తేమ, మేఘాలు, వర్షపాతం & తుఫానులు (Rainfall & Cyclones)

గాలిలో ఉండే నీటి ఆవిరి పరిమాణాన్ని తేమ (Humidity) అంటారు. వర్షం, మంచు, మేఘాలు, తుఫానులు అన్నింటికీ మూలం ఈ నీటి ఆవిరే. సముద్రాలు, సరస్సులు, నదులు, మొక్కల నుండి బాష్పీభవనం (Evaporation) ద్వారా ఇది గాలిలో చేరుతుంది.

• నిరపేక్ష తేమ (Absolute Humidity): ఒక యూనిట్ ఘనపరిమాణం గాలిలో ఉన్న నీటి ఆవిరి బరువు – గ్రాములు / ఘనపు మీటర్‌లో కొలుస్తారు. ప్రదేశాన్ని బట్టి మారుతుంది.
• విశిష్ట తేమ (Specific Humidity): ఒక కిలోగ్రాము గాలిలో ఉన్న నీటి ఆవిరి బరువు (గ్రాములు / కిలోగ్రాము). గాలి విస్తరించినా, సంకోచించినా ఇది మారదు.
• సాపేక్ష తేమ (Relative Humidity – RH): ఒక ఉష్ణోగ్రత వద్ద గాలి పట్టుకోగల గరిష్ట నీటి ఆవిరిలో, ప్రస్తుతం ఎంత శాతం ఉందో చెప్పేది. శాతంలో (%) వ్యక్తం చేస్తారు.
• ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే గాలి ఎక్కువ ఆవిరి పట్టుకోగలదు – కాబట్టి RH తగ్గుతుంది.
• సముద్రాలపై ఎక్కువ, ఖండాల లోపల/ఎడారుల్లో తక్కువ.
• సంతృప్త గాలి (Saturated Air): ఇక ఆవిరిని పట్టుకోలేని స్థితిలో ఉన్న గాలి – RH 100%.
• తుషార బిందువు (Dew Point): గాలి చల్లబడుతూ సంతృప్త స్థితికి చేరే ఉష్ణోగ్రత. దీని కంటే ఉష్ణోగ్రత తగ్గితే ఆవిరి నీటి బిందువులుగా మారుతుంది (ద్రవీభవనం – Condensation).
• గుప్తోష్ణం (Latent Heat): బాష్పీభవన సమయంలో నీరు గ్రహించిన వేడి, ద్రవీభవన సమయంలో తిరిగి విడుదలవుతుంది. ఉష్ణమండల తుఫానులకు ఈ గుప్తోష్ణమే ఇంధనం.
• కొలిచే సాధనం: ఆర్ద్రతామాపకం (Hygrometer). తడి-పొడి బల్బ్ థర్మామీటర్ (Wet and Dry Bulb Thermometer / Psychrometer) కూడా వాడతారు.

నీటి ఆవిరి చల్లబడి నీరు లేదా మంచుగా మారడాన్ని ద్రవీభవనం (Condensation) అంటారు. ఇది ఎక్కడ జరుగుతుంది, ఎంత ఉష్ణోగ్రత వద్ద జరుగుతుంది అనే దాన్ని బట్టి వివిధ రూపాలు ఏర్పడతాయి.

• మంచు బిందువులు (Dew): తుషార బిందువు 0°C కంటే ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు, చల్లని ఉపరితలాలపై (గడ్డి, ఆకులు, రాళ్లు) ఏర్పడే నీటి బిందువులు.
• అనుకూలం: నిర్మల ఆకాశం, ప్రశాంత గాలి, ఎక్కువ సాపేక్ష తేమ, చల్లని దీర్ఘ రాత్రులు.
• హిమం / మంచు పొర (Frost): తుషార బిందువు 0°C లేదా అంతకంటే తక్కువగా ఉన్నప్పుడు ఆవిరి నేరుగా మంచు స్ఫటికాలుగా ఏర్పడుతుంది. పంటలకు నష్టం కలిగిస్తుంది.
• పొగమంచు (Fog): భూమికి దగ్గరగా, గాలిలోనే చిన్న నీటి బిందువులు తేలుతూ ఉండటం – 'భూమి మీద మేఘం' అని చెప్పవచ్చు.
• దృశ్యత (Visibility) 1 కి.మీ. కంటే తక్కువ.
• వెచ్చని, చల్లని సముద్ర ప్రవాహాలు కలిసే చోట్ల దట్టమైన పొగమంచు ఏర్పడుతుంది – ఉదా: న్యూఫౌండ్‌లాండ్ (గల్ఫ్ స్ట్రీమ్ + లాబ్రడార్ ప్రవాహం).
• శీతాకాలంలో ఉత్తర భారతదేశంలో రైళ్లు, విమానాలు ఆలస్యమవడానికి ఇదే కారణం.
• పలుచని పొగమంచు (Mist):
  1. పొగమంచు కంటే తక్కువ దట్టం
  2. దృశ్యత 1 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ (సుమారు 1–2 కి.మీ.). ఎక్కువ తేమ ఉంటుంది.
• ధూళి మబ్బు (Haze): పొడి ధూళి, పొగ కణాల వల్ల ఏర్పడే మసక. నీటి బిందువులు తక్కువ.
• స్మాగ్ (Smog): పొగ (Smoke) + పొగమంచు (Fog). పట్టణ, పారిశ్రామిక ప్రాంతాల్లో.
• 1952 లండన్ 'గ్రేట్ స్మాగ్' వేలాది మంది ప్రాణాలు తీసింది.
• ఢిల్లీ శీతాకాల కాలుష్యం స్మాగ్‌కు ఉదాహరణ.
• మేఘాలు (Clouds): భూమి ఉపరితలానికి చాలా ఎత్తులో, ధూళి కణాల చుట్టూ నీటి ఆవిరి ద్రవీభవనం చెంది ఏర్పడే చిన్న నీటి బిందువులు/మంచు స్ఫటికాల సమూహం.
• ద్రవీభవనానికి కావలసినవి: గాలి తుషార బిందువు కంటే చల్లబడటం + ఆర్ద్రతాకర్షక కేంద్రకాలు (ధూళి, ఉప్పు, పొగ కణాలు).

మేఘాలను వాటి ఆకారం, ఎత్తు ఆధారంగా వర్గీకరిస్తారు. మేఘాల రూపాన్ని బట్టి రాబోయే వాతావరణాన్ని కొంత వరకు ఊహించవచ్చు. ప్రాథమికంగా నాలుగు రూపాలు ఉన్నాయి – సిర్రస్, క్యుములస్, స్ట్రాటస్, నింబస్.

• నాలుగు ప్రాథమిక రూపాలు:
  1. సిర్రస్ (Cirrus): చాలా ఎత్తులో (సుమారు 8,000–12,000 మీ.) ఈకల్లా, సన్నని తెల్లని పీచుల్లా ఉంటాయి. మంచు స్ఫటికాలతో ఏర్పడతాయి. వర్షం ఇవ్వవు; సాధారణంగా మంచి వాతావరణానికి సూచన. వీటిని 'మేర్స్ టెయిల్స్ (Mare's Tails)' అని కూడా అంటారు.
  2. క్యుములస్ (Cumulus): దూది కుప్పల్లా, కాలీఫ్లవర్ ఆకారంలో, బల్లపరుపు అడుగుతో ఉంటాయి. సుమారు 4,000–7,000 మీ. మధ్య. ఎండ రోజుల్లో కనిపిస్తాయి.
  3. స్ట్రాటస్ (Stratus): ఆకాశం అంతా పొరలా పరచుకొని ఉండే బూడిద రంగు మేఘాలు. తక్కువ ఎత్తులో; చినుకులు ఇవ్వవచ్చు.
  4. నింబస్ (Nimbus): నల్లని లేదా ముదురు బూడిద రంగు, దట్టమైన వర్ష మేఘాలు. భూమికి దగ్గరగా ఉంటాయి; సూర్యకాంతిని పూర్తిగా అడ్డుకుంటాయి.
• ఎత్తు ఆధారంగా వర్గీకరణ:
  1. ఎత్తైన మేఘాలు (High Clouds): సిర్రస్, సిర్రోస్ట్రాటస్ (Cirrostratus – సూర్యుడు/చంద్రుని చుట్టూ వలయం / Halo ఏర్పరుస్తాయి), సిర్రోక్యుములస్ (Cirrocumulus).
  2. మధ్యస్థ మేఘాలు (Middle Clouds): ఆల్టోస్ట్రాటస్ (Altostratus), ఆల్టోక్యుములస్ (Altocumulus).
  3. తక్కువ ఎత్తు మేఘాలు (Low Clouds): స్ట్రాటస్, స్ట్రాటోక్యుములస్ (Stratocumulus), నింబోస్ట్రాటస్ (Nimbostratus – ఎడతెరిపి లేని వర్షం).
  4. నిలువుగా పెరిగే మేఘాలు (Vertical Development): క్యుములస్, క్యుములోనింబస్ (Cumulonimbus).
• క్యుములోనింబస్ (Cumulonimbus): భూమికి దగ్గర నుండి చాలా ఎత్తు వరకు (ట్రోపోపాజ్ దాకా) నిలువుగా పెరిగే భారీ మేఘం. పై భాగం దాగలి (Anvil) ఆకారంలో ఉంటుంది.
• ఉరుములు, మెరుపులు, భారీ వర్షం, వడగళ్లు (Hailstones), టోర్నడోలు వీటి వల్లే.
• విమానాలు ఈ మేఘాలను తప్పించుకొని వెళ్తాయి.
• మేఘాలను అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం: నెఫాలజీ (Nephology). మేఘాల వర్గీకరణను మొదట ల్యూక్ హోవార్డ్ (Luke Howard, 1803) ప్రతిపాదించారు.

మేఘాల్లోని నీటి బిందువులు లేదా మంచు స్ఫటికాలు పెద్దవై, బరువెక్కి భూమిపై పడటాన్ని అవపాతం (Precipitation) అంటారు. ద్రవ రూపంలో పడితే వర్షం (Rain), మంచు రూపంలో పడితే హిమపాతం (Snowfall).

తేమ గాలి పైకి లేచి చల్లబడే విధానాన్ని బట్టి వర్షం మూడు రకాలు.

• అవపాత రూపాలు: వర్షం (Rain), హిమపాతం (Snow), స్లీట్ (Sleet – వర్షం, మంచు కలిసిన గడ్డకట్టిన బిందువులు), వడగళ్లు (Hail – క్యుములోనింబస్ నుండి పడే మంచు ముద్దలు).
• సంవహన వర్షం (Convectional Rainfall):
  1. పగలు తీవ్రమైన వేడికి గాలి వేడెక్కి, తేలికై నిలువుగా పైకి లేస్తుంది. పైన చల్లబడి క్యుములోనింబస్ మేఘాలుగా మారి ఉరుములతో భారీ వర్షం కురుస్తుంది.
  2. భూమధ్యరేఖా ప్రాంతాల్లో (అమెజాన్, కాంగో) దాదాపు ప్రతి రోజు మధ్యాహ్నం తర్వాత పడుతుంది – దీనిని '4 గంటల వర్షం (4 O'Clock Rain)' అంటారు.
  3. వేసవిలో భారతదేశంలో పడే ఉరుముల వానలు కూడా ఈ రకమే.
• పర్వతీయ వర్షం (Orographic / Relief Rainfall):
  1. తేమతో కూడిన గాలికి పర్వతం అడ్డుగా వస్తే, అది వాలు మీదుగా పైకి ఎక్కి చల్లబడి వర్షిస్తుంది.
  2. గాలికి ఎదురుగా ఉన్న వాలు – పవనాభిముఖ వాలు (Windward Side) – ఎక్కువ వర్షం.
  3. అవతలి వైపు దిగే గాలి వేడెక్కి పొడిగా మారుతుంది – పవనాభిముఖం కాని వాలు (Leeward Side) – తక్కువ వర్షం. దీనినే వర్షచ్ఛాయ ప్రాంతం (Rain Shadow Area) అంటారు.
  4. ప్రపంచంలో ఎక్కువ వర్షం ఈ రకం ద్వారానే పడుతుంది. భారత నైరుతి రుతుపవన వర్షం ఎక్కువగా పర్వతీయ వర్షమే.
• భారత ఉదాహరణలు:
  1. పశ్చిమ కనుమల పశ్చిమ వాలు (మంగళూరు, మహాబలేశ్వర్) – అధిక వర్షం; తూర్పు వైపు (పుణె, బెంగళూరు ప్రాంతాలు) – తక్కువ వర్షం.
  2. మేఘాలయలోని మాసిన్‌రామ్ (Mawsynram), చిరపుంజి (సోహ్రా) – ప్రపంచంలో అత్యధిక వార్షిక సగటు వర్షం పడే ప్రాంతాల్లో ఉన్నాయి; ఖాసీ కొండలు గాలికి అడ్డుగా ఉండటమే కారణం.
  3. రాయలసీమ, ఉత్తర కర్ణాటక వంటి ప్రాంతాలు పశ్చిమ కనుమలకు వర్షచ్ఛాయలో ఉండటం వల్ల తక్కువ వర్షం పొందుతాయి. అనంతపురం జిల్లా రాష్ట్రంలో అతి తక్కువ వర్షం పొందే ప్రాంతాల్లో ఒకటి.
• చక్రవాత / వాతాగ్ర వర్షం (Cyclonic / Frontal Rainfall):
  1. వెచ్చని, తేలికైన గాలి రాశి చల్లని, బరువైన గాలి రాశిపైకి ఎక్కినప్పుడు చల్లబడి వర్షం.
  2. సమశీతోష్ణ ప్రాంతాల్లో ఎక్కువ; ఉష్ణమండల తుఫానులు కూడా భారీ వర్షం ఇస్తాయి.

ఉష్ణమండల సముద్రాలపై ఏర్పడి, తీవ్రమైన అల్ప పీడన కేంద్రం చుట్టూ వేగంగా సుడులు తిరిగే పవన వ్యవస్థలను ఉష్ణమండల తుఫానులు (Tropical Cyclones) అంటారు. ఇవి భారీ వర్షం, ప్రచండ గాలులు, ఉప్పెన (Storm Surge)తో తీర ప్రాంతాలకు తీవ్ర నష్టం కలిగిస్తాయి.

• ఏర్పడటానికి అనుకూల పరిస్థితులు:
  1. విశాలమైన సముద్ర ఉపరితలం, దాని ఉష్ణోగ్రత సుమారు 27°C కంటే ఎక్కువ.
  2. కోరియోలిస్ బలం ఉండాలి – అందుకే భూమధ్యరేఖకు సుమారు 5° లోపల ఏర్పడవు.
  3. నిలువుగా పవన వేగంలో తేడా (Vertical Wind Shear) తక్కువగా ఉండాలి.
  4. ముందే ఉన్న బలహీన అల్ప పీడనం లేదా దిగువ స్థాయి చక్రవాత ప్రసరణ.
  5. పై స్థాయిలో గాలి బయటకు వెళ్లిపోయే వ్యవస్థ (Upper Divergence).
• శక్తి వనరు: సముద్రం నుండి ఆవిరైన నీరు మేఘాలుగా మారేటప్పుడు విడుదలయ్యే గుప్తోష్ణం (Latent Heat). భూమిపైకి వచ్చిన తర్వాత (Landfall) తేమ సరఫరా ఆగిపోయి బలహీనపడతాయి.
• నిర్మాణం:
  1. కన్ను (Eye): మధ్యలో ప్రశాంతమైన, మేఘాలు లేని, అత్యల్ప పీడన ప్రాంతం; గాలి కిందకు దిగుతుంది.
  2. కంటి గోడ (Eye Wall): కన్ను చుట్టూ అత్యంత వేగమైన గాలులు, భారీ వర్షం ఉండే ప్రాంతం – అత్యధిక నష్టం ఇక్కడే.
  3. సర్పిలాకార వర్ష పట్టీలు (Spiral Rain Bands).
• గాలుల దిశ: ఉత్తరార్ధగోళంలో అపసవ్య దిశలో (Anticlockwise), దక్షిణార్ధగోళంలో సవ్య దిశలో.
• వివిధ ప్రాంతాల్లో పేర్లు:
  1. హిందూ మహాసముద్రం – సైక్లోన్ (Cyclone).
  2. అట్లాంటిక్, తూర్పు పసిఫిక్ (అమెరికా, కరేబియన్) – హరికేన్ (Hurricane).
  3. పశ్చిమ పసిఫిక్ (చైనా, జపాన్, ఫిలిప్పీన్స్) – టైఫూన్ (Typhoon).
  4. ఆస్ట్రేలియా – విల్లీ-విల్లీ (Willy-Willy) అని పాత పేరు.
• ఉప్పెన (Storm Surge): తుఫాను గాలులు సముద్ర నీటిని తీరం వైపు నెట్టడం వల్ల సముద్ర మట్టం అకస్మాత్తుగా పెరిగి లోతట్టు ప్రాంతాలను ముంచెత్తుతుంది. తుఫాను మరణాల్లో ఎక్కువ భాగం దీని వల్లే.
• టోర్నడో (Tornado): భూమిపై ఏర్పడే, చిన్న విస్తీర్ణంలో అతి వేగమైన గాలులతో గరాటు (Funnel) ఆకారంలో తిరిగే సుడిగాలి. అమెరికా మధ్య భాగంలో ఎక్కువ ('టోర్నడో ఆలీ'). సముద్రంపై ఏర్పడితే – వాటర్‌స్పౌట్ (Waterspout).

ఉత్తర హిందూ మహాసముద్రంలో (బంగాళాఖాతం, అరేబియా సముద్రం) ఏర్పడే తుఫానులను భారత వాతావరణ శాఖ (India Meteorological Department – IMD) పర్యవేక్షిస్తుంది. గాలి వేగం ఆధారంగా వాటిని వర్గీకరించి, ముందే నిర్ణయించిన జాబితా నుండి పేర్లు పెడుతుంది.

• IMD:
  1. 1875లో ఏర్పడింది
  2. ప్రధాన కార్యాలయం న్యూఢిల్లీ. కేంద్ర భూ విజ్ఞాన మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Earth Sciences) పరిధిలో పని చేస్తుంది.
• IMD న్యూఢిల్లీ ప్రాంతీయ ప్రత్యేక వాతావరణ కేంద్రం (RSMC – Regional Specialised Meteorological Centre) గా ఉత్తర హిందూ మహాసముద్ర దేశాలకు తుఫాను హెచ్చరికలు ఇస్తుంది, పేర్లు కేటాయిస్తుంది.
• గాలి వేగం ఆధారంగా వర్గీకరణ (IMD):
  1. అల్ప పీడన మాంద్యం (Depression): గంటకు 31–49 కి.మీ.
  2. తీవ్ర వాయుగుండం (Deep Depression): 50–61 కి.మీ.
  3. తుఫాను (Cyclonic Storm): 62–88 కి.మీ. – ఈ స్థాయి నుండి పేరు పెడతారు.
  4. తీవ్ర తుఫాను (Severe Cyclonic Storm): 89–117 కి.మీ.
  5. అతి తీవ్ర తుఫాను (Very Severe): 118–166 కి.మీ.
  6. అత్యంత తీవ్ర తుఫాను (Extremely Severe): 167–221 కి.మీ.
  7. సూపర్ సైక్లోన్ (Super Cyclonic Storm): 222 కి.మీ. మరియు అంతకంటే ఎక్కువ.
• పేర్లు పెట్టే విధానం:
  1. WMO/ESCAP తుఫానుల ప్యానెల్ (Panel on Tropical Cyclones) సభ్య దేశాలు పేర్లు సూచిస్తాయి.
  2. ఉత్తర హిందూ మహాసముద్రంలో పేర్లు పెట్టడం 2004 నుండి ప్రారంభమైంది.
  3. 2020లో విడుదలైన కొత్త జాబితాలో 13 సభ్య దేశాలు, ఒక్కో దేశం 13 పేర్లు – మొత్తం 169 పేర్లు.
  4. 13 దేశాలు: బంగ్లాదేశ్, భారత్, ఇరాన్, మాల్దీవులు, మయన్మార్, ఒమన్, పాకిస్తాన్, ఖతార్, సౌదీ అరేబియా, శ్రీలంక, థాయిలాండ్, UAE, యెమెన్.
  5. పేర్లు వరుస క్రమంలో వాడతారు; ఒకసారి వాడిన పేరు మళ్లీ వాడరు.
  6. భారత్ సూచించిన పేర్లకు ఉదాహరణలు: గతి (Gati), తేజ్ (Tej), మురాసు, ఆగ్, వ్యోమ్, ఝార్, ప్రోబాహో, నీర్, ప్రభంజన్, ఘుర్ణి, అంబుద్, జలధి, వేగ.
• రంగు హెచ్చరికలు: IMD పసుపు (Yellow – అప్రమత్తంగా ఉండండి), నారింజ (Orange – సిద్ధంగా ఉండండి), ఎరుపు (Red – చర్యలు తీసుకోండి) హెచ్చరికలు జారీ చేస్తుంది.

భారతదేశ తూర్పు తీరం, ముఖ్యంగా ఆంధ్రప్రదేశ్ (సుమారు 974 కి.మీ. తీర రేఖ) మరియు ఒడిశా తీరాలు తుఫానులకు ఎక్కువగా గురవుతాయి. అరేబియా సముద్రం కంటే బంగాళాఖాతంలో తుఫానులు చాలా ఎక్కువగా ఏర్పడతాయి.

• బంగాళాఖాతంలోనే ఎక్కువ ఎందుకు?:
  1. సముద్ర ఉపరితల ఉష్ణోగ్రత ఎక్కువ; తక్కువ లోతు, ఆకారం వల్ల తేమ, వేడి ఎక్కువ.
  2. పసిఫిక్ నుండి వచ్చే అల్ప పీడన అవశేషాలు కూడా బలపడతాయి.
  3. సాధారణంగా ఏప్రిల్–మే (రుతుపవనాలకు ముందు), అక్టోబర్–డిసెంబర్ (రుతుపవనాల తర్వాత) తుఫాను కాలాలు; అక్టోబర్–నవంబర్‌లో ఎక్కువ.
• దివిసీమ ఉప్పెన (1977): నవంబర్ 1977లో కృష్ణా జిల్లా దివిసీమ ప్రాంతాన్ని తాకిన తీవ్ర తుఫాను, ఉప్పెన. సుమారు 10,000 మంది మరణించారని అంచనా – ఆంధ్ర చరిత్రలో అతి భయంకర విపత్తుల్లో ఒకటి.
• ఒడిశా సూపర్ సైక్లోన్ (1999):
  1. అక్టోబర్ 1999, పారాదీప్ దగ్గర తీరం దాటింది
  2. సుమారు 10,000 మంది మరణం. తుఫానులకు పేర్లు పెట్టే విధానం రాకముందు వచ్చింది.
• ఫైలిన్ (Phailin) – 2013: ఒడిశాలోని గోపాల్‌పూర్ దగ్గర తీరం దాటింది. ముందస్తు తరలింపు వల్ల ప్రాణనష్టం చాలా తక్కువ – విపత్తు నిర్వహణకు మంచి ఉదాహరణగా ప్రశంసలు పొందింది. పేరు థాయిలాండ్ సూచించింది.
• హుద్‌హుద్ (Hudhud) – అక్టోబర్ 2014: విశాఖపట్నం దగ్గర తీరం దాటిన అతి తీవ్ర తుఫాను. విశాఖ నగరానికి భారీ నష్టం. పేరు ఒమన్ సూచించింది ('హుద్‌హుద్' – ఒక పక్షి పేరు).
• తిత్లీ (Titli) – అక్టోబర్ 2018:
  1. ఒడిశా-ఆంధ్ర సరిహద్దు దగ్గర తీరం దాటింది
  2. శ్రీకాకుళం జిల్లాలో (ఉద్దానం జీడిమామిడి, కొబ్బరి తోటలు) భారీ నష్టం. పేరు పాకిస్తాన్ సూచించింది ('తిత్లీ' అంటే సీతాకోకచిలుక).
• ఫణి (Fani) – మే 2019: ఒడిశాలోని పూరీ దగ్గర తీరం దాటిన అత్యంత తీవ్ర తుఫాను. పేరు బంగ్లాదేశ్ సూచించింది.
• మిచాంగ్ (Michaung) – డిసెంబర్ 2023:
  1. బాపట్ల దగ్గర తీరం దాటింది
  2. అంతకు ముందు చెన్నైలో భారీ వర్షాలు, వరదలు. పేరు మయన్మార్ సూచించింది.
• ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థ: తుఫాను హెచ్చరిక కేంద్రాలు (Cyclone Warning Centres) – విశాఖపట్నం, చెన్నై, భువనేశ్వర్, కోల్‌కతా, ముంబై, అహ్మదాబాద్, తిరువనంతపురంలో ఉన్నాయి. తీర ప్రాంతాల్లో తుఫాను షెల్టర్లు, మడ అడవులు (Mangroves) రక్షణ కవచంలా పని చేస్తాయి.

తుఫాను (Cyclone) అంటే మధ్యలో అల్ప పీడనం (Low Pressure), చుట్టూ గాలులు గిరగిరా తిరుగుతూ లోపలికి వీచే వ్యవస్థ. ఇవి రెండు రకాలు – ఉష్ణమండల తుఫానులు (Tropical Cyclones), సమశీతోష్ణ తుఫానులు (Temperate / Extra-tropical Cyclones).

వీటికి వ్యతిరేకమైనవి ప్రతి తుఫానులు (Anticyclones).

• సమశీతోష్ణ తుఫానులు ఏర్పడే చోటు: సుమారు 35° నుండి 65° అక్షాంశాల మధ్య, రెండు అర్ధగోళాల్లో.
• ఏర్పడే విధానం – వాతాగ్రాలు (Fronts): చల్లని ధ్రువ గాలి రాశి (Air Mass), వెచ్చని ఉష్ణమండల గాలి రాశి కలిసే సరిహద్దును వాతాగ్రం (Front) అంటారు. ఈ సరిహద్దులోనే ఈ తుఫానులు పుడతాయి – దీన్ని ధ్రువ వాతాగ్ర సిద్ధాంతం (Polar Front Theory) అంటారు (నార్వే శాస్త్రవేత్తలు – బెర్క్‌నెస్).
• శీతల వాతాగ్రం (Cold Front) – చల్లని గాలి వెచ్చని గాలిని నెడుతుంది
• ఉరుములతో కూడిన భారీ వర్షం.
• ఉష్ణ వాతాగ్రం (Warm Front) – వెచ్చని గాలి చల్లని గాలిపైకి నెమ్మదిగా ఎక్కుతుంది
• ఎక్కువ సేపు సన్నని వర్షం.
• మూసుకుపోయిన వాతాగ్రం (Occluded Front), స్థిర వాతాగ్రం (Stationary Front).
• ఉష్ణమండల vs సమశీతోష్ణ తుఫానులు:
  1. ఉష్ణమండల తుఫానులు వెచ్చని సముద్రాలపైనే (సుమారు 27°C పైగా) పుడతాయి; సమశీతోష్ణ తుఫానులు భూమి, సముద్రం రెండింటిపైనా ఏర్పడతాయి.
  2. ఉష్ణమండల తుఫానులకు వాతాగ్రాలు ఉండవు; సమశీతోష్ణ తుఫానులకు ఉంటాయి.
  3. ఉష్ణమండల తుఫానులు చిన్న ప్రాంతం, చాలా వేగమైన గాలులు, తీవ్ర విధ్వంసం; సమశీతోష్ణ తుఫానులు చాలా పెద్ద ప్రాంతం, గాలి వేగం తక్కువ.
  4. ఉష్ణమండల తుఫానులు వ్యాపార పవనాలతో తూర్పు నుండి పడమరకు; సమశీతోష్ణ తుఫానులు పశ్చిమ పవనాలతో పడమర నుండి తూర్పుకు కదులుతాయి.
  5. ఉష్ణమండల తుఫానుకు మధ్యలో ప్రశాంతమైన 'కన్ను (Eye)' ఉంటుంది; సమశీతోష్ణ తుఫానుకు ఉండదు.
• పశ్చిమ అలజడులు (Western Disturbances): మధ్యధరా సముద్ర ప్రాంతం నుండి పశ్చిమ పవనాలతో వచ్చే సమశీతోష్ణ తుఫానులు.
• శీతాకాలంలో పంజాబ్, హర్యానా, జమ్మూ-కాశ్మీర్, హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లకు వర్షం, హిమపాతం ఇస్తాయి.
• ఈ వర్షం రబీ పంటలకు, ముఖ్యంగా గోధుమకు ఎంతో ఉపయోగం.
• గాలి తిరిగే దిశ:
  1. తుఫాను (అల్ప పీడనం) – ఉత్తరార్ధగోళంలో అపసవ్య దిశ (Anti-clockwise), దక్షిణార్ధగోళంలో సవ్య దిశ (Clockwise).
  2. ప్రతి తుఫాను (అధిక పీడనం) – ఉత్తరార్ధగోళంలో సవ్య దిశ, దక్షిణార్ధగోళంలో అపసవ్య దిశ.
• ప్రతి తుఫాను (Anticyclone):
  1. మధ్యలో అధిక పీడనం
  2. గాలులు మధ్య నుండి బయటికి వీస్తాయి, పై నుండి గాలి కిందికి దిగుతుంది. ఫలితం – నిర్మలమైన ఆకాశం, ప్రశాంత, పొడి వాతావరణం
  3. వర్షం ఉండదు.
• టోర్నడో (Tornado): చిన్నదైనా అతి తీవ్రమైన గరాటు ఆకార సుడిగాలి. అమెరికాలో ఎక్కువ (టోర్నడో అల్లీ – Tornado Alley). సముద్రంపై ఏర్పడితే వాటర్‌స్పౌట్ (Waterspout).