మహాసముద్రాలు, ప్రవాహాలు & పోటుపాటులు (Oceans & Tides)

భూమి ఉపరితలంలో సుమారు 71% భాగం నీటితో కప్పబడి ఉంది – అందుకే భూమిని 'నీలి గ్రహం (Blue Planet)' అంటారు. భూమిపై ఉన్న మొత్తం నీటిలో సుమారు 97% సముద్రాల్లోనే ఉప్పు నీరుగా ఉంది. ప్రపంచంలో ఐదు మహాసముద్రాలు ఉన్నాయి.

• పసిఫిక్ మహాసముద్రం (Pacific Ocean):
  1. అతి పెద్దది, అతి లోతైనది. భూమి ఉపరితలంలో దాదాపు మూడో వంతు.
  2. పేరు పెట్టింది పోర్చుగీస్ నావికుడు ఫెర్డినాండ్ మెగెల్లాన్ – 'ప్రశాంతమైనది (Pacific)' అని అర్థం.
  3. అతి లోతైన ప్రదేశం – మేరియానా అగడ్త (Mariana Trench)లోని ఛాలెంజర్ డీప్ (Challenger Deep) – సుమారు 11,000 మీ. (దాదాపు 10.9 కి.మీ.) లోతు.
  4. ఇందులో 'అగ్ని వలయం (Ring of Fire)' ఉంది; దీవులు అత్యధికం.
  5. అంతర్జాతీయ తేదీ రేఖ (International Date Line) దీని గుండా వెళ్తుంది.
• అట్లాంటిక్ మహాసముద్రం (Atlantic Ocean):
  1. రెండో పెద్దది; ఆంగ్ల అక్షరం 'S' ఆకారంలో ఉంటుంది.
  2. ప్రపంచంలో అత్యంత రద్దీ సముద్ర వాణిజ్య మార్గం.
  3. మధ్య అట్లాంటిక్ పర్వత శ్రేణి (Mid-Atlantic Ridge) దీని మధ్యలో ఉత్తర-దక్షిణంగా ఉంటుంది.
  4. లోతైన ప్రదేశం – ప్యూర్టో రికో అగడ్త (Puerto Rico Trench).
• హిందూ మహాసముద్రం (Indian Ocean):
  1. మూడో పెద్దది; ఒక దేశం (భారతదేశం) పేరుతో పిలవబడే ఏకైక మహాసముద్రం.
  2. దీని ఉత్తర భాగం భూభాగంతో మూసుకుపోయి ఉంటుంది – అందుకే రుతుపవనాలు ఏర్పడటానికి అనుకూలం.
  3. లోతైన ప్రదేశం – జావా (సుండా) అగడ్త (Java / Sunda Trench).
• దక్షిణ మహాసముద్రం (Southern Ocean): అంటార్కిటికా చుట్టూ ఉంటుంది. జూన్ 2021లో నేషనల్ జియోగ్రాఫిక్ సొసైటీ దీనిని ఐదో మహాసముద్రంగా అధికారికంగా గుర్తించింది. అంటార్కిటిక్ సర్కంపోలార్ ప్రవాహం (Antarctic Circumpolar Current) దీని సరిహద్దును నిర్ణయిస్తుంది.
• ఆర్కిటిక్ మహాసముద్రం (Arctic Ocean): అతి చిన్నది, అతి తక్కువ లోతైనది. ఏడాది పొడవునా ఎక్కువ భాగం మంచుతో కప్పబడి ఉంటుంది. ఉత్తర ధ్రువం దీని మధ్యలో ఉంది.
• పరిమాణం క్రమం: పసిఫిక్ > అట్లాంటిక్ > హిందూ > దక్షిణ > ఆర్కిటిక్.
• పెద్ద సముద్రం / సింధుశాఖలు:
  1. ప్రపంచంలో అతి పెద్ద సముద్రం – ఫిలిప్పీన్ సముద్రం
  2. అతి పెద్ద అఖాతం (Bay) – బంగాళాఖాతం (Bay of Bengal)
  3. అతి పెద్ద సింధుశాఖ (Gulf) – మెక్సికో సింధుశాఖ (Gulf of Mexico).

సముద్రం అడుగు భాగం సమతలంగా ఉండదు. భూమిపై లాగానే అక్కడ కూడా పర్వతాలు, లోయలు, మైదానాలు, లోతైన గుంటలు ఉన్నాయి. తీరం నుండి సముద్రం లోపలికి వెళ్తూ వీటిని నాలుగు ప్రధాన భాగాలుగా విభజిస్తారు.

• ఖండతీరపు అంచు (Continental Shelf):
  1. ఖండం అంచు నుండి సముద్రంలోకి విస్తరించిన, తక్కువ లోతు గల, మెల్లగా వాలే భాగం. సాధారణంగా సుమారు 200 మీ. లోతు వరకు.
  2. సూర్యకాంతి అడుగు వరకు చేరడం వల్ల ప్లాంక్టన్ (Plankton) ఎక్కువ – ప్రపంచంలోని ప్రధాన చేపల వేట ప్రాంతాలు ఇక్కడే. ఉదా: గ్రాండ్ బ్యాంక్స్ (న్యూఫౌండ్‌లాండ్), డాగర్ బ్యాంక్ (ఉత్తర సముద్రం).
  3. పెట్రోలియం, సహజ వాయువు నిక్షేపాలు – ఉదా: ముంబై హై (Mumbai High), కృష్ణా-గోదావరి (KG) బేసిన్.
  4. ప్రపంచంలో అతి విశాలమైన ఖండతీరపు అంచు – సైబీరియన్ షెల్ఫ్ (ఆర్కిటిక్ మహాసముద్రం).
• ఖండతీరపు వాలు (Continental Slope): ఖండతీరపు అంచు తర్వాత ఏటవాలుగా లోతుకు దిగే భాగం (సుమారు 200 మీ. నుండి 3,000 మీ. వరకు). ఇక్కడ సముద్రాంతర్గత లోయలు (Submarine Canyons) ఉంటాయి.
• ఖండతీరపు ఉత్థానం (Continental Rise): వాలు అడుగున అవక్షేపాలు పేరుకుపోయి ఏర్పడిన మెల్లని వాలు.
• లోతైన సముద్ర మైదానాలు (Abyssal Plains): సుమారు 3,000–6,000 మీ. లోతులో ఉండే విశాలమైన, దాదాపు సమతలమైన భాగాలు. సముద్ర అడుగులో అత్యధిక విస్తీర్ణం వీటిదే. సన్నని అవక్షేపాలు (Ooze) పేరుకొని ఉంటాయి.
• సముద్ర అగడ్తలు (Ocean Trenches / Deeps):
  1. సముద్ర అడుగులో అతి లోతైన, సన్నని, పొడవైన గుంటలు. ఒక ఫలకం మరో ఫలకం కిందకు దిగే (Subduction) చోట ఏర్పడతాయి. ఎక్కువగా పసిఫిక్‌లో ఉన్నాయి
  2. వీటి దగ్గర భూకంపాలు, అగ్నిపర్వతాలు ఎక్కువ.
• మధ్య సముద్ర పర్వత శ్రేణులు (Mid-Oceanic Ridges):
  1. సముద్రాల మధ్యలో పొడవుగా విస్తరించిన పర్వత శ్రేణులు
  2. ఫలకాలు దూరమయ్యే చోట కొత్త భూపటలం ఏర్పడుతుంది. మొత్తం కలిపి భూమిపై అతి పొడవైన పర్వత వ్యవస్థ. ఐస్‌లాండ్ – మధ్య అట్లాంటిక్ పర్వత శ్రేణి సముద్రం పైకి వచ్చిన భాగం.
• ఇతర రూపాలు: సముద్రాంతర పర్వతాలు (Seamounts), బల్లపరుపు శిఖరం గల సముద్రాంతర పర్వతాలు – గయోట్లు (Guyots), పగడపు దీవులు (Atolls – ఉదా: లక్షద్వీప్ దీవులు).

సముద్రపు నీటిలో కరిగి ఉన్న లవణాల పరిమాణాన్ని లవణీయత (Salinity) అంటారు. 1,000 గ్రాముల (1 కిలో) సముద్రపు నీటిలో ఎన్ని గ్రాముల ఉప్పు ఉందో దాని ఆధారంగా కొలుస్తారు – 'పార్ట్స్ పర్ థౌజండ్ (‰ / ppt)'.

సముద్ర ఉష్ణోగ్రత, లవణీయత రెండూ సముద్ర ప్రవాహాలు, సముద్ర జీవులపై ప్రభావం చూపుతాయి.

• సగటు లవణీయత: సుమారు 35‰ (అంటే 1 కిలో నీటిలో 35 గ్రాముల ఉప్పు).
• ప్రధాన లవణం: సోడియం క్లోరైడ్ (NaCl – సాధారణ ఉప్పు) – మొత్తం లవణాల్లో అత్యధిక భాగం. తర్వాత మెగ్నీషియం క్లోరైడ్, మెగ్నీషియం సల్ఫేట్ వంటివి.
• లవణీయతను ప్రభావితం చేసే అంశాలు:
  1. బాష్పీభవనం ఎక్కువైతే – లవణీయత పెరుగుతుంది (వేడి, పొడి ప్రాంతాలు).
  2. వర్షం, నదుల మంచినీరు, మంచు కరగడం – లవణీయతను తగ్గిస్తాయి.
  3. గాలులు, సముద్ర ప్రవాహాలు నీటిని కలిపి లవణీయతను మారుస్తాయి.
• అక్షాంశాల వారీగా: భూమధ్యరేఖ వద్ద కంటే (ఎక్కువ వర్షం వల్ల) ఉపఉష్ణమండల ప్రాంతాల్లో (20°–30°, ఎక్కువ బాష్పీభవనం) లవణీయత ఎక్కువ.
• రికార్డులు (NCERT ఆధారంగా):
  1. లేక్ వాన్ (Lake Van, టర్కీ) – సుమారు 330‰ – అత్యధిక లవణీయత గల జలాశయాల్లో ఒకటి.
  2. మృత సముద్రం (Dead Sea) – సుమారు 238‰; గ్రేట్ సాల్ట్ లేక్ (అమెరికా) – సుమారు 220‰.
  3. సముద్రాల్లో ఎర్ర సముద్రం (Red Sea) లవణీయత ఎక్కువ (సుమారు 41‰) – ఎక్కువ బాష్పీభవనం, నదులు కలవకపోవడం వల్ల.
  4. బాల్టిక్ సముద్రం – తక్కువ లవణీయత; ఎక్కువ నదులు కలవడం, చల్లదనం వల్ల.
• బంగాళాఖాతం vs అరేబియా సముద్రం: గంగా, బ్రహ్మపుత్ర, గోదావరి, కృష్ణా వంటి పెద్ద నదుల మంచినీరు కలవడం వల్ల బంగాళాఖాతం లవణీయత అరేబియా సముద్రం కంటే తక్కువ.
• సముద్ర ఉష్ణోగ్రత:
  1. ఉపరితలం వేడిగా, లోతుకు వెళ్లే కొద్దీ చల్లగా ఉంటుంది.
  2. ఉష్ణోగ్రత వేగంగా తగ్గే మధ్య పొర – థర్మోక్లైన్ (Thermocline); సుమారు 100–400 మీ. నుండి ప్రారంభమవుతుంది.
  3. సముద్ర ఉపరితల సగటు ఉష్ణోగ్రత భూమధ్యరేఖ నుండి ధ్రువాల వైపు తగ్గుతుంది. ఉత్తరార్ధగోళ సముద్రాలు దక్షిణార్ధగోళ సముద్రాల కంటే కొంచెం వెచ్చగా ఉంటాయి (భూభాగం ఎక్కువ కాబట్టి).

సముద్రంలో ఒక నిర్దిష్ట దిశలో, నదిలాగా నిరంతరం ప్రవహించే పెద్ద నీటి ప్రవాహాలను సముద్ర ప్రవాహాలు (Ocean Currents) అంటారు. ఇవి వేడిని భూమధ్యరేఖ నుండి ధ్రువాలకు, చల్లదనాన్ని ధ్రువాల నుండి భూమధ్యరేఖ వైపు తీసుకెళ్లి భూమి ఉష్ణోగ్రతను సమతుల్యం చేస్తాయి.

• ప్రవాహాలకు కారణాలు:
  1. గ్రహ పవనాలు (Planetary Winds) – ఉపరితల ప్రవాహాలకు ముఖ్య కారణం. వ్యాపార పవనాలు నీటిని పడమరకు, పశ్చిమ పవనాలు తూర్పుకు నెడతాయి.
  2. ఉష్ణోగ్రత తేడాలు – వెచ్చని నీరు తేలికగా ఉండి ఉపరితలంలో, చల్లని నీరు బరువై అడుగుకు.
  3. లవణీయత, సాంద్రత తేడాలు – ఎక్కువ సాంద్రత గల నీరు కిందకు దిగుతుంది.
  4. కోరియోలిస్ బలం – ఉత్తరార్ధగోళంలో కుడికి, దక్షిణార్ధగోళంలో ఎడమకు మళ్లింపు.
  5. తీర రేఖ ఆకారం, సముద్ర అడుగు స్వరూపం.
• వెచ్చని ప్రవాహాలు (Warm Currents): భూమధ్యరేఖ ప్రాంతం నుండి ధ్రువాల వైపు ప్రవహిస్తాయి. సాధారణంగా ఖండాల తూర్పు తీరాల వెంట (తక్కువ, మధ్య అక్షాంశాల్లో).
• ఉదా: గల్ఫ్ స్ట్రీమ్, కురోషియో, బ్రెజిల్ ప్రవాహం, అగుల్హాస్, తూర్పు ఆస్ట్రేలియా ప్రవాహం.
• చల్లని ప్రవాహాలు (Cold Currents): ధ్రువాల నుండి భూమధ్యరేఖ వైపు ప్రవహిస్తాయి. సాధారణంగా ఖండాల పశ్చిమ తీరాల వెంట (తక్కువ, మధ్య అక్షాంశాల్లో).
• ఉదా: లాబ్రడార్, కానరీ, బెంగ్యులా, హంబోల్ట్ (పెరూ), కాలిఫోర్నియా, పశ్చిమ ఆస్ట్రేలియా, ఒయాషియో.
• సముద్ర వలయాలు (Gyres): ప్రధాన ప్రవాహాలు కలిసి పెద్ద వలయాలు ఏర్పరుస్తాయి – ఉత్తరార్ధగోళంలో సవ్య దిశలో, దక్షిణార్ధగోళంలో అపసవ్య దిశలో.
• ఉత్తర అట్లాంటిక్ వలయం మధ్యలో సర్గాసో సముద్రం (Sargasso Sea) ఉంది – తీరం లేని ఏకైక సముద్రం
• సర్గాసమ్ సముద్ర కలుపు మొక్కలతో నిండి ఉంటుంది.
• ప్రవాహాల ప్రభావాలు:
  1. చల్లని ప్రవాహాలు ప్రవహించే తీరాల దగ్గర గాలి చల్లబడి వర్షం పడదు – అందుకే ఉష్ణమండల ఎడారులు ఖండాల పశ్చిమ తీరాల్లో ఏర్పడ్డాయి (ఉదా: అటకామా – హంబోల్ట్; నమీబ్ – బెంగ్యులా).
  2. వెచ్చని, చల్లని ప్రవాహాలు కలిసే చోట పొగమంచు, ప్లాంక్టన్ ఎక్కువ – ప్రపంచ ప్రసిద్ధ చేపల వేట ప్రాంతాలు (న్యూఫౌండ్‌లాండ్, జపాన్ తీరం).
  3. వెచ్చని ప్రవాహాలు శీతల ప్రాంతాల రేవులను మంచు గడ్డకట్టకుండా ఉంచుతాయి.
• ప్రవాహాల వేగం: 'నాట్ (Knot)' లలో కొలుస్తారు. ప్రవాహాలను వాటి విస్తీర్ణం, వేగం బట్టి డ్రిఫ్ట్ (Drift – నెమ్మదిగా), ప్రవాహం (Current), స్ట్రీమ్ (Stream – పెద్దది, వేగమైనది) అని పిలుస్తారు.

ప్రతి మహాసముద్రంలోని ముఖ్య ప్రవాహాల పేరు, అది వెచ్చనిదా చల్లనిదా, ఏ తీరం వెంట ప్రవహిస్తుంది, దాని ప్రభావం ఏమిటి – ఇవి పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడుగుతారు. 'మ్యాచ్ ది ఫాలోయింగ్' ప్రశ్నలకు ఈ జాబితా ఉపయోగపడుతుంది.

• అట్లాంటిక్ మహాసముద్రం:
  1. గల్ఫ్ స్ట్రీమ్ (Gulf Stream) – వెచ్చనిది; మెక్సికో సింధుశాఖ నుండి అమెరికా తూర్పు తీరం వెంట ఉత్తరానికి. ప్రపంచంలో అత్యంత శక్తివంతమైన వెచ్చని ప్రవాహాల్లో ఒకటి.
  2. ఉత్తర అట్లాంటిక్ డ్రిఫ్ట్ (North Atlantic Drift) – వెచ్చనిది; గల్ఫ్ స్ట్రీమ్ కొనసాగింపు. బ్రిటన్, నార్వే తీరాలను వెచ్చగా ఉంచి, నార్వే రేవులను శీతాకాలంలోనూ మంచు గడ్డకట్టకుండా చేస్తుంది.
  3. లాబ్రడార్ ప్రవాహం (Labrador) – చల్లనిది; న్యూఫౌండ్‌లాండ్ దగ్గర గల్ఫ్ స్ట్రీమ్‌ను కలిసి దట్టమైన పొగమంచు, గ్రాండ్ బ్యాంక్స్ చేపల వేట ప్రాంతం ఏర్పడుతుంది. టైటానిక్ ఓడను ముంచిన మంచుకొండ కూడా ఈ ప్రాంతంలోనే.
  4. కానరీ ప్రవాహం (Canary) – చల్లనిది; వాయువ్య ఆఫ్రికా తీరం (సహారా ఎడారి).
  5. బెంగ్యులా ప్రవాహం (Benguela) – చల్లనిది; నైరుతి ఆఫ్రికా తీరం – నమీబ్ ఎడారికి కారణం.
  6. బ్రెజిల్ ప్రవాహం (Brazil) – వెచ్చనిది.
• పసిఫిక్ మహాసముద్రం:
  1. కురోషియో (Kuroshio / Japan Current) – వెచ్చనిది; జపాన్ తూర్పు తీరం. ఒయాషియో (Oyashio / Kurile) – చల్లనిది. ఈ రెండూ జపాన్ దగ్గర కలిసి మంచి చేపల వేట ప్రాంతాన్ని ఏర్పరుస్తాయి.
  2. హంబోల్ట్ / పెరూ ప్రవాహం (Humboldt / Peru) – చల్లనిది; దక్షిణ అమెరికా పశ్చిమ తీరం. అటకామా ఎడారి (ప్రపంచంలో అతి పొడి ఎడారి)కి కారణం; పెరూ తీరం ఆంకోవీ చేపలకు ప్రసిద్ధి.
  3. కాలిఫోర్నియా ప్రవాహం (California) – చల్లనిది; ఉత్తర అమెరికా పశ్చిమ తీరం.
  4. తూర్పు ఆస్ట్రేలియా ప్రవాహం (East Australian) – వెచ్చనిది.
• హిందూ మహాసముద్రం:
  1. అగుల్హాస్ ప్రవాహం (Agulhas) – వెచ్చనిది; ఆఫ్రికా ఆగ్నేయ తీరం.
  2. పశ్చిమ ఆస్ట్రేలియా ప్రవాహం (West Australian) – చల్లనిది; ఆస్ట్రేలియా ఎడారికి సహాయపడుతుంది.
  3. సోమాలి ప్రవాహం (Somali Current) – రుతుపవనాల ప్రకారం దిశ మార్చుకుంటుంది.
  4. ఉత్తర హిందూ మహాసముద్ర ప్రవాహాలు ప్రత్యేకం: రుతుపవనాలను బట్టి వేసవిలో సవ్య దిశలో, శీతాకాలంలో అపసవ్య దిశలో దిశ మార్చుకుంటాయి – ఇలా దిశ మార్చుకునేవి ప్రపంచంలో ఇవే.
• దక్షిణ మహాసముద్రం:
  1. అంటార్కిటిక్ సర్కంపోలార్ ప్రవాహం / పశ్చిమ పవన డ్రిఫ్ట్ (West Wind Drift) – చల్లనిది
  2. అంటార్కిటికా చుట్టూ తూర్పు దిశగా – ప్రపంచంలో అతి పెద్ద సముద్ర ప్రవాహం.

పసిఫిక్ మహాసముద్రం ఉష్ణోగ్రతల్లో వచ్చే మార్పులు వేల కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న భారత రుతుపవనాలపై కూడా ప్రభావం చూపుతాయి. అందుకే ప్రతి సంవత్సరం వర్షాకాల అంచనాలో IMD ఎల్ నినో, లా నినా, IOD గురించి ప్రస్తావిస్తుంది.

• సాధారణ పరిస్థితి: వ్యాపార పవనాలు పసిఫిక్ ఉపరితల వెచ్చని నీటిని పడమరకు (ఇండోనేషియా, ఆస్ట్రేలియా వైపు) నెడతాయి. పెరూ తీరంలో అడుగు నుండి చల్లని, పోషకాలు గల నీరు పైకి వస్తుంది (Upwelling) – చేపలు సమృద్ధిగా ఉంటాయి.
• ఎల్ నినో (El Nino):
  1. స్పానిష్ భాషలో 'బాల యేసు (Christ Child)' అని అర్థం – క్రిస్మస్ సమయంలో కనిపించడం వల్ల పెరూ జాలర్లు ఈ పేరు పెట్టారు.
  2. వ్యాపార పవనాలు బలహీనపడి, వెచ్చని నీరు తూర్పు పసిఫిక్ (పెరూ, ఈక్వెడార్ తీరం) వైపు వస్తుంది.
  3. పెరూ తీరంలో అప్‌వెల్లింగ్ ఆగిపోయి చేపలు తగ్గుతాయి; అక్కడ భారీ వర్షాలు, వరదలు.
  4. ఇండోనేషియా, ఆస్ట్రేలియాలో కరువు.
  5. భారతదేశంలో సాధారణంగా రుతుపవనాలు బలహీనపడి, వర్షాలు తక్కువ – కరువు ప్రమాదం.
  6. సాధారణంగా ప్రతి 2–7 సంవత్సరాలకు ఒకసారి వస్తుంది.
• లా నినా (La Nina): 'చిన్న బాలిక' అని అర్థం – ఎల్ నినోకు వ్యతిరేక పరిస్థితి.
• వ్యాపార పవనాలు మరింత బలపడి, తూర్పు పసిఫిక్ సాధారణం కంటే చల్లగా మారుతుంది.
• భారతదేశంలో సాధారణంగా రుతుపవనాలు బలంగా, వర్షాలు ఎక్కువ.
• ENSO (El Nino Southern Oscillation): సముద్ర ఉష్ణోగ్రత మార్పు (ఎల్ నినో/లా నినా) + వాతావరణ పీడన మార్పు (దక్షిణ డోలనం – Southern Oscillation) కలిపి ENSO అంటారు. దక్షిణ డోలనాన్ని గిల్బర్ట్ వాకర్ (Gilbert Walker) గుర్తించారు – ఆయన భారత వాతావరణ శాఖలో పని చేశారు.
• హిందూ మహాసముద్ర డైపోల్ (Indian Ocean Dipole – IOD): హిందూ మహాసముద్రం పశ్చిమ భాగం (అరేబియా సముద్రం వైపు), తూర్పు భాగం (ఇండోనేషియా వైపు) మధ్య ఉపరితల ఉష్ణోగ్రత తేడా. దీనిని 'భారతీయ నినో' అని కూడా అంటారు.
• ధనాత్మక IOD (Positive IOD):
  1. పశ్చిమ భాగం వెచ్చగా – భారత రుతుపవనాలకు మేలు
  2. ఎల్ నినో ప్రభావాన్ని కొంత తగ్గించగలదు.
• రుణాత్మక IOD (Negative IOD): భారత వర్షాలకు ప్రతికూలం.

సముద్ర మట్టం రోజుకు రెండుసార్లు క్రమంగా పెరగడం, తగ్గడాన్ని పోటుపాటులు (Tides) అంటారు. సముద్ర మట్టం పెరగడం – పోటు (High Tide); తగ్గడం – పాటు (Low Tide). ఇవి ప్రధానంగా చంద్రుడు, సూర్యుని గురుత్వాకర్షణ బలం వల్ల, భూభ్రమణంతో కలిసి ఏర్పడతాయి.

• ప్రధాన కారణం – చంద్రుడు: సూర్యుడు చాలా పెద్దదైనా, చంద్రుడు భూమికి చాలా దగ్గరగా ఉండటం వల్ల పోటు కలిగించే బలం చంద్రునిది సుమారు సూర్యుని కంటే రెండు రెట్లు ఎక్కువ.
• రోజుకు రెండు పోటులు: చంద్రునికి ఎదురుగా ఉన్న భాగంలో ఒక పోటు, దానికి వ్యతిరేక భాగంలో (అపకేంద్ర బలం వల్ల) మరో పోటు. రెండు పోటుల మధ్య సుమారు 12 గంటల 25 నిమిషాల తేడా ఉంటుంది. అందుకే పోటు సమయం రోజూ సుమారు 50 నిమిషాలు ఆలస్యమవుతుంది.
• ఉధృత పోటు (Spring Tide):
  1. సూర్యుడు, చంద్రుడు, భూమి ఒకే సరళ రేఖలో ఉన్నప్పుడు (Syzygy) – అమావాస్య (New Moon), పౌర్ణమి (Full Moon) రోజుల్లో.
  2. రెండు బలాలు కలిసి పని చేయడం వల్ల సాధారణం కంటే ఎత్తైన పోటు, లోతైన పాటు.
  3. 'Spring' అంటే వసంత ఋతువు కాదు – 'ఎగిరి పడటం' అని అర్థం.
• లఘు పోటు (Neap Tide):
  1. సూర్యుడు, చంద్రుడు భూమికి లంబకోణంలో (90°) ఉన్నప్పుడు – శుక్ల, కృష్ణ పక్ష అష్టమి (మొదటి, మూడవ పాదం – First and Third Quarter) రోజుల్లో.
  2. బలాలు ఒకదానికొకటి వ్యతిరేకంగా పని చేయడం వల్ల సాధారణం కంటే తక్కువ ఎత్తు పోటు.
• పెరిజీ, అపోజీ:
  1. చంద్రుడు భూమికి దగ్గరగా ఉన్నప్పుడు (Perigee) పోటు ఎక్కువ
  2. దూరంగా ఉన్నప్పుడు (Apogee) తక్కువ.
• ప్రపంచ రికార్డు: ప్రపంచంలో అత్యధిక పోటు – ఫండీ అఖాతం (Bay of Fundy), కెనడా (సుమారు 15–16 మీ.).
• పోటుపాటుల ఉపయోగాలు:
  1. రేవుల్లోకి పెద్ద ఓడలు ప్రవేశించడానికి పోటు సహాయపడుతుంది – కోల్‌కతా రేవు (హుగ్లీ నది) దీనికి ఉదాహరణ.
  2. నదీ ముఖద్వారాల్లో అవక్షేపాలను తొలగించి శుభ్రం చేస్తాయి.
  3. పోటు శక్తి (Tidal Energy) – భారతదేశంలో గల్ఫ్ ఆఫ్ ఖంభాత్ (కాంబే), గల్ఫ్ ఆఫ్ కచ్ (గుజరాత్), సుందర్‌బన్స్ (పశ్చిమ బెంగాల్) ప్రాంతాలు అనుకూలం. గల్ఫ్ ఆఫ్ ఖంభాత్‌లో దేశంలోనే అత్యధిక పోటు పరిధి ఉంటుంది.

సముద్ర ఉపరితలంపై గాలి వీచడం వల్ల నీరు పైకి కిందకు కదలడాన్ని అలలు (Waves) అంటారు. అలల్లో నీరు ముందుకు ప్రయాణించదు – శక్తి మాత్రమే ముందుకు వెళ్తుంది.

కానీ భూకంపాల వల్ల ఏర్పడే సునామీ అలలు సాధారణ అలల కంటే పూర్తిగా భిన్నమైనవి, అత్యంత ప్రమాదకరమైనవి.

• అల భాగాలు:
  1. అల పై భాగం – శిఖరం (Crest)
  2. కింది భాగం – ద్రోణి (Trough). రెండు శిఖరాల మధ్య దూరం – తరంగ దైర్ఘ్యం (Wavelength).
• సాధారణ అలలకు కారణం: ప్రధానంగా గాలి. గాలి వేగం, అది వీచే సమయం, సముద్రంపై ప్రయాణించే దూరం (Fetch) ఎక్కువైతే అలలు పెద్దవి.
• సునామీ (Tsunami):
  1. జపనీస్ పదం – 'రేవు అల (Harbour Wave)' అని అర్థం.
  2. కారణాలు: సముద్ర అడుగులో భూకంపాలు (ముఖ్యంగా), అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనాలు, సముద్రాంతర కొండచరియలు విరిగిపడటం.
  3. లోతైన సముద్రంలో అల ఎత్తు చాలా తక్కువ (ఓడలకు తెలియదు), కానీ వేగం గంటకు సుమారు 700–800 కి.మీ. వరకు ఉంటుంది.
  4. తీరానికి దగ్గరయ్యేకొద్దీ లోతు తగ్గి, వేగం తగ్గి, ఎత్తు భారీగా పెరుగుతుంది.
  5. సునామీ రాకముందు తీరంలో సముద్రం అకస్మాత్తుగా వెనక్కి వెళ్లడం ఒక హెచ్చరిక సంకేతం.
• 2004 హిందూ మహాసముద్ర సునామీ:
  1. తేదీ: 26 డిసెంబర్ 2004.
  2. కారణం: ఇండోనేషియాలోని సుమత్రా దీవి దగ్గర సముద్ర అడుగులో సుమారు 9.1 తీవ్రత గల భారీ భూకంపం.
  3. ఇండోనేషియా, శ్రీలంక, భారత్, థాయిలాండ్ సహా అనేక దేశాల్లో రెండు లక్షలకు పైగా మరణాలు.
  4. భారత్‌లో తమిళనాడు (నాగపట్నం జిల్లా అత్యధిక నష్టం), అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు, కేరళ, ఆంధ్రప్రదేశ్ తీరాలు ప్రభావితమయ్యాయి. ఆంధ్రలో ప్రకాశం, నెల్లూరు, కృష్ణా వంటి తీర జిల్లాల్లో కూడా ప్రాణనష్టం జరిగింది.
• భారత సునామీ హెచ్చరిక కేంద్రం: ఇండియన్ సునామీ ఎర్లీ వార్నింగ్ సెంటర్ (ITEWC) – హైదరాబాద్‌లోని INCOIS (Indian National Centre for Ocean Information Services)లో 2007లో ఏర్పాటైంది. భూ విజ్ఞాన మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో పని చేస్తుంది. హిందూ మహాసముద్ర దేశాలకు కూడా సునామీ సూచనలు ఇస్తుంది.
• ప్రపంచ సునామీ అవగాహన దినోత్సవం: నవంబర్ 5 (ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రకటించింది).
• రక్షణ: మడ అడవులు (Mangroves), తీర ఇసుక దిబ్బలు, షెల్టర్ బెల్ట్ చెట్లు సునామీ, ఉప్పెన తీవ్రతను తగ్గిస్తాయి. 2004లో మడ అడవులు ఉన్న పిచావరం (తమిళనాడు) వంటి ప్రాంతాల్లో నష్టం తక్కువగా ఉంది.

పగడాలు (Corals) మొక్కలు కావు, రాళ్లు కావు – అవి పాలిప్స్ (Polyps) అనే చిన్న సముద్ర జీవులు. ఇవి కాల్షియం కార్బొనేట్ (Calcium Carbonate) తో గట్టి అస్థిపంజరం తయారు చేసుకుంటాయి.

లక్షల పాలిప్స్ అస్థిపంజరాలు వేల సంవత్సరాలు పేరుకుపోయి పగడపు దిబ్బలు (Coral Reefs) ఏర్పడతాయి. జీవ వైవిధ్యం ఎక్కువ కాబట్టి వీటిని 'సముద్రపు వర్షారణ్యాలు (Rainforests of the Sea)' అంటారు.

• సహజీవనం (Symbiosis): పగడాల కణజాలంలో జూజాంథెల్లే (Zooxanthellae) అనే సూక్ష్మ శైవలాలు (Algae) ఉంటాయి. ఇవి కిరణజన్య సంయోగక్రియ ద్వారా పగడాలకు ఆహారం, రంగు ఇస్తాయి.
• పగడాలు పెరగడానికి కావలసిన పరిస్థితులు:
  1. వెచ్చని నీరు – సుమారు 20°C కంటే ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత.
  2. లోతు తక్కువ, స్వచ్ఛమైన నీరు – సూర్యకాంతి చేరాలి; బురద నీరు పనికిరాదు.
  3. ఉప్పు నీరు – మంచి నీరు పగడాలను చంపుతుంది. అందుకే పెద్ద నదుల ముఖద్వారాల దగ్గర పగడాలు ఉండవు.
  4. ఎక్కువగా సుమారు 30° ఉత్తర, 30° దక్షిణ అక్షాంశాల మధ్య ఉష్ణమండల సముద్రాల్లో.
• పగడపు దిబ్బల రకాలు:
  1. అంచు దిబ్బ (Fringing Reef) – తీరానికి అతుక్కొని ఉంటుంది; అత్యంత సాధారణ రకం.
  2. అవరోధ దిబ్బ (Barrier Reef) – తీరానికి దూరంగా, మధ్యలో లోతు తక్కువ లాగూన్‌తో వేరై ఉంటుంది.
  3. అటాల్ / వలయ దిబ్బ (Atoll) – మధ్యలో లాగూన్ చుట్టూ ఉంగరం లేదా గుర్రపు నాడా ఆకారంలో ఉండే దిబ్బ. ఉదా: లక్షద్వీప్, మాల్దీవులు.
• డార్విన్ సిద్ధాంతం: చార్లెస్ డార్విన్ 'అవతలనం / కుంగిపోవడం సిద్ధాంతం (Subsidence Theory)' ప్రకారం – దీవి నెమ్మదిగా సముద్రంలో కుంగుతూ ఉంటే, అంచు దిబ్బ → అవరోధ దిబ్బ → అటాల్‌గా మారుతుంది.
• గ్రేట్ బారియర్ రీఫ్ (Great Barrier Reef):
  1. ఆస్ట్రేలియా ఈశాన్య తీరం (క్వీన్స్‌లాండ్), కోరల్ సముద్రంలో ఉంది. ప్రపంచంలో అతి పెద్ద పగడపు దిబ్బల వ్యవస్థ
  2. 2,000 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ పొడవు. 1981లో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం.
• భారతదేశంలో పగడపు దిబ్బలు – నాలుగు ముఖ్య ప్రాంతాలు:
  1. మన్నార్ సింధుశాఖ (Gulf of Mannar) – తమిళనాడు.
  2. కచ్ సింధుశాఖ (Gulf of Kachchh) – గుజరాత్.
  3. లక్షద్వీప్ దీవులు – అటాల్‌లు.
  4. అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు.
• పగడాల తెల్లబడటం (Coral Bleaching):
  1. సముద్ర ఉష్ణోగ్రత పెరిగినప్పుడు పగడాలు ఒత్తిడికి గురై జూజాంథెల్లే శైవలాలను బయటికి వదిలేస్తాయి. దాంతో రంగు పోయి తెల్లగా మారతాయి
  2. ఎక్కువ కాలం కొనసాగితే చనిపోతాయి. కారణాలు – భూతాపం (Global Warming), సముద్ర ఆమ్లీకరణ (Ocean Acidification), కాలుష్యం, ఎల్ నినో.