భారత గిరిజన తెగలు (Tribes of India)

గిరిజనులు (Tribals / ఆదివాసీలు) అడవులు, కొండ ప్రాంతాల్లో తమదైన భాష, సంస్కృతి, ఆచారాలతో జీవించే సమూహాలు. వారి రక్షణ, అభివృద్ధి కోసం రాజ్యాంగం 'షెడ్యూల్డ్ తెగలు (Scheduled Tribes – ST)' అనే ప్రత్యేక వర్గాన్ని గుర్తించింది.

• ఆర్టికల్ 366(25): షెడ్యూల్డ్ తెగలు అంటే ఆర్టికల్ 342 ప్రకారం ప్రకటించిన తెగలు.
• ఆర్టికల్ 342: రాష్ట్ర గవర్నర్‌తో సంప్రదించి రాష్ట్రపతి ST జాబితాను ప్రకటిస్తారు. ఆ జాబితాలో మార్పులు పార్లమెంటు చట్టం ద్వారానే చేయాలి.
• ST గుర్తింపు ప్రమాణాలు – లోకూర్ కమిటీ (Lokur Committee, 1965):
  1. ఆదిమ లక్షణాలు (Primitive traits)
  2. విశిష్ట సంస్కృతి (Distinctive culture)
  3. భౌగోళిక ఏకాంతం (Geographical isolation)
  4. బయటివారితో కలవడానికి సంకోచం (Shyness of contact)
  5. వెనుకబాటుతనం (Backwardness)
• ఆర్టికల్ 244 – షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు:
  1. 5వ షెడ్యూల్: షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల పరిపాలన – 10 రాష్ట్రాలు (ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, ఛత్తీస్‌గఢ్, గుజరాత్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, జార్ఖండ్, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, ఒడిశా, రాజస్థాన్). గిరిజన సలహా మండలి (Tribes Advisory Council) ఉంటుంది.
  2. 6వ షెడ్యూల్: స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా మండళ్లు (Autonomous District Councils) – అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరాం (4 రాష్ట్రాలు).
• ఇతర ముఖ్య ఆర్టికల్స్:
  1. ఆర్టికల్ 15(4), 16(4): విద్య, ఉద్యోగాల్లో ప్రత్యేక నిబంధనలు/రిజర్వేషన్లు.
  2. ఆర్టికల్ 46: SC, STల విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాల పెంపు (ఆదేశిక సూత్రం).
  3. ఆర్టికల్ 275(1): గిరిజన సంక్షేమానికి కేంద్రం నుండి ప్రత్యేక గ్రాంట్లు.
  4. ఆర్టికల్ 330, 332: లోక్‌సభ, శాసనసభల్లో ST సీట్ల రిజర్వేషన్.
  5. ఆర్టికల్ 338A: జాతీయ షెడ్యూల్డ్ తెగల కమిషన్ (NCST) – 89వ సవరణ, 2003 ద్వారా SC కమిషన్ నుండి వేరు చేశారు.
• గిరిజన వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Tribal Affairs): 1999లో ఏర్పాటు.

ప్రపంచంలో అత్యధిక గిరిజన జనాభా ఉన్న దేశాల్లో భారత్ ఒకటి. జనగణన 2011 ప్రకారం దేశంలో 700కు పైగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సమూహాలు ఉన్నాయి. వీరిలో ఎక్కువ మంది మధ్య భారతం, ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో నివసిస్తున్నారు.

• మొత్తం ST జనాభా: సుమారు 10.43 కోట్లు – దేశ జనాభాలో 8.6%.
• సుమారు 90% మంది గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో నివసిస్తున్నారు.
• ST లింగ నిష్పత్తి: సుమారు 990 – జాతీయ సగటు (943) కంటే ఎక్కువ.
• ST అక్షరాస్యత: సుమారు 59% – జాతీయ సగటు కంటే తక్కువ.
• ST జనాభా సంఖ్యలో అత్యధిక రాష్ట్రాలు:
  1. 1. మధ్యప్రదేశ్ (దేశ ST జనాభాలో సుమారు 14.7%)
  2. 2. మహారాష్ట్ర
  3. 3. ఒడిశా
• రాష్ట్ర జనాభాలో ST శాతం అత్యధికం:
  1. లక్షద్వీప్ (UT) – సుమారు 94.8%
  2. మిజోరాం – సుమారు 94.4% (రాష్ట్రాల్లో అత్యధికం)
  3. తర్వాత నాగాలాండ్, మేఘాలయ.
• ST జనాభా లేని రాష్ట్రాలు/UTలు: పంజాబ్, హర్యానా, ఢిల్లీ, చండీగఢ్, పుదుచ్చేరి – ఇక్కడ షెడ్యూల్డ్ తెగలను ప్రకటించలేదు.
• అతిపెద్ద తెగలు (జనాభా పరంగా):
  1. 1. భిల్ (Bhil) – దేశంలో అతిపెద్ద తెగ.
  2. 2. గోండు (Gond).
  3. తర్వాత సంతాల్ (Santhal) వంటి తెగలు.
• ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్: ST జనాభా సుమారు 7%. గోదావరి లోయ, ఉత్తరాంధ్ర ఏజెన్సీ, నల్లమల, ఆదిలాబాద్ అడవుల్లో ఎక్కువ.
• భాషా కుటుంబాల ప్రకారం తెగలు:
  1. ఆస్ట్రిక్ (ముండా) భాషలు: సంతాల్, ముండా, హో, సవర.
  2. ద్రావిడ భాషలు: గోండు, ఓరాన్ (కురుఖ్), కోయ, చెంచు.
  3. టిబెటో-బర్మన్ భాషలు: ఈశాన్య తెగలు – నాగా, మిజో, బోడో, గారో.

అన్ని గిరిజన తెగలూ ఒకే స్థాయిలో లేవు. కొన్ని తెగలు ఇంకా వేట, ఆహార సేకరణ మీదే ఆధారపడి, జనాభా తగ్గుతున్న స్థితిలో ఉన్నాయి. వీరిని ప్రత్యేకంగా గుర్తించి PVTGలు (Particularly Vulnerable Tribal Groups) అంటారు.

• చరిత్ర: ధేబర్ కమిషన్ (Dhebar Commission, 1960–61) గిరిజనుల్లో అసమానతలను గుర్తించింది. 1973లో 'ఆదిమ గిరిజన సమూహాలు (Primitive Tribal Groups – PTGs)'గా ప్రత్యేక వర్గం ఏర్పడింది. 2006లో పేరును PVTGsగా మార్చారు.
• గుర్తింపు ప్రమాణాలు:
  1. వ్యవసాయానికి ముందు దశ సాంకేతికత (Pre-agricultural technology) – వేట, ఆహార సేకరణ.
  2. తక్కువ అక్షరాస్యత.
  3. నిలకడగా ఉన్న లేదా తగ్గుతున్న జనాభా.
  4. జీవనాధార (Subsistence) ఆర్థిక వ్యవస్థ.
• మొత్తం PVTGలు: 75 – 18 రాష్ట్రాలు + అండమాన్ & నికోబార్ దీవుల్లో.
• అత్యధిక PVTGలు ఉన్న రాష్ట్రం: ఒడిశా (13).
• ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో 12 PVTGలు – రెండో స్థానం.
• తెలుగు రాష్ట్రాల ముఖ్య PVTGలు:
  1. చెంచు (నల్లమల), కోలాం (ఆదిలాబాద్), కొండరెడ్డి (గోదావరి లోయ), తోటి (ఆదిలాబాద్).
  2. కొండసవర, బోండో పోరజ, గదబ తెగలు (ఉత్తరాంధ్ర ఏజెన్సీ).
• ఇతర రాష్ట్రాల ఉదాహరణలు: బైగా (మధ్యప్రదేశ్), తోడా (తమిళనాడు – నీలగిరి), బోండో (ఒడిశా), అండమాన్‌లోని జారవా, ఓంగే, సెంటినలీస్, గ్రేట్ అండమానీస్, నికోబార్‌లోని షోంపెన్.
• PM-JANMAN (ప్రధానమంత్రి జనజాతి ఆదివాసీ న్యాయ మహా అభియాన్):
  1. 15 నవంబర్ 2023న ఝార్ఖండ్‌లోని ఖుంటి నుండి ప్రారంభం.
  2. PVTG ఆవాసాలకు ఇళ్లు, రోడ్లు, తాగునీరు, విద్యుత్, ఆరోగ్యం, విద్య.
• జనజాతీయ గౌరవ్ దివస్ (Janjatiya Gaurav Divas): నవంబర్ 15 – బిర్సా ముండా జయంతి, 2021 నుండి.

భారతదేశంలోని గిరిజనులను భౌగోళికంగా కొన్ని ప్రాంతాలుగా విభజించవచ్చు. 'ఈ తెగ ఏ రాష్ట్రానికి చెందింది?' అనేది పరీక్షల్లో అత్యధికంగా అడిగే ప్రశ్న.

• ఈశాన్య ప్రాంతం:
  1. నాగాలు (నాగాలాండ్), మిజోలు (మిజోరాం), బోడోలు (అస్సాం).
  2. ఖాసీ, గారో (మేఘాలయ) – మాతృస్వామిక (Matrilineal) సమాజాలు; ఆస్తి కుమార్తెలకు సంక్రమిస్తుంది.
  3. అపతానీ (Apatani) – అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని జీరో లోయ, వరి-చేపల సాగుకు ప్రసిద్ధి.
• మధ్య భారతం (అతిపెద్ద గిరిజన ప్రాంతం):
  1. గోండు – మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, మహారాష్ట్ర, తెలంగాణ.
  2. బైగా – మధ్యప్రదేశ్ (PVTG).
  3. సంతాల్ – ఝార్ఖండ్, పశ్చిమ బెంగాల్, ఒడిశా. వీరి భాష సంతాలీ, లిపి 'ఓల్ చికి (Ol Chiki)' – పండిత్ రఘునాథ్ ముర్ము రూపొందించారు. సంతాలీ 92వ సవరణ (2003) ద్వారా 8వ షెడ్యూల్‌లో చేరింది.
  4. ముండా, ఓరాన్, హో – ఝార్ఖండ్.
• పశ్చిమ భారతం:
  1. భిల్ – రాజస్థాన్, గుజరాత్, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర; దేశంలో అతిపెద్ద తెగ. భగోరియా పండుగ ప్రసిద్ధం.
  2. మీనా – రాజస్థాన్.
  3. వార్లీ (Warli) – మహారాష్ట్ర; వార్లీ చిత్రకళకు ప్రసిద్ధి.
• దక్షిణ భారతం:
  1. తోడా – నీలగిరి కొండలు (తమిళనాడు); గేదెల పోషణ, ప్రత్యేక గుడిసెలు.
  2. కోట, బడగ, ఇరుల, కురుంబ – నీలగిరి ప్రాంతం.
  3. తెలుగు రాష్ట్రాలు: చెంచు, కోయ, గోండు, లంబాడ, సవర, కొండరెడ్డి, యానాది, ఎరుకల.
• హిమాలయ ప్రాంతం:
  1. గద్దీ – హిమాచల్ ప్రదేశ్ (గొర్రెల కాపరులు).
  2. భోటియా – ఉత్తరాఖండ్; థారు – ఉత్తరప్రదేశ్/ఉత్తరాఖండ్ తరాయ్ ప్రాంతం.
  3. లెప్చా – సిక్కిం.
• అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు:
  1. గ్రేట్ అండమానీస్, ఓంగే (లిటిల్ అండమాన్), జారవా (దక్షిణ, మధ్య అండమాన్), సెంటినలీస్ (నార్త్ సెంటినల్ దీవి – బయటివారి ప్రవేశం నిషేధం) – నీగ్రిటో (Negrito) మూలం.
  2. షోంపెన్ (గ్రేట్ నికోబార్), నికోబారీస్ – మంగోలాయిడ్ మూలం. నికోబారీస్ దీవుల్లో అతిపెద్ద తెగ.
  3. నికోబారీస్ తప్ప మిగిలిన ఐదు తెగలూ PVTGలు.

చెంచులు తెలుగు రాష్ట్రాల్లో అత్యంత ప్రాచీనమైన, ఇప్పటికీ ఎక్కువగా అడవిపై ఆధారపడి జీవించే తెగ. వీరు PVTG జాబితాలో ఉన్నారు. APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో చెంచుల గురించి తరచుగా అడుగుతారు.

• నివాస ప్రాంతం: నల్లమల అడవులు (Nallamala Hills).
• తెలంగాణ: నాగర్‌కర్నూల్, నల్గొండ జిల్లాలు – అమ్రాబాద్ టైగర్ రిజర్వ్ ప్రాంతం.
• ఆంధ్రప్రదేశ్: కర్నూలు, నంద్యాల, ప్రకాశం, గుంటూరు/పల్నాడు ప్రాంతాలు – నాగార్జునసాగర్-శ్రీశైలం టైగర్ రిజర్వ్.
• జీవన విధానం:
  1. వేట (విల్లు-బాణాలు), ఆహార సేకరణ (Food Gathering).
  2. తేనె సేకరణ, చింతపండు, ఇప్పపువ్వు, దుంపలు వంటి చిన్న అటవీ ఉత్పత్తులు (Minor Forest Produce) సేకరణ.
  3. చిన్న చిన్న నివాస సమూహాల్లో (పెంటలు/గూడేలు) నివసిస్తారు.
• భాష: తెలుగు మాండలికం మాట్లాడతారు.
• సంస్కృతి, విశ్వాసాలు:
  1. అహోబిలం నరసింహస్వామి 'చెంచు లక్ష్మి'ని వివాహం చేసుకున్నాడని జానపద గాథ – అందుకే చెంచులు నరసింహస్వామిని తమ అల్లుడిగా భావిస్తారు.
  2. శ్రీశైలం మల్లికార్జున స్వామి ఆలయంతోనూ వీరికి సంప్రదాయ సంబంధం ఉంది.
• అధ్యయనం: ఆస్ట్రియన్ మానవశాస్త్రవేత్త క్రిస్టోఫ్ వాన్ ఫ్యూరర్-హైమెన్‌డార్ఫ్ (Christoph von Fürer-Haimendorf) చెంచులపై 'The Chenchus' పుస్తకం రాశారు.
• సంక్షేమ సంస్థలు: చెంచుల కోసం ప్రత్యేక సమగ్ర గిరిజనాభివృద్ధి సంస్థలు (ITDA) – శ్రీశైలం (ఆంధ్రప్రదేశ్), మన్ననూర్ (తెలంగాణ).
• సమస్యలు: టైగర్ రిజర్వ్‌ల వల్ల అటవీ హక్కుల పరిమితి, పోషకాహార లోపం, తక్కువ అక్షరాస్యత, యురేనియం తవ్వకాల ప్రతిపాదనపై ఆందోళనలు.

కోయలు గోదావరి నది లోయలో నివసించే పెద్ద గిరిజన తెగ. వీరు తమను తాము 'కోయతూర్ (Koitur)' అని పిలుచుకుంటారు. ఆసియాలోనే అతిపెద్ద గిరిజన జాతరగా పేరొందిన మేడారం జాతర కోయల సంప్రదాయ పండుగ.

• నివాస ప్రాంతం: గోదావరి నదికి ఇరువైపులా ఉన్న అడవులు.
• తెలంగాణ: భద్రాద్రి కొత్తగూడెం, ములుగు, జయశంకర్ భూపాలపల్లి, మహబూబాబాద్ జిల్లాలు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్: గోదావరి ఏజెన్సీ ప్రాంతాలు (అల్లూరి సీతారామరాజు, ఏలూరు జిల్లాలు).
• ఛత్తీస్‌గఢ్, ఒడిశాలోనూ ఉన్నారు.
• భాష:
  1. కోయ భాష – ద్రావిడ భాషా కుటుంబం
  2. చాలామంది తెలుగు కూడా మాట్లాడతారు.
• జీవనం: పోడు వ్యవసాయం (Podu – విస్థాపన సాగు / Shifting Cultivation), పశుపోషణ, అటవీ ఉత్పత్తుల సేకరణ.
• మేడారం సమ్మక్క-సారలమ్మ జాతర:
  1. స్థలం: మేడారం, తాడ్వాయి మండలం, ములుగు జిల్లా (తెలంగాణ).
  2. రెండేళ్లకు ఒకసారి, మాఘ మాసంలో (జనవరి–ఫిబ్రవరి) జరుగుతుంది.
  3. సమ్మక్క (తల్లి), సారలమ్మ (కుమార్తె) – కాకతీయ రాజు ప్రతాపరుద్రుని సైన్యంతో పోరాడిన గిరిజన వీర వనితలుగా పూజిస్తారు.
  4. భక్తులు తమ బరువుకు సమానంగా బెల్లం ('బంగారం') సమర్పిస్తారు.
  5. 1996లో రాష్ట్ర పండుగగా ప్రకటించారు; ఆసియాలోనే అతిపెద్ద గిరిజన జాతరగా ప్రసిద్ధి.
• కేంద్ర గిరిజన విశ్వవిద్యాలయం: ములుగు జిల్లాలో 'సమ్మక్క సారక్క కేంద్ర గిరిజన విశ్వవిద్యాలయం' ఏర్పాటు (2023 చట్టం).
• పోరాట చరిత్ర: అల్లూరి సీతారామరాజు నడిపిన రంప తిరుగుబాటు (1922–24)లో కోయలు, కొండదొరలు పాల్గొన్నారు.
• ITDAలు (తెలంగాణ): భద్రాచలం, ఏటూరునాగారం – కోయ ప్రాంతాల కోసం.

గోండులు మధ్య భారతంలో విస్తరించిన పెద్ద తెగ – దేశంలో జనాభా పరంగా రెండో అతిపెద్ద తెగ. తెలంగాణలో వీరు ప్రధానంగా ఉత్తర సరిహద్దు జిల్లాల్లో (పాత ఆదిలాబాద్) నివసిస్తారు. వీరిని రాజ్ గోండులు అని కూడా అంటారు.

• నివాస ప్రాంతం (తెలంగాణ): ఆదిలాబాద్, కుమురం భీం ఆసిఫాబాద్, నిర్మల్, మంచిర్యాల జిల్లాలు. ITDA – ఉట్నూర్.
• భాష: గోండి (Gondi) – ద్రావిడ భాషా కుటుంబం.
• సాంస్కృతిక విశేషాలు:
  1. గుస్సాడి నృత్యం (Gussadi Dance): దీపావళి సమయంలో జరిగే 'దండారి' ఉత్సవంలో నెమలి ఈకల తలపాగాతో చేసే నృత్యం. గుస్సాడి నృత్యకారుడు కనకరాజుకు 2021లో పద్మశ్రీ లభించింది.
  2. గోండుల సంప్రదాయ కథకులు, గాయకులుగా పర్ధాన్, తోటి తెగలు పని చేస్తాయి.
• నాగోబా జాతర:
  1. స్థలం: కేస్లాపూర్, ఇంద్రవెల్లి మండలం, ఆదిలాబాద్ జిల్లా.
  2. గోండులలోని మేస్రం (Mesram) వంశీయులు నాగదేవత (నాగోబా)ను పూజిస్తారు.
  3. పుష్య మాసంలో (జనవరి–ఫిబ్రవరి) జరుగుతుంది; జాతర సమయంలో 'దర్బార్' నిర్వహిస్తారు.
• కొమురం భీం (Komaram Bheem):
  1. 1901లో జన్మించిన గోండు యోధుడు.
  2. నిజాం ప్రభుత్వ అటవీ, రెవెన్యూ అధికారుల దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా పోరాడారు.
  3. నినాదం: 'జల్, జంగల్, జమీన్ (నీరు, అడవి, భూమి)'.
  4. జోడేఘాట్ కేంద్రంగా పోరాటం; 1940లో నిజాం పోలీసుల కాల్పుల్లో మరణించారు.
  5. 2016లో ఏర్పడిన జిల్లాకు 'కుమురం భీం ఆసిఫాబాద్' అని పేరు పెట్టారు.
• రాంజీ గోండు: 1857 కాలంలో నిర్మల్ ప్రాంతంలో బ్రిటిష్/నిజాం సేనలపై తిరుగుబాటు చేశారు. ఆయనను, అనుచరులను నిర్మల్‌లోని మర్రిచెట్టుకు ఉరి తీశారు ('వెయ్యి ఉరుల మర్రి').
• ఇంద్రవెల్లి కాల్పులు: 20 ఏప్రిల్ 1981 – భూమి హక్కుల కోసం సమావేశమైన గిరిజనులపై పోలీసు కాల్పులు.

లంబాడలను బంజారాలు, సుగాలీలు అని కూడా పిలుస్తారు. ఒకప్పుడు ఎద్దుల బండ్లపై ఉప్పు, ధాన్యం రవాణా చేసే సంచార వ్యాపార సమూహం (Nomadic Traders) వీరు. జనాభా పరంగా తెలంగాణలో అతిపెద్ద షెడ్యూల్డ్ తెగ లంబాడలే.

• పేర్లు: లంబాడ / లంబాడీ (తెలంగాణ), సుగాలి (ఆంధ్రప్రదేశ్ – ముఖ్యంగా రాయలసీమ), బంజారా (దేశవ్యాప్తంగా).
• నివాసం: 'తండాలు (Thandas)' అని పిలిచే ప్రత్యేక నివాస సమూహాలు – సాధారణంగా గ్రామాలకు కొంచెం దూరంగా ఉంటాయి.
• తెలంగాణ పంచాయతీరాజ్ చట్టం 2018 ద్వారా జనాభా తగిన స్థాయిలో ఉన్న తండాలను ప్రత్యేక గ్రామ పంచాయతీలుగా మార్చారు – 'మా తండా, మా రాజ్యం' అనే దీర్ఘకాల డిమాండ్ నెరవేరింది.
• భాష: గోర్ బోలి (Gor Boli) / లంబాడీ – దీనికి ప్రత్యేక లిపి లేదు.
• వేషధారణ: మహిళలు అద్దాలు, గవ్వలు, రంగురంగుల ఎంబ్రాయిడరీతో కూడిన దుస్తులు, భారీ వెండి ఆభరణాలు, దంతపు గాజులు ధరిస్తారు – దేశంలోనే ప్రత్యేకమైన వేషధారణ.
• పండుగలు:
  1. తీజ్ (Teej): శ్రావణ మాసంలో పెళ్లికాని అమ్మాయిలు బుట్టల్లో గోధుమ మొలకలను తొమ్మిది రోజులు పెంచి జరుపుకునే పండుగ.
  2. సేవాలాల్ మహారాజ్ జయంతి – బంజారాల ఆధ్యాత్మిక గురువు సంత్ సేవాలాల్ మహారాజ్.
• నృత్యం: లంబాడీ నృత్యం – వృత్తాకారంలో, పాటలతో చేసే మహిళల నృత్యం.
• జీవనం:
  1. ప్రస్తుతం ఎక్కువగా వ్యవసాయం, పశుపోషణ, కూలి పనులు
  2. విద్య, ఉద్యోగాల్లో ముందుకు వస్తున్నారు.
• తెలంగాణ ST రిజర్వేషన్: 2022లో తెలంగాణ ప్రభుత్వం విద్య, ఉద్యోగాల్లో ST రిజర్వేషన్‌ను 6% నుండి 10%కి పెంచింది.

చెంచు, కోయ, గోండు, లంబాడలతో పాటు తెలుగు రాష్ట్రాల్లో అనేక ఇతర గిరిజన తెగలు ఉన్నాయి. ఉత్తరాంధ్ర ఏజెన్సీ (తూర్పు కనుమలు), గోదావరి లోయ, ఆదిలాబాద్ అడవులు, దక్షిణ కోస్తా ప్రాంతాల్లో వీరు నివసిస్తారు.

• సవర (Savara / Saora):
  1. శ్రీకాకుళం, పార్వతీపురం మన్యం (పాత విజయనగరం) ఏజెన్సీ – ఒడిశా సరిహద్దు ప్రాంతం.
  2. భాష సోర – ఆస్ట్రో-ఆసియాటిక్ (ముండా) కుటుంబం.
  3. గోడలపై వేసే 'ఇడిటాల్ (Idital)' చిత్రకళకు ప్రసిద్ధి. కొండసవరలు PVTG.
• కొండరెడ్డి (Konda Reddi):
  1. గోదావరి నది కొండ ప్రాంతాలు (పాపికొండలు చుట్టుపక్కల)
  2. పోడు వ్యవసాయం
  3. PVTG.
• కోలాం (Kolam):
  1. ఆదిలాబాద్ జిల్లా
  2. కోలామి భాష
  3. PVTG.
• తోటి (Thoti):
  1. ఆదిలాబాద్
  2. గోండుల సంప్రదాయ గాయకులు
  3. PVTG.
• గదబ (Gadaba):
  1. ఉత్తరాంధ్ర ఏజెన్సీ
  2. బోడో గదబ, గుటోబ్ గదబ – PVTGలు.
• అరకు లోయ తెగలు:
  1. బగత, వాల్మీకి, కొండదొర, పోరజ, గదబ వంటి తెగలు
  2. 'ధింసా (Dhimsa)' నృత్యం అరకు ప్రాంత గిరిజనుల ప్రసిద్ధ సామూహిక నృత్యం.
• యానాది (Yanadi):
  1. నెల్లూరు, తిరుపతి, ప్రకాశం జిల్లాలు
  2. చేపల వేట, పాములు పట్టడం. శ్రీహరికోట దీవి సంప్రదాయంగా యానాదుల నివాస ప్రాంతం.
• ఎరుకల (Yerukula):
  1. AP, తెలంగాణ రెండింటిలో
  2. బుట్టలు అల్లడం, పందుల పెంపకం, సోది (జోస్యం) చెప్పడం సంప్రదాయ వృత్తులు.
• ఉత్తరాంధ్ర ITDAలు: పాడేరు, రంపచోడవరం, సీతంపేట, పార్వతీపురం వంటి ITDAలు ఏజెన్సీ తెగల అభివృద్ధికి పని చేస్తాయి.
• పోరాట చరిత్ర: రంప తిరుగుబాటు (1922–24) – అల్లూరి సీతారామరాజు నాయకత్వంలో, తూర్పు కనుమల ఏజెన్సీ ప్రాంతంలో, మద్రాసు అటవీ చట్టం ఆంక్షలకు వ్యతిరేకంగా.

గిరిజనుల భూమి, అడవి, స్వయం పాలన హక్కులను రక్షించడానికి పార్లమెంటు ప్రత్యేక చట్టాలు చేసింది. వీటితో పాటు విద్య, ఆదాయం కోసం అనేక పథకాలు అమలవుతున్నాయి.

• గిరిజన విధాన దృక్పథాలు:
  1. ఏకాంత విధానం (Isolation) – వెరియర్ ఎల్విన్ (Verrier Elwin) 'జాతీయ ఉద్యానవన' విధానం.
  2. కలుపుకోవడం (Assimilation) – జి.ఎస్. ఘుర్యే (G.S. Ghurye) వాదన.
  3. సమైక్యత (Integration) – నెహ్రూ 'గిరిజన పంచశీల' – స్వతంత్ర భారత విధానం ఇదే.
• PESA చట్టం 1996 (Panchayats Extension to Scheduled Areas Act):
  1. 24 డిసెంబర్ 1996; దిలీప్ సింగ్ భూరియా కమిటీ సిఫారసుల ఆధారంగా.
  2. 73వ సవరణ (భాగం IX) పంచాయతీ నిబంధనలను 5వ షెడ్యూల్ ప్రాంతాలకు విస్తరించింది.
  3. గ్రామ సభకు భూసేకరణపై సంప్రదింపు, చిన్న అటవీ ఉత్పత్తుల యాజమాన్యం, సంప్రదాయ వివాద పరిష్కారం వంటి అధికారాలు.
• అటవీ హక్కుల చట్టం 2006 (Forest Rights Act – FRA):
  1. షెడ్యూల్డ్ తెగలు & ఇతర సంప్రదాయ అటవీ నివాసుల (అటవీ హక్కుల గుర్తింపు) చట్టం.
  2. 13 డిసెంబర్ 2005 నాటికి సాగులో ఉన్న అటవీ భూమికి గరిష్టంగా 4 హెక్టార్ల వరకు వ్యక్తిగత హక్కు.
  3. ఇతర సంప్రదాయ అటవీ నివాసులు (OTFD) – కనీసం మూడు తరాలు (75 సంవత్సరాలు) అక్కడ నివసించినట్లు నిరూపించాలి.
  4. సామూహిక అటవీ హక్కులు (Community Forest Rights) కూడా గుర్తిస్తుంది.
• ముఖ్య పథకాలు/సంస్థలు:
  1. గిరిజన ఉప ప్రణాళిక (Tribal Sub-Plan) – 5వ పంచవర్ష ప్రణాళిక (1974) నుండి.
  2. సమగ్ర గిరిజనాభివృద్ధి సంస్థలు (ITDA) – తెలంగాణలో ఉట్నూర్, భద్రాచలం, ఏటూరునాగారం, మన్ననూర్.
  3. TRIFED – 1987; గిరిజన ఉత్పత్తుల మార్కెటింగ్.
  4. ప్రధానమంత్రి వన్ ధన్ యోజన – 2018; చిన్న అటవీ ఉత్పత్తులకు విలువ జోడింపు.
  5. ఏకలవ్య మోడల్ రెసిడెన్షియల్ స్కూల్స్ (EMRS) – గిరిజన విద్యార్థులకు నాణ్యమైన విద్య.
  6. ఇందిరా గాంధీ జాతీయ గిరిజన విశ్వవిద్యాలయం – అమర్‌కంటక్ (మధ్యప్రదేశ్).
• ముఖ్య దినోత్సవాలు:
  1. ప్రపంచ ఆదివాసీ దినోత్సవం – ఆగస్టు 9
  2. జనజాతీయ గౌరవ్ దివస్ – నవంబర్ 15.