లో.
• పర్యాటకం: ఈ జలపాతాలు ఎకో-టూరిజం (Eco-tourism) కేంద్రాలుగా అభివృద్ధి చెందుతున్నాయి. వర్షాకాలంలో భద్రత కోసం కొన్ని రోజులు సందర్శన నిలిపివేస్తారు.

తెలంగాణను 'చెరువుల రాష్ట్రం' అనవచ్చు. కాకతీయుల కాలం నుండే వర్షపు నీటిని నిల్వ చేయడానికి గొలుసు కట్టు చెరువులు (Chain Tanks) నిర్మించారు. పెద్ద నదులు లేని ప్రాంతాల్లో వ్యవసాయానికి ఈ చెరువులే ఆధారం.

• హుస్సేన్ సాగర్ (Hussain Sagar): హైదరాబాద్–సికింద్రాబాద్ మధ్య.
• 1562లో ఇబ్రహీం కులీ కుతుబ్ షా కాలంలో హుస్సేన్ షా వలీ నిర్మించారు.
• సరస్సు మధ్యలో ఏకశిలా బుద్ధ విగ్రహం (Buddha Statue) ఉంది. ట్యాంక్ బండ్ దీని గట్టు.
• పాకాల సరస్సు (Pakhal Lake):
  1. వరంగల్ జిల్లా నర్సంపేట సమీపంలో
  2. కాకతీయ రాజు గణపతిదేవుడి కాలంలో (1213) నిర్మితమైంది. పక్కనే పాకాల వన్యప్రాణి అభయారణ్యం.
• రామప్ప సరస్సు (Ramappa Lake): ములుగు జిల్లా పాలంపేట. పక్కనే రామప్ప (రుద్రేశ్వర) ఆలయం – 2021లో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం (World Heritage Site)గా గుర్తింపు పొందింది. తెలంగాణ నుండి తొలి UNESCO ప్రదేశం.
• లక్నవరం సరస్సు (Laknavaram Lake):
  1. ములుగు జిల్లా
  2. కాకతీయుల కాలం నాటిది, వేలాడే వంతెన (Suspension Bridge)కు ప్రసిద్ధి.
• ఉస్మాన్ సాగర్ (గండిపేట) & హిమాయత్ సాగర్: హైదరాబాద్‌కు తాగునీటి కోసం నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ కాలంలో నిర్మించిన జలాశయాలు.
• మిషన్ కాకతీయ (Mission Kakatiya): 2015లో ప్రారంభించిన చెరువుల పునరుద్ధరణ కార్యక్రమం – పూడిక తీసి చెరువుల నిల్వ సామర్థ్యం పెంచడం లక్ష్యం.