తెలంగాణ జిల్లాలు & జనాభా (Telangana Districts & Population)

దశాబ్దాల ఉద్యమం తర్వాత తెలంగాణ 2 జూన్ 2014న భారతదేశంలో 29వ రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది. ప్రతి సంవత్సరం జూన్ 2ను 'తెలంగాణ రాష్ట్ర అవతరణ దినోత్సవం (Telangana Formation Day)'గా జరుపుకుంటారు.

జిల్లాలు, జనాభా గురించి చదివే ముందు ఈ ప్రాథమిక విషయాలు తప్పనిసరి.

• చట్టం: ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 (Andhra Pradesh Reorganisation Act, 2014).
• పార్లమెంటు ఆమోదం: ఫిబ్రవరి 2014 (లోక్‌సభ 18 ఫిబ్రవరి, రాజ్యసభ 20 ఫిబ్రవరి).
• రాష్ట్రపతి ఆమోదం: 1 మార్చి 2014.
• నియమిత తేదీ (Appointed Day): 2 జూన్ 2014.
• రాజ్యాంగ ఆధారం: ఆర్టికల్ 3 – కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు, సరిహద్దుల మార్పు పార్లమెంటు సాధారణ చట్టం ద్వారా.
• తొలి ముఖ్యమంత్రి: కె. చంద్రశేఖర్ రావు (KCR) – తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి (TRS, ఇప్పుడు BRS).
• తొలి గవర్నర్: ఇ.ఎస్.ఎల్. నరసింహన్ (ఉమ్మడి AP గవర్నర్‌గా కొనసాగుతూ రెండు రాష్ట్రాలకు గవర్నర్).
• ఉమ్మడి రాజధాని: హైదరాబాద్ – 10 సంవత్సరాలు (2 జూన్ 2024 వరకు) AP, తెలంగాణకు ఉమ్మడి రాజధాని.
• పోలవరం ముంపు మండలాలు: పోలవరం ప్రాజెక్టు కోసం ఖమ్మం జిల్లాలోని 7 మండలాలను 2014లో (ఆర్డినెన్స్, తర్వాత చట్ట సవరణ ద్వారా) ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు బదిలీ చేశారు.
• ఏర్పాటు సమయంలో జిల్లాలు: 10 – ఆదిలాబాద్, నిజామాబాద్, కరీంనగర్, మెదక్, హైదరాబాద్, రంగారెడ్డి, మహబూబ్‌నగర్, నల్గొండ, వరంగల్, ఖమ్మం.
• శాసన వ్యవస్థ: ద్విసభా శాసనసభ (Bicameral) – శాసనసభ (119 స్థానాలు), శాసనమండలి (40 స్థానాలు).

పరిపాలనను ప్రజలకు దగ్గర చేయాలనే ఉద్దేశంతో తెలంగాణ ప్రభుత్వం జిల్లాలను చిన్నవిగా విభజించింది. 'చిన్న జిల్లాలు – మెరుగైన పరిపాలన' అనేది దీని లక్ష్యం. ఈ మార్పులను తేదీలతో సహా గుర్తుంచుకోవడం పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం.

• 2 జూన్ 2014: రాష్ట్ర ఏర్పాటు నాటికి 10 జిల్లాలు.
• 11 అక్టోబర్ 2016 (దసరా రోజు): 21 కొత్త జిల్లాలు ఏర్పడి మొత్తం 31 జిల్లాలు అయ్యాయి.
• ఉదా:
  1. మంచిర్యాల, నిర్మల్, కొమరం భీమ్ ఆసిఫాబాద్ (ఆదిలాబాద్ నుండి)
  2. జగిత్యాల, పెద్దపల్లి, రాజన్న సిరిసిల్ల (కరీంనగర్ నుండి)
  3. సిద్దిపేట, సంగారెడ్డి (మెదక్ నుండి)
  4. కామారెడ్డి (నిజామాబాద్ నుండి)
  5. మేడ్చల్–మల్కాజిగిరి, వికారాబాద్ (రంగారెడ్డి నుండి)
  6. నాగర్‌కర్నూల్, వనపర్తి, జోగులాంబ గద్వాల (మహబూబ్‌నగర్ నుండి)
  7. సూర్యాపేట, యాదాద్రి భువనగిరి (నల్గొండ నుండి)
  8. భద్రాద్రి కొత్తగూడెం (ఖమ్మం నుండి)
  9. జనగామ, జయశంకర్ భూపాలపల్లి, మహబూబాబాద్ (వరంగల్ ప్రాంతం నుండి) మొదలైనవి.
• వరంగల్ జిల్లాను వరంగల్ అర్బన్, వరంగల్ రూరల్‌గా విభజించారు.
• 17 ఫిబ్రవరి 2019: మరో 2 కొత్త జిల్లాలు – మొత్తం 33.
• నారాయణపేట (మహబూబ్‌నగర్ నుండి).
• ములుగు (జయశంకర్ భూపాలపల్లి నుండి).
• 2021 పేర్ల మార్పు:
  1. వరంగల్ అర్బన్ → హనుమకొండ
  2. వరంగల్ రూరల్ → వరంగల్.
• ప్రస్తుత సంఖ్య: 33 జిల్లాలు (2025 నాటికి). పరీక్షకు ముందు తాజా సమాచారం సరిచూసుకోండి – జిల్లాల సంఖ్య/సరిహద్దుల పునఃపరిశీలనపై ప్రభుత్వ స్థాయిలో చర్చలు జరిగాయి.
• పేర్ల వెనుక వ్యక్తులు: కొమరం భీమ్ (గోండు వీరుడు), ప్రొ. జయశంకర్ (తెలంగాణ సిద్ధాంతకర్త), రాజన్న (వేములవాడ రాజరాజేశ్వర స్వామి), జోగులాంబ (అలంపూర్ శక్తిపీఠం దేవత), భద్రాద్రి (భద్రాచల రాముడు), యాదాద్రి (యాదగిరిగుట్ట నరసింహస్వామి).

పరీక్షల్లో 'ఏ జిల్లా ఏ పాత జిల్లా నుండి ఏర్పడింది', 'ఏ జిల్లా ఏ రాష్ట్రంతో సరిహద్దు కలిగి ఉంది' వంటి ప్రశ్నలు వస్తాయి. కింద 33 జిల్లాలను పాత 10 జిల్లాల వారీగా గుంపులుగా ఇచ్చాం (2025 నాటికి). ఇలా చదివితే సులభంగా గుర్తుంటాయి.

• పాత ఆదిలాబాద్ (4): ఆదిలాబాద్, మంచిర్యాల, నిర్మల్, కొమరం భీమ్ ఆసిఫాబాద్.
• పాత నిజామాబాద్ (2): నిజామాబాద్, కామారెడ్డి.
• పాత కరీంనగర్ (4): కరీంనగర్, జగిత్యాల, పెద్దపల్లి, రాజన్న సిరిసిల్ల.
• పాత మెదక్ (3): మెదక్, సంగారెడ్డి, సిద్దిపేట.
• హైదరాబాద్ (1): హైదరాబాద్.
• పాత రంగారెడ్డి (3): రంగారెడ్డి, మేడ్చల్–మల్కాజిగిరి, వికారాబాద్.
• పాత మహబూబ్‌నగర్ (5): మహబూబ్‌నగర్, నాగర్‌కర్నూల్, వనపర్తి, జోగులాంబ గద్వాల, నారాయణపేట.
• పాత నల్గొండ (3): నల్గొండ, సూర్యాపేట, యాదాద్రి భువనగిరి.
• పాత వరంగల్ ప్రాంతం (6): హనుమకొండ, వరంగల్, జనగామ, జయశంకర్ భూపాలపల్లి, మహబూబాబాద్, ములుగు.
• పాత ఖమ్మం (2): ఖమ్మం, భద్రాద్రి కొత్తగూడెం.
• మొత్తం: 4+2+4+3+1+3+5+3+6+2 = 33.
• గమనిక: కొన్ని కొత్త జిల్లాల్లో పక్క పాత జిల్లాల మండలాలు కూడా కలిశాయి (ఉదా: జనగామ, సిద్దిపేట, మహబూబాబాద్). కాబట్టి ఈ గుంపులు ప్రధాన మూలాన్ని మాత్రమే సూచిస్తాయి.
• సరిహద్దు జిల్లాలు (ఉదాహరణలు):
  1. మహారాష్ట్రతో: ఆదిలాబాద్, కొమరం భీమ్ ఆసిఫాబాద్, మంచిర్యాల, నిర్మల్, నిజామాబాద్, కామారెడ్డి.
  2. ఛత్తీస్‌గఢ్‌తో: జయశంకర్ భూపాలపల్లి, ములుగు, భద్రాద్రి కొత్తగూడెం.
  3. కర్ణాటకతో: సంగారెడ్డి, వికారాబాద్, నారాయణపేట, జోగులాంబ గద్వాల.
• భూపరివేష్టిత జిల్లా: హైదరాబాద్ జిల్లా చుట్టూ ప్రధానంగా రంగారెడ్డి, మేడ్చల్–మల్కాజిగిరి జిల్లాలే ఉంటాయి – ఇది ఏ రాష్ట్ర సరిహద్దునూ తాకదు.

'అతి పెద్ద జిల్లా ఏది? అతి చిన్నది ఏది?' – ఈ ప్రశ్నలు దాదాపు ప్రతి పోటీ పరీక్షలో వస్తాయి. విస్తీర్ణం (Area), జనాభా (Population) రెండింటి ఆధారంగా జవాబులు వేరు కావచ్చు – ప్రశ్న జాగ్రత్తగా చదవాలి.

జనాభా లెక్కలు Census 2011 ఆధారంగా కొత్త జిల్లాలకు పునర్గణించిన సంఖ్యలు.

• విస్తీర్ణంలో అతి పెద్ద జిల్లా: భద్రాద్రి కొత్తగూడెం (సుమారు 7,400 చ.కి.మీ. పైగా).
• విస్తీర్ణంలో అతి చిన్న జిల్లా: హైదరాబాద్ (సుమారు 217 చ.కి.మీ.).
• జనాభాలో అతి పెద్ద జిల్లా: హైదరాబాద్ (సుమారు 39 లక్షలు, Census 2011).
• జనాభాలో అతి చిన్న జిల్లా: ములుగు.
• జన సాంద్రత (Population Density):
  1. అత్యధికం – హైదరాబాద్ (చ.కి.మీ.కి 18,000 పైగా)
  2. రాష్ట్ర సగటు సుమారు 312.
• అక్షరాస్యత (Literacy):
  1. అత్యధికం – హైదరాబాద్ (సుమారు 83%)
  2. అత్యల్పం – జోగులాంబ గద్వాల.
• పాత 10 జిల్లాల్లో:
  1. విస్తీర్ణంలో పెద్దది – మహబూబ్‌నగర్ (విభజనకు ముందు), తర్వాత ఆదిలాబాద్
  2. జనాభాలో పెద్దది – రంగారెడ్డి (Census 2011 నాటికి).
• పట్టణీకరణ (Urbanisation): హైదరాబాద్ జిల్లా 100% పట్టణ ప్రాంతం. మేడ్చల్–మల్కాజిగిరి, రంగారెడ్డి జిల్లాల్లో కూడా పట్టణ జనాభా ఎక్కువ.
• గిరిజన జనాభా ఎక్కువ: ఆదిలాబాద్, కొమరం భీమ్ ఆసిఫాబాద్, ములుగు, భద్రాద్రి కొత్తగూడెం, మహబూబాబాద్ వంటి ఏజెన్సీ జిల్లాలు.

భారతదేశంలో చివరి జనగణన (Census) 2011లో జరిగింది. అప్పటికి తెలంగాణ ఉమ్మడి AP లో భాగం అయినా, తెలంగాణ ప్రాంతానికి వేరుగా గణాంకాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో ఈ సంఖ్యలే అడుగుతారు.

తదుపరి జనగణన తర్వాత ఈ సంఖ్యలు మారతాయి – అప్పుడు కొత్త సంఖ్యలు సరిచూసుకోవాలి.

• మొత్తం జనాభా: సుమారు 3.50 కోట్లు (3,50,03,674).
• దేశ జనాభాలో సుమారు 2.9%
• జనాభాలో దేశంలో 12వ స్థానం.
• జన సాంద్రత (Density): చ.కి.మీ.కి సుమారు 312 మంది (జాతీయ సగటు 382 కంటే తక్కువ).
• లింగ నిష్పత్తి (Sex Ratio): ప్రతి 1,000 మంది పురుషులకు 988 మంది స్త్రీలు (జాతీయ సగటు 943 కంటే ఎక్కువ).
• అక్షరాస్యత (Literacy Rate): సుమారు 66.5% (జాతీయ సగటు 74.04% కంటే తక్కువ).
• పురుషుల అక్షరాస్యత స్త్రీల కంటే గణనీయంగా ఎక్కువ.
• పట్టణ జనాభా (Urban Population):
  1. సుమారు 39% – జాతీయ సగటు (~31%) కంటే ఎక్కువ
  2. హైదరాబాద్ మహానగరం దీనికి ప్రధాన కారణం.
• షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC): జనాభాలో సుమారు 15.4%.
• షెడ్యూల్డ్ తెగలు (ST): జనాభాలో సుమారు 9.1%.
• భాషలు:
  1. అధికార భాష – తెలుగు
  2. ఉర్దూ రెండో అధికార భాష. హైదరాబాద్‌లో ఉర్దూ/దక్కనీ, సరిహద్దు జిల్లాల్లో మరాఠీ, కన్నడ, గిరిజన భాషలు (గోండి, లంబాడీ/బంజారా, కోయ) మాట్లాడతారు.
• సమగ్ర కుటుంబ సర్వే (Samagra Kutumba Survey): 19 ఆగస్టు 2014న ఒకే రోజు రాష్ట్రవ్యాప్తంగా ఇంటింటి సర్వే నిర్వహించారు.

తెలంగాణ జనాభాలో సుమారు 9% షెడ్యూల్డ్ తెగలు (Scheduled Tribes). వీరు ఎక్కువగా గోదావరి లోయ అడవుల్లో, నల్లమల అడవుల్లో, తండాల్లో నివసిస్తారు. గిరిజన పండుగలు, జాతరలు తెలంగాణ సంస్కృతిలో ముఖ్య భాగం.

• లంబాడాలు (Lambadas / Banjaras / Sugalis):
  1. తెలంగాణలో అత్యధిక జనాభా కలిగిన గిరిజన తెగ. తండాలు (Thandas)లో నివసిస్తారు
  2. తీజ్ పండుగ ప్రసిద్ధి.
• కోయలు (Koyas):
  1. గోదావరి లోయ – ములుగు, భద్రాద్రి కొత్తగూడెం, భూపాలపల్లి. సమ్మక్క–సారక్క మేడారం జాతర (ములుగు జిల్లా) – ఆసియాలోనే అతి పెద్ద గిరిజన జాతరగా పేరు
  2. రెండేళ్లకోసారి జరుగుతుంది.
• గోండులు (Gonds): ఆదిలాబాద్, కొమరం భీమ్ ఆసిఫాబాద్ జిల్లాలు. నాగోబా జాతర (కేస్లాపూర్, ఆదిలాబాద్) – మెస్రం వంశీయులు నిర్వహిస్తారు. కొమరం భీమ్ – 'జల్, జంగల్, జమీన్' నినాదంతో నిజాంకు వ్యతిరేకంగా పోరాడిన గోండు వీరుడు.
• చెంచులు (Chenchus): నల్లమల అడవులు (అమ్రాబాద్) – అత్యంత బలహీన గిరిజన సమూహం (PVTG – Particularly Vulnerable Tribal Group). వేట, తేనె సేకరణ జీవనం.
• కొలాములు (Kolams): ఆదిలాబాద్ ప్రాంతం – PVTG.
• ఇతర తెగలు: కొండరెడ్లు (PVTG – గోదావరి లోయ), నాయకపోడులు, తోటీలు, ప్రధాన్‌లు, ఆంధ్‌లు, ఎరుకలు.
• షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు (Scheduled Areas): రాజ్యాంగం 5వ షెడ్యూల్ (Fifth Schedule) కింద ఏజెన్సీ ప్రాంతాలు – భూమి బదిలీపై రక్షణలు.
• 1/70 చట్టం (AP Scheduled Areas Land Transfer Regulation, 1959 – 1970 సవరణ): గిరిజనేతరులకు గిరిజన ప్రాంత భూముల బదిలీ నిషేధం.
• PESA చట్టం 1996 – షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో గ్రామసభలకు అధికారాలు.
• ITDAలు (Integrated Tribal Development Agencies): ఉట్నూరు (ఆదిలాబాద్), ఏటూరునాగారం (ములుగు), భద్రాచలం, మన్ననూరు (నల్లమల – చెంచుల కోసం).

ఒక రాష్ట్రం పరిపాలన పై నుండి కింది వరకు అనేక స్థాయిలుగా విభజించబడి ఉంటుంది – రాష్ట్రం, జిల్లా, రెవెన్యూ డివిజన్, మండలం, గ్రామం. అలాగే ప్రజాప్రతినిధుల కోసం నియోజకవర్గాలు ఉంటాయి. ఈ సంఖ్యలు పోలీస్, గ్రూప్ పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• పార్లమెంటు స్థానాలు:
  1. లోక్‌సభ – 17 స్థానాలు.
  2. రాజ్యసభ – 7 స్థానాలు.
• రాష్ట్ర శాసనసభ (Legislative Assembly): 119 ఎన్నికైన స్థానాలు.
• శాసనమండలి (Legislative Council): 40 స్థానాలు – తెలంగాణ ద్విసభా రాష్ట్రం (ఆర్టికల్ 169).
• హైకోర్టు:
  1. తెలంగాణ హైకోర్టు – హైదరాబాద్
  2. 1 జనవరి 2019 నుండి AP, తెలంగాణకు వేర్వేరు హైకోర్టులు.
• పరిపాలనా స్థాయిలు:
  1. జిల్లా – జిల్లా కలెక్టర్ (District Collector).
  2. రెవెన్యూ డివిజన్ – రెవెన్యూ డివిజనల్ అధికారి (RDO).
  3. మండలం – తహసీల్దార్ (Tahsildar/MRO); తెలంగాణలో 600కు పైగా మండలాలు.
  4. గ్రామం – గ్రామ పంచాయతీ (సర్పంచ్).
• స్థానిక సంస్థలు: గ్రామ పంచాయతీ – మండల పరిషత్ (MPTC) – జిల్లా పరిషత్ (ZPTC) అనే మూడంచెల పంచాయతీరాజ్ వ్యవస్థ. తెలంగాణ పంచాయతీరాజ్ చట్టం, 2018.
• నగర పాలక సంస్థలు:
  1. గ్రేటర్ హైదరాబాద్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ (GHMC) – రాష్ట్రంలో అతి పెద్ద పట్టణ స్థానిక సంస్థ
  2. వరంగల్ (GWMC), కరీంనగర్, ఖమ్మం, నిజామాబాద్, రామగుండం వంటి నగర పాలక సంస్థలు ఉన్నాయి.
• పోలీస్ కమిషనరేట్లు: హైదరాబాద్, సైబరాబాద్, రాచకొండ వంటి కమిషనరేట్లు హైదరాబాద్ మహానగర పరిధిలో.