సహజ వృక్షసంపద & అడవులు (Natural Vegetation)

మనిషి నాటకుండా, సహజంగా పెరిగిన మొక్కలు, చెట్ల సమూహాన్ని సహజ వృక్షసంపద (Natural Vegetation) అంటారు. మనిషి జోక్యం లేకుండా చాలా కాలం అలాగే ఉన్న వృక్షసంపదను 'అస్పృష్ట వృక్షసంపద (Virgin Vegetation)' అంటారు.

భారతదేశం ప్రపంచంలోని 17 మహా జీవవైవిధ్య (Mega-diverse) దేశాల్లో ఒకటి.

• వృక్షసంపదను నిర్ణయించే అంశాలు:
  1. వర్షపాతం – అత్యంత ముఖ్యమైన అంశం. వర్షం ఎక్కువ అయితే దట్టమైన అడవులు, తక్కువ అయితే ముళ్ల పొదలు.
  2. ఉష్ణోగ్రత – ఎత్తుకు వెళ్లే కొద్దీ ఉష్ణోగ్రత తగ్గి వృక్ష రకం మారుతుంది.
  3. నేల – ఎడారిలో ముళ్ల మొక్కలు, డెల్టాల్లో మడ అడవులు.
  4. భూస్వరూపం, సూర్యరశ్మి – ఎండ పడే వాలు, నీడ వాలు మధ్య తేడా.
• వర్షపాతం ఆధారంగా ప్రధాన రకాలు (NCERT):
  1. ఉష్ణమండల సతతహరిత అడవులు – 200 సెం.మీ. పైన వర్షం.
  2. ఉష్ణమండల ఆకురాల్చే (రుతుపవన) అడవులు – 70 నుండి 200 సెం.మీ.
  3. ఉష్ణమండల ముళ్ల అడవులు & పొదలు – 70 సెం.మీ. లోపు.
  4. పర్వత / పర్వతీయ అడవులు – ఎత్తు ఆధారంగా.
  5. మడ / తీరప్రాంత అడవులు (Mangroves) – డెల్టాలు, తీరాలు.
• శాస్త్రీయ వర్గీకరణ: చాంపియన్ & సేథ్ (Champion and Seth, 1968) భారత అడవులను 16 ప్రధాన రకాల సమూహాలుగా (Type Groups) వర్గీకరించారు.
• విస్తీర్ణం: భారత్‌లో అత్యధిక విస్తీర్ణంలో ఉన్నవి – ఉష్ణమండల ఆకురాల్చే అడవులు.
• ముఖ్య సంస్థలు:
  1. అటవీ పరిశోధనా సంస్థ (Forest Research Institute – FRI) – డెహ్రాడూన్; 1906లో స్థాపన.
  2. భారత అటవీ సర్వే సంస్థ (Forest Survey of India – FSI) – డెహ్రాడూన్; 1981లో స్థాపన. ప్రతి రెండేళ్లకు ఒకసారి 'భారత అటవీ స్థితి నివేదిక (India State of Forest Report – ISFR)' విడుదల చేస్తుంది.
• అటవీ విధానాలు: 1894 (బ్రిటిష్), 1952, 1988. జాతీయ అటవీ విధానం 1988 ప్రకారం దేశ భూభాగంలో 33% (కొండ ప్రాంతాల్లో మూడింట రెండు వంతులు) అడవులు లేదా చెట్లతో ఉండాలి.

ఏడాది పొడవునా పచ్చగా కనిపించే దట్టమైన అడవులను సతతహరిత అడవులు (Evergreen Forests) అంటారు. వీటిలో చెట్లు అన్నీ ఒకేసారి ఆకులు రాల్చవు – అందుకే అడవి ఎప్పుడూ పచ్చగా ఉంటుంది. వీటిని ఉష్ణమండల వర్షారణ్యాలు (Tropical Rain Forests) అని కూడా అంటారు.

• వాతావరణం:
  1. వార్షిక వర్షపాతం 200 సెం.మీ. కంటే ఎక్కువ.
  2. సగటు ఉష్ణోగ్రత ఎక్కువ (సుమారు 22°C పైన); తేమ ఎక్కువ; పొడి కాలం చాలా తక్కువ.
• ప్రాంతాలు:
  1. పశ్చిమ కనుమల పశ్చిమ వాలు (కేరళ, కర్ణాటక, గోవా, మహారాష్ట్ర కొంకణ్).
  2. ఈశాన్య రాష్ట్రాలు – అస్సాం, మేఘాలయ, అరుణాచల్, నాగాలాండ్ కొండలు.
  3. అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు.
  4. తమిళనాడు తీరంలో కొన్ని ప్రాంతాలు.
• లక్షణాలు:
  1. చెట్లు చాలా ఎత్తు – 60 మీటర్ల వరకు పెరుగుతాయి.
  2. పొరలు పొరలుగా (Multi-layered) దట్టమైన నిర్మాణం – పై భాగంలో చెట్ల కొమ్మలు గొడుగులా (Canopy) కలిసిపోయి కింది నేలకు సూర్యరశ్మి సరిగా చేరదు.
  3. చెట్లు, పొదలు, తీగలు (Climbers) – చాలా రకాల వృక్షజాతులు; అత్యధిక జీవవైవిధ్యం.
  4. ఆకులు రాల్చడానికి ప్రత్యేక కాలం ఉండదు.
• ముఖ్య వృక్షాలు: ఎబోనీ (Ebony), మహాగని (Mahogany), రోజ్‌వుడ్ (Rosewood – ఇండియన్ రోజ్‌వుడ్), రబ్బరు (Rubber), సింకోనా (Cinchona – మలేరియా మందు క్వినైన్).
• కలప సమస్య:
  1. కలప గట్టిది, విలువైనది
  2. కానీ అడవి దట్టంగా, చెట్లు చెల్లాచెదురుగా ఉండటం వల్ల వాణిజ్యపరంగా నరకడం, రవాణా కష్టం.
• జంతువులు: ఏనుగులు, కోతులు, లెమూర్లు, ఒంటి కొమ్ము ఖడ్గమృగం (అస్సాం), పక్షులు, సరీసృపాలు.
• అర్ధ సతతహరిత అడవులు (Semi-Evergreen): సతతహరిత, ఆకురాల్చే అడవుల మధ్య తక్కువ వర్షం ఉండే ప్రాంతాల్లో – రెండు రకాల చెట్లూ కలిసి ఉంటాయి. ఉదా: పశ్చిమ కనుమల తక్కువ వర్షపు వాలులు, ఒడిశా, అస్సాం ఎగువ భాగాలు. ముఖ్య వృక్షాలు: తెల్ల దేవదారు (White Cedar), హోలాక్, కైల్.
• జీవవైవిధ్య కేంద్రాలు: పశ్చిమ కనుమలు, ఈశాన్య హిమాలయాలు (ఇండో-బర్మా) – ప్రపంచ జీవవైవిధ్య హాట్‌స్పాట్‌లలో భాగం.

వేసవి ప్రారంభంలో 6 నుండి 8 వారాల పాటు ఆకులు రాల్చే చెట్లు ఉండే అడవులను ఆకురాల్చే అడవులు (Deciduous Forests) అంటారు. రుతుపవన వర్షంపై ఆధారపడటం వల్ల వీటిని రుతుపవన అడవులు (Monsoon Forests) అని కూడా అంటారు.

భారతదేశంలో అత్యధిక విస్తీర్ణంలో ఉన్న అడవులు ఇవే.

• ఆకులు ఎందుకు రాల్చుతాయి?: పొడి వేసవిలో ఆకుల ద్వారా నీరు ఆవిరై (బాష్పోత్సేకం – Transpiration) పోకుండా కాపాడుకోవడానికి.
• రెండు ఉప రకాలు:
  1. తేమ ఆకురాల్చే అడవులు (Moist Deciduous):
  2. వర్షపాతం 100–200 సెం.మీ.
  3. ప్రాంతాలు: ఈశాన్య రాష్ట్రాలు, హిమాలయ పాదాల వెంట, జార్ఖండ్, పశ్చిమ ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్, పశ్చిమ కనుమల తూర్పు వాలు.
  4. వృక్షాలు: టేకు (Teak), సాల్ (Sal), వెదురు (Bamboo), శీషం (Shisham), గంధం (Sandalwood), ఖైర్, కుసుమ్, అర్జున్, మల్బరీ.
  5. పొడి ఆకురాల్చే అడవులు (Dry Deciduous):
  6. వర్షపాతం 70–100 సెం.మీ.
  7. ప్రాంతాలు: ద్వీపకల్ప పీఠభూమిలోని ఎక్కువ వర్షం ఉండే భాగాలు, బీహార్, ఉత్తరప్రదేశ్ మైదానాలు; తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఎక్కువ భాగం అడవులు ఈ రకమే.
  8. వృక్షాలు: టేకు, సాల్, పీపల్ (రావి), వేప, తెండు (బీడీ ఆకు), పలాస (మోదుగ), అమలతాస్, బేల్.
  9. పొడి కాలంలో చెట్లు పూర్తిగా ఆకులు రాల్చి అడవి గడ్డి మైదానంలా కనిపిస్తుంది.
• ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత:
  1. వాణిజ్యపరంగా అత్యంత ముఖ్యమైన అడవులు – టేకు, సాల్ వంటి విలువైన కలప.
  2. గంధం చెక్క – కర్ణాటకలో ప్రసిద్ధి.
  3. తునికి ఆకు (తెండు), వెదురు, ఇప్ప పువ్వు, తేనె వంటి చిన్న అటవీ ఉత్పత్తులు (Minor Forest Produce) గిరిజనులకు జీవనాధారం.
• సమస్య: వ్యవసాయ విస్తరణ, అధిక నరికివేత వల్ల ఈ అడవుల్లో పెద్ద భాగం నష్టపోయింది.
• జంతువులు: పులులు, సింహాలు (గిర్ – గుజరాత్), ఏనుగులు, జింకలు, అడవి దున్నలు.
• తెలుగు రాష్ట్రాల్లో:
  1. నల్లమల, ఆదిలాబాద్ (కవ్వాల్), ఏటూరునాగారం, పాపికొండలు అడవులు ప్రధానంగా ఆకురాల్చే రకం
  2. టేకు, వెదురు, ఎర్రచందనం, తునికి ఆకు ముఖ్య ఉత్పత్తులు.

చాలా తక్కువ వర్షం పడే పొడి ప్రాంతాల్లో ముళ్ల చెట్లు, పొదలు, కాక్టస్ మొక్కలు మాత్రమే పెరుగుతాయి. వీటిని ముళ్ల అడవులు & పొదలు (Thorn Forests and Scrubs) అంటారు. నీటిని దాచుకోవడానికి ఈ మొక్కలు ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు చేసుకుంటాయి.

• వాతావరణం:
  1. వార్షిక వర్షపాతం 70 సెం.మీ. లోపు
  2. అధిక ఉష్ణోగ్రత, తక్కువ తేమ.
• ప్రాంతాలు:
  1. వాయువ్య భారతం – రాజస్థాన్, గుజరాత్, పంజాబ్-హర్యానా దక్షిణ భాగాలు.
  2. మధ్యప్రదేశ్, ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని పొడి ప్రాంతాలు.
  3. దక్కన్ పీఠభూమిలోని వర్షచ్ఛాయ ప్రాంతాలు – మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక లోపలి భాగాలు, రాయలసీమ.
• పొడి వాతావరణానికి అనుకూలనాలు (Adaptations):
  1. లోతుగా వెళ్లే పొడవైన వేర్లు – భూగర్భ జలాన్ని చేరుకోవడానికి.
  2. ఆకులు చిన్నవిగా లేదా ముళ్లుగా మారడం – నీటి నష్టం తగ్గించడానికి.
  3. మందమైన, మైనపు పూత ఉన్న కాండాలు – నీటిని దాచుకోవడానికి (కాక్టస్ వంటివి).
  4. చెట్లు దూరం దూరంగా, చెల్లాచెదురుగా ఉంటాయి.
• ముఖ్య వృక్షాలు:
  1. అకేషియా (Acacia), తుమ్మ (Babool), ఖైర్, కికర్.
  2. ఖర్జూరం (Wild Date Palm), కాక్టస్, యుఫోర్బియా (జెముడు).
  3. ఖెజ్రీ (Khejri) – రాజస్థాన్‌లో పవిత్ర వృక్షం.
  4. ఈ చెట్ల నుండి గోండు (Gum), వంట చెరకు లభిస్తాయి.
• జంతువులు: ఎలుకలు, కుందేళ్లు, నక్కలు, తోడేళ్లు, అడవి గాడిదలు (కచ్ రణ్), ఒంటెలు, కృష్ణ జింకలు, బట్టమేక పిట్ట (Great Indian Bustard).
• ఖెజ్రీ & బిష్ణోయిలు: 1730లో రాజస్థాన్‌లోని ఖేజర్లి గ్రామంలో అమృతా దేవి నాయకత్వంలో బిష్ణోయి సమాజం ఖెజ్రీ చెట్లను కాపాడటానికి ప్రాణత్యాగం చేసింది – భారత తొలి పర్యావరణ ఉద్యమాల్లో ఒకటిగా గుర్తింపు.
• ఎడారీకరణ (Desertification): ఈ పొదలను నరికితే ఇసుక విస్తరించి ఎడారి ముందుకు జరుగుతుంది. అందుకే రక్షక పట్టీలు (Shelter Belts), అడవుల పెంపకం అవసరం.
• తెలుగు రాష్ట్రాల్లో: అనంతపురం, కర్నూలు వంటి తక్కువ వర్షపు ప్రాంతాల్లో ముళ్ల పొదలు, తుమ్మ, సీతాఫలం పొదలు కనిపిస్తాయి.

పర్వతాల్లో ఎత్తుకు వెళ్లే కొద్దీ ఉష్ణోగ్రత తగ్గుతుంది. అందుకే అడుగు నుండి శిఖరం వరకు వృక్షసంపద కూడా పొరలు పొరలుగా మారుతుంది – ఉష్ణమండల అడవుల నుండి టండ్రా వృక్షసంపద వరకు. వీటిని పర్వత అడవులు (Montane Forests) అంటారు.

• హిమాలయాల్లో ఎత్తు ప్రకారం వృక్షసంపద (సుమారుగా):
  1. పాదాల వద్ద (సుమారు 1,000 మీ. వరకు): ఉష్ణమండల ఆకురాల్చే అడవులు – సాల్ వంటివి.
  2. 1,000 – 2,000 మీ.: తడి సమశీతోష్ణ అడవులు (Wet Temperate) – ఓక్ (Oak), చెస్ట్‌నట్ (Chestnut) వంటి సతతహరిత విశాల పత్ర వృక్షాలు.
  3. 1,500 – 3,000 మీ.: సమశీతోష్ణ శృంగాకార అడవులు (Coniferous) – పైన్ (Pine), దేవదారు (Deodar), సిల్వర్ ఫర్ (Silver Fir), స్ప్రూస్ (Spruce), సెడార్ (Cedar).
  4. ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో: సమశీతోష్ణ గడ్డి మైదానాలు.
  5. 3,600 మీ. పైన: ఆల్పైన్ వృక్షసంపద – సిల్వర్ ఫర్, జూనిపర్, పైన్, బర్చ్ (Birch). ఆల్పైన్ పచ్చిక బయళ్లు (Alpine Pastures) – గుజ్జర్లు, బకర్వాల్ వంటి సంచార పశుపోషకులు వేసవిలో వీటిని వాడతారు. కశ్మీర్‌లో 'మర్గ్‌లు', ఉత్తరాఖండ్‌లో 'బుగ్యాల్‌లు' అంటారు.
  6. ఇంకా పైన: నాచు (Mosses), లైకెన్లు (Lichens) – టండ్రా (Tundra) వృక్షసంపద.
• శృంగాకార (Coniferous) చెట్ల లక్షణాలు: సూది ఆకులు (Needle-shaped Leaves), శంఖు ఆకారం – మంచు సులభంగా జారిపోతుంది. మెత్తని కలప – కాగితం, అగ్గిపెట్టెలు, ప్యాకింగ్ పెట్టెలకు ఉపయోగం.
• దేవదారు (Deodar):
  1. మన్నికైన కలప
  2. నిర్మాణ పనులకు ఎక్కువగా వాడతారు.
• దక్షిణ పర్వత అడవులు – షోలా (Shola):
  1. పశ్చిమ కనుమల ఎత్తైన ప్రాంతాలు – నీలగిరి, అన్నామలై, పళని కొండలు.
  2. సమశీతోష్ణ అడవులు + మధ్యలో గడ్డి మైదానాలు కలిసి ఉంటాయి.
  3. మాగ్నోలియా, లారెల్, సింకోనా, వాటిల్ (Wattle) వంటి వృక్షాలు.
• ఆర్థిక ఉపయోగాలు: కలప, ఔషధ మొక్కలు, హిల్ స్టేషన్ల పర్యాటకం, పశువుల మేత.
• జంతువులు: కాశ్మీర్ జింక (హంగుల్), మంచు చిరుత (Snow Leopard), ఎర్ర పాండా, హిమాలయ నల్ల ఎలుగుబంటి, యాక్ (Yak), నీలగిరి తార్ (షోలా ప్రాంతాలు).

సముద్రపు ఆటుపోట్లు (Tides) ప్రభావితం చేసే తీర ప్రాంతాలు, డెల్టాలు, నదీ ముఖద్వారాల్లో ఉప్పు నీటిలో పెరిగే అడవులను మడ అడవులు (Mangrove Forests) లేదా ఆటుపోటు అడవులు (Tidal Forests) అంటారు. ఇవి తుపానులు, సునామీల నుండి తీరాన్ని కాపాడే సహజ గోడలు.

• ప్రత్యేక లక్షణాలు:
  1. ఉప్పు నీటిని, బురద నేలను తట్టుకుని పెరుగుతాయి.
  2. గాలి పీల్చుకోవడానికి వేర్లు నేల పైకి నిటారుగా వస్తాయి – శ్వాస వేర్లు (Pneumatophores / Breathing Roots).
  3. చెట్లను నిలబెట్టే ఊత వేర్లు (Stilt / Prop Roots).
  4. కొన్ని మొక్కల విత్తనాలు చెట్టు మీదే మొలకెత్తుతాయి (Vivipary).
• భారత్‌లో ప్రధాన మడ అడవులు:
  1. సుందర్‌బన్స్ (Sundarbans): గంగ-బ్రహ్మపుత్ర డెల్టా, పశ్చిమ బెంగాల్. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద మడ అడవుల ప్రాంతం (భారత్-బంగ్లాదేశ్). 'సుందరి (Sundari)' చెట్ల వల్ల ఈ పేరు. రాయల్ బెంగాల్ పులులకు నిలయం. భారత సుందర్‌బన్స్ జాతీయ ఉద్యానవనం 1987లో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం.
  2. భితర్‌కనిక (Bhitarkanika): మహానది-బ్రాహ్మణి-వైతరణి డెల్టా, ఒడిశా; ఉప్పునీటి మొసళ్లకు ప్రసిద్ధి.
  3. కోరింగ (Coringa): గోదావరి డెల్టా, కాకినాడ సమీపం, ఆంధ్రప్రదేశ్ – కోరింగ వన్యప్రాణి అభయారణ్యం.
  4. కృష్ణా డెల్టా మడ అడవులు: కృష్ణా వన్యప్రాణి అభయారణ్యం, ఆంధ్రప్రదేశ్.
  5. పిచ్చవరం (Pichavaram): తమిళనాడు, కావేరి డెల్టా దగ్గర.
  6. గుజరాత్‌లోని కచ్ సింధుశాఖ, అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు.
• మడ అటవీ విస్తీర్ణం (ISFR 2021):
  1. దేశంలో మొత్తం సుమారు 4,992 చ.కి.మీ. (దేశ భూభాగంలో సుమారు 0.15%).
  2. అత్యధిక మడ అటవీ విస్తీర్ణం – పశ్చిమ బెంగాల్; తర్వాత గుజరాత్, అండమాన్ & నికోబార్.
• ప్రాముఖ్యత:
  1. తుపానులు, అలలు, సునామీల నుండి తీర రక్షణ (2004 సునామీలో మడ అడవులు ఉన్న చోట నష్టం తక్కువగా ఉంది).
  2. చేపలు, రొయ్యలు, పీతలకు సంతానోత్పత్తి కేంద్రాలు.
  3. కార్బన్‌ను పెద్ద మొత్తంలో నిల్వ చేస్తాయి (Blue Carbon).
• ముప్పులు: రొయ్యల చెరువులు (Aquaculture), ఓడరేవుల నిర్మాణం, కాలుష్యం, కలప కోసం నరికివేత.
• అంతర్జాతీయ మడ అడవుల దినోత్సవం: జూలై 26.

భారత అటవీ సర్వే సంస్థ (FSI, డెహ్రాడూన్) ఉపగ్రహ చిత్రాల ఆధారంగా ప్రతి రెండేళ్లకు 'భారత అటవీ స్థితి నివేదిక (India State of Forest Report – ISFR)' విడుదల చేస్తుంది. తొలి నివేదిక 1987లో వచ్చింది.

పరీక్షల్లో శాతాలు, ర్యాంకులు ఎక్కువగా అడుగుతారు – ఏ ఎడిషన్ అంకెలో తప్పక గుర్తుంచుకోవాలి.

• ముఖ్య నిర్వచనాలు:
  1. అటవీ విస్తీర్ణం (Forest Cover) – 1 హెక్టారు పైన, 10% పైన చెట్ల పందిరి సాంద్రత (Canopy Density) ఉన్న భూమి (యాజమాన్యంతో సంబంధం లేకుండా).
  2. అతి దట్టమైన (70% పైన), మధ్యస్థ దట్టమైన (40–70%), బహిరంగ అడవులు (10–40%).
  3. వృక్ష విస్తీర్ణం (Tree Cover) – అటవీ ప్రాంతం వెలుపల 1 హెక్టారు లోపు చెట్ల సమూహాలు.
• ISFR 2021 (జనవరి 2022లో విడుదల):
  1. అటవీ విస్తీర్ణం – 7,13,789 చ.కి.మీ. = దేశ భూభాగంలో 21.71%.
  2. వృక్ష విస్తీర్ణం – 2.91%; అటవీ + వృక్ష విస్తీర్ణం కలిపి – 24.62%.
  3. విస్తీర్ణంలో అత్యధిక అడవులు ఉన్న రాష్ట్రాలు: 1. మధ్యప్రదేశ్, 2. అరుణాచల్ ప్రదేశ్, 3. ఛత్తీస్‌గఢ్, 4. ఒడిశా, 5. మహారాష్ట్ర.
  4. శాతంలో అత్యధికం: 1. మిజోరం (84.53%), 2. అరుణాచల్ ప్రదేశ్ (79.33%), 3. మేఘాలయ (76%).
  5. 2019తో పోలిస్తే అటవీ విస్తీర్ణం అత్యధికంగా పెరిగిన రాష్ట్రాలు: 1. ఆంధ్రప్రదేశ్ (647 చ.కి.మీ.), 2. తెలంగాణ (632 చ.కి.మీ.), 3. ఒడిశా (537 చ.కి.మీ.).
• ISFR 2023 (డిసెంబర్ 2024లో విడుదల):
  1. అటవీ విస్తీర్ణం – 7,15,343 చ.కి.మీ. = 21.76%.
  2. వృక్ష విస్తీర్ణం – 1,12,014 చ.కి.మీ. = 3.41%.
  3. అటవీ + వృక్ష విస్తీర్ణం – 8,27,357 చ.కి.మీ. = 25.17%.
  4. విస్తీర్ణంలో అత్యధిక అడవులు: మధ్యప్రదేశ్, అరుణాచల్ ప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్ (ముందు స్థానాలు).
• లక్ష్యం vs వాస్తవం:
  1. జాతీయ అటవీ విధానం 1988 లక్ష్యం 33%
  2. ప్రస్తుత అటవీ + వృక్ష విస్తీర్ణం సుమారు 25% – ఇంకా లక్ష్యం చేరలేదు.
• గమనిక: కొత్త ISFR ఎడిషన్ విడుదలైతే అంకెలు మారతాయి. పరీక్షలో అడిగిన ఎడిషన్ ప్రకారం సమాధానం ఇవ్వాలి.

తెలుగు రాష్ట్రాల్లో ఎక్కువ అడవులు తూర్పు కనుమలు, గోదావరి లోయ, నల్లమల కొండల్లో ఉన్నాయి. ఇవి ప్రధానంగా ఉష్ణమండల పొడి, తేమ ఆకురాల్చే అడవులు. తీరంలో మడ అడవులు, రాయలసీమలో ముళ్ల పొదలు కూడా ఉన్నాయి.

• ఆంధ్రప్రదేశ్ అడవులు:
  1. నల్లమల అడవులు: తూర్పు కనుమల్లో కృష్ణా నదికి దక్షిణాన. నాగార్జునసాగర్-శ్రీశైలం పులుల అభయారణ్యం (NSTR) – భారత్‌లో విస్తీర్ణంలో అతిపెద్ద పులుల అభయారణ్యం.
  2. శేషాచలం కొండలు: తిరుపతి-కడప ప్రాంతం. ఎర్రచందనం (Red Sanders – Pterocarpus santalinus) – దక్షిణ తూర్పు కనుమలకు (ప్రధానంగా శేషాచలం, పాలకొండ, లంకమల కొండలు) మాత్రమే పరిమితమైన (Endemic) విలువైన వృక్షం. శేషాచలం జీవావరణ రిజర్వ్ (Biosphere Reserve) – 2010.
  3. పాపికొండలు: గోదావరి లోయ; పాపికొండలు జాతీయ ఉద్యానవనం.
  4. తూర్పు కనుమలు (ASR జిల్లా): అరకు, పాడేరు ప్రాంతం – తేమ ఆకురాల్చే అడవులు; గిరిజనుల కాఫీ సాగు.
  5. మడ అడవులు: కోరింగ (గోదావరి డెల్టా), కృష్ణా వన్యప్రాణి అభయారణ్యం (కృష్ణా డెల్టా).
  6. రాష్ట్ర వృక్షం: వేప (Neem).
• తెలంగాణ అడవులు:
  1. గోదావరి లోయ అడవులు: ఆదిలాబాద్, కుమురంభీం ఆసిఫాబాద్, మంచిర్యాల, నిర్మల్, జయశంకర్ భూపాలపల్లి, ములుగు, భద్రాద్రి కొత్తగూడెం – రాష్ట్రంలో అత్యధిక అడవులు ఇక్కడే. టేకు (Teak) అడవులకు ప్రసిద్ధి.
  2. కవ్వాల్ పులుల అభయారణ్యం (Kawal Tiger Reserve): నిర్మల్-మంచిర్యాల ప్రాంతం; 2012లో పులుల అభయారణ్యంగా ప్రకటన.
  3. అమ్రాబాద్ పులుల అభయారణ్యం (Amrabad Tiger Reserve): నల్లమల కొండల్లో, నాగర్‌కర్నూల్-నల్గొండ ప్రాంతం; ఉమ్మడి NSTR విభజన తర్వాత తెలంగాణ భాగం.
  4. ఏటూరునాగారం వన్యప్రాణి అభయారణ్యం: ములుగు జిల్లా; మేడారం సమ్మక్క-సారలమ్మ జాతర ఈ అటవీ ప్రాంతంలోనే.
  5. రాష్ట్ర వృక్షం: జమ్మి (Jammi – Prosopis cineraria).
  6. తెలంగాణకు హరితహారం: 2015లో ప్రారంభమైన భారీ మొక్కల పెంపకం కార్యక్రమం.
• ముఖ్య అటవీ ఉత్పత్తులు: టేకు, వెదురు, ఎర్రచందనం, తునికి ఆకు (బీడీ ఆకు), ఇప్ప పువ్వు, చింతపండు, తేనె, ఉసిరి – గిరిజనుల జీవనాధారం. కొండ ప్రాంతాల్లో పోడు వ్యవసాయం (Shifting Cultivation) సమస్య.
• అటవీ పెరుగుదల: ISFR 2021 ప్రకారం 2019తో పోలిస్తే అటవీ విస్తీర్ణం పెరుగుదలలో ఆంధ్రప్రదేశ్ మొదటి, తెలంగాణ రెండో స్థానంలో నిలిచాయి.

అడవుల నరికివేతను అడ్డుకోవడానికి ప్రభుత్వం చట్టాలు చేసింది; ప్రజలు ఉద్యమాలు చేశారు. ఏ చట్టం ఏ సంవత్సరం, ఏ ఉద్యమం ఎక్కడ, ఎవరి నాయకత్వంలో అనేది పరీక్షల్లో తరచూ వస్తుంది.

• చట్టాలు & విధానాలు:
  1. భారత అటవీ చట్టం (Indian Forest Act), 1927 – అడవులను రిజర్వ్డ్ (Reserved), రక్షిత (Protected), గ్రామ అడవులు (Village Forests)గా విభజించింది.
  2. 42వ రాజ్యాంగ సవరణ, 1976 – 'అడవులు', 'వన్యప్రాణుల రక్షణ' అంశాలను రాష్ట్ర జాబితా నుండి ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List)కు మార్చింది. ఆర్టికల్ 48A (ఆదేశిక సూత్రం), ఆర్టికల్ 51A(g) (ప్రాథమిక విధి) చేర్చింది.
  3. అటవీ సంరక్షణ చట్టం (Forest Conservation Act), 1980 – అటవీ భూమిని ఇతర అవసరాలకు మళ్లించాలంటే కేంద్ర అనుమతి తప్పనిసరి. 2023 సవరణతో దీని పేరు 'వన్ (సంరక్షణ్ ఏవం సంవర్ధన్) అధినియమ్, 1980'గా మారింది.
  4. జాతీయ అటవీ విధానం, 1988 – 33% భూభాగం అడవుల కింద ఉండాలనే లక్ష్యం.
  5. సంయుక్త అటవీ యాజమాన్యం (Joint Forest Management – JFM), 1990 – అడవుల రక్షణలో స్థానిక గ్రామ సమాజాల భాగస్వామ్యం. (ఉమ్మడి ఏపీలో 'వన సంరక్షణ సమితులు' ఈ పద్ధతిలో పని చేశాయి.)
  6. అటవీ హక్కుల చట్టం (Forest Rights Act), 2006 – అడవుల్లో నివసించే గిరిజనులు, సంప్రదాయ అటవీవాసులకు భూమి, అటవీ ఉత్పత్తులపై హక్కులు.
  7. CAMPA చట్టం (Compensatory Afforestation Fund Act), 2016 – అటవీ భూమి మళ్లింపుకు బదులుగా వసూలు చేసిన నిధులతో ప్రత్యామ్నాయ అడవుల పెంపకం.
• ఉద్యమాలు:
  1. బిష్ణోయి ఉద్యమం (1730): రాజస్థాన్, ఖేజర్లి – అమృతా దేవి; ఖెజ్రీ చెట్ల కోసం ప్రాణత్యాగం.
  2. చిప్కో ఉద్యమం (Chipko, 1973): ఉత్తరాఖండ్ (అప్పటి ఉత్తరప్రదేశ్) చమోలి జిల్లా. చెట్లను కౌగిలించుకుని నరికివేతను అడ్డుకున్నారు. నాయకులు – సుందర్‌లాల్ బహుగుణ, చండీ ప్రసాద్ భట్, గౌరా దేవి.
  3. అప్పికో ఉద్యమం (Appiko, 1983): కర్ణాటక, ఉత్తర కన్నడ జిల్లా – పాండురంగ హెగ్డే; చిప్కోకు దక్షిణ భారత రూపం.
  4. సైలెంట్ వ్యాలీ ఉద్యమం: కేరళ – జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టుకు వ్యతిరేకంగా; తర్వాత సైలెంట్ వ్యాలీని జాతీయ ఉద్యానవనంగా (1984) ప్రకటించారు.
• వన మహోత్సవం (Van Mahotsav):
  1. 1950లో కె.ఎం. మున్షీ ప్రారంభించారు
  2. ప్రతి సంవత్సరం జూలై మొదటి వారంలో మొక్కలు నాటే వేడుక.
• సామాజిక అడవులు (Social Forestry): ఈ పదాన్ని జాతీయ వ్యవసాయ కమిషన్ (1976) ఉపయోగించింది – రోడ్ల పక్కన, బంజరు భూముల్లో, గ్రామ ఉమ్మడి భూముల్లో చెట్ల పెంపకం. వ్యవసాయ అడవులు (Agro-forestry) – పంటలతో పాటు పొలాల్లో చెట్లు.
• ముఖ్య దినాలు:
  1. ప్రపంచ అటవీ దినోత్సవం – మార్చి 21
  2. ప్రపంచ పర్యావరణ దినోత్సవం – జూన్ 5.