జల కాలుష్యం (Water Pollution)

నీటిలో హానికరమైన పదార్థాలు చేరి, అది తాగడానికి, వ్యవసాయానికి, జలచరాల జీవనానికి పనికిరాకుండా పోవడాన్ని జల కాలుష్యం అంటారు. భారతదేశంలో నదులు, చెరువులు, భూగర్భ జలాలు పెద్ద ఎత్తున కలుషితమవుతున్నాయి.

• పాయింట్ సోర్స్ (Point Source): ఒక నిర్దిష్ట చోట నుండి కాలుష్యం చేరడం. ఉదా: పరిశ్రమల వ్యర్థ జలాల పైపు, మురుగు కాలువ.
• నాన్-పాయింట్ సోర్స్ (Non-point Source): విస్తృత ప్రాంతం నుండి కాలుష్యం చేరడం. ఉదా: పొలాల నుండి పురుగుమందులు, ఎరువులు కొట్టుకొచ్చే వర్షపు నీరు.
• ప్రధాన కారణాలు:
  1. గృహ మురుగు నీరు (Domestic Sewage)
  2. పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు (భారీ లోహాలు, రసాయనాలు)
  3. వ్యవసాయ రసాయనాలు (ఎరువులు, పురుగుమందులు)
  4. చమురు చిందటం (Oil Spills)
  5. ఉష్ణ కాలుష్యం (Thermal Pollution): విద్యుత్ కేంద్రాల నుండి వేడి నీరు నదిలోకి వదలడం
  6. ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలు
  7. శవాలు, దహన అస్థికలు, మతపరమైన కార్యక్రమాల వ్యర్థాలు
• జల వనరులు: భూమిపై ఉన్న మొత్తం నీటిలో తాగడానికి పనికొచ్చే మంచినీరు చాలా తక్కువ.
• సహజ కారణాలు: మట్టి కోత, ఆకులు కుళ్లడం, ఖనిజాల కరగడం వల్ల కూడా నీరు కలుషితం కావచ్చు.

నీరు ఎంత కలుషితమో తెలుసుకోవడానికి శాస్త్రవేత్తలు కొన్ని కొలతలు వాడతారు. BOD, DO ముఖ్యమైనవి; ఒకదానికొకటి వ్యతిరేక సంబంధం ఉంటుంది. పరీక్షల్లో దీనిపై నేరుగా ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• BOD (Biochemical Oxygen Demand – జీవ రసాయన ఆక్సిజన్ డిమాండ్): నీటిలోని సేంద్రియ వ్యర్థాలను సూక్ష్మజీవులు విచ్ఛిన్నం చేయడానికి అవసరమయ్యే ఆక్సిజన్ పరిమాణం.
• BOD ఎక్కువగా ఉంటే నీరు ఎక్కువ కలుషితం.
• BOD తక్కువగా ఉంటే నీరు శుభ్రంగా ఉన్నట్టు.
• DO (Dissolved Oxygen – కరిగిన ఆక్సిజన్): నీటిలో కరిగి ఉన్న ఆక్సిజన్.
• DO ఎక్కువైతే నీరు ఆరోగ్యకరం
• చేపలకు కనీసం సుమారు 4–5 mg/L అవసరం.
• DO తగ్గితే చేపలు చనిపోతాయి.
• COD (Chemical Oxygen Demand): రసాయనికంగా అన్ని పదార్థాలను ఆక్సీకరణం చేయడానికి కావలసిన ఆక్సిజన్. సాధారణంగా COD విలువ BOD కంటే ఎక్కువ.
• సంబంధం:
  1. BOD పెరిగితే DO తగ్గుతుంది
  2. DO తగ్గితే జలచరాలు ప్రమాదంలో పడతాయి.
• తాగునీటి pH: సుమారు 6.5 నుండి 8.5 మధ్య ఉండాలి.
• సూచిక జీవులు: కొలీఫార్మ్ బ్యాక్టీరియా (E. coli) నీటిలో మల కాలుష్యాన్ని సూచిస్తుంది.

సరస్సులు, చెరువుల్లో పోషకాలు అధికంగా చేరి ఆల్గే విపరీతంగా పెరిగే ప్రక్రియ యూట్రోఫికేషన్. విషపదార్థాలు ఆహార గొలుసులో పైకి పోయేకొద్దీ సాంద్రత పెరగడాన్ని జీవ వర్ధనం అంటారు.

• యూట్రోఫికేషన్ (Eutrophication):
  1. కారణం: ఎరువుల్లోని నైట్రేట్లు, ఫాస్ఫేట్లు, డిటర్జెంట్లు, మురుగు నీరు చెరువుల్లో చేరడం.
  2. ఫలితం: నీటిపై ఆల్గే పొర (Algal Bloom) ఏర్పడి సూర్యకాంతి, ఆక్సిజన్ తగ్గి చేపలు చనిపోతాయి.
  3. సహజ యూట్రోఫికేషన్ చాలా నెమ్మదిగా; మానవ చర్యల వల్ల వేగవంతమైతే దాన్ని 'కల్చరల్ యూట్రోఫికేషన్' అంటారు.
• నీటి హయసింథ్ (Water Hyacinth – Eichhornia): బయటి నుండి వచ్చిన ఆక్రమణ మొక్క. చెరువులు, కాలువల్లో విపరీతంగా పెరిగి నీటి ప్రవాహాన్ని అడ్డుకుంటుంది. దీన్ని 'బెంగాల్ భీభత్సం (Terror of Bengal)' అంటారు.
• జీవ వర్ధనం (Biomagnification): విషపదార్థాలు (DDT, పాదరసం) ఆహార గొలుసులో ఒక్కో స్థాయి దాటే కొద్దీ కణజాలాల్లో ఎక్కువగా పేరుకుపోవడం.
• ఉదాహరణ: DDT నీటిలో తక్కువ → చిన్న చేపల్లో ఎక్కువ → పెద్ద చేపల్లో ఇంకా ఎక్కువ → గద్దలు, మనుషుల్లో అత్యధికం.
• జీవ సంచయనం (Bioaccumulation): ఒక జీవిలో కాలక్రమేణా విషం పేరుకుపోవడం.
• తెలుగు రాష్ట్రాల ఉదాహరణ: కొల్లేరు సరస్సులో, హుస్సేన్ సాగర్ వంటి నీటి వనరుల్లో మురుగు, కాలుష్యం చేరడం ఆందోళన కలిగించే అంశం.

నీటిలో కరిగిన భారీ లోహాలు, రసాయనాల వల్ల అనేక వ్యాధులు వస్తాయి. ఏ వ్యాధికి ఏ కాలుష్య కారకం కారణమో జతలుగా పరీక్షల్లో అడుగుతారు. తెలంగాణలో ఫ్లోరోసిస్ ప్రాంతాలు చాలా ముఖ్యం.

• మినిమాటా వ్యాధి (Minamata Disease): పాదరసం (Mercury) కలుషిత చేపలు తినడం వల్ల. జపాన్‌లోని మినిమాటా బే (1956లో బయటపడింది) ప్రదేశం పేరు మీద ఈ పేరు వచ్చింది. నరాల వ్యవస్థ దెబ్బతింటుంది.
• ఇటై-ఇటై వ్యాధి (Itai-itai):
  1. కాడ్మియం (Cadmium) కలుషిత నీరు, బియ్యం వల్ల
  2. జపాన్‌లోనే
  3. ఎముకలు, మూత్రపిండాలు దెబ్బతింటాయి.
• బ్లూ బేబీ సిండ్రోమ్ (Blue Baby Syndrome): తాగునీటిలో నైట్రేట్లు ఎక్కువైతే శిశువుల రక్తంలో ఆక్సిజన్ రవాణా తగ్గి చర్మం నీలం రంగుకు మారుతుంది (Methemoglobinemia).
• ఫ్లోరోసిస్ (Fluorosis): తాగునీటిలో ఫ్లోరైడ్ ఎక్కువగా ఉంటే దంతాలు, ఎముకలు దెబ్బతింటాయి. పరిమితి సుమారు 1.5 mg/L.
• తెలంగాణలోని నల్గొండ జిల్లా ఫ్లోరైడ్ సమస్యకు ప్రసిద్ధి.
• 'మిషన్ భగీరథ' పథకం (తెలంగాణ) శుద్ధ తాగునీరు అందించడానికి ఉద్దేశించింది.
• ఆర్సెనిక్ విషం (Arsenic):
  1. భూగర్భ జలాల్లో ఆర్సెనిక్ – పశ్చిమ బెంగాల్, బంగ్లాదేశ్ ప్రాంతాల్లో
  2. చర్మ వ్యాధులు, క్యాన్సర్.
• నీటి ద్వారా వచ్చే వ్యాధులు: కలరా, టైఫాయిడ్, హెపటైటిస్-A, డయేరియా.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా పాదరసం – మినిమాటా; కాడ్మియం – ఇటై-ఇటై; నైట్రేట్ – బ్లూ బేబీ; ఫ్లోరైడ్ – ఫ్లోరోసిస్; ఆర్సెనిక్ – బ్లాక్ ఫుట్/చర్మ సమస్యలు.

నీటి కాలుష్యాన్ని నివారించడానికి భారతదేశంలో చేసిన మొదటి ప్రధాన పర్యావరణ చట్టం జల (కాలుష్య నివారణ & నియంత్రణ) చట్టం, 1974. దాని కింద కాలుష్య నియంత్రణ బోర్డులు ఏర్పడ్డాయి.

• చట్టం సంవత్సరం: 1974 (స్టాక్‌హోమ్ సదస్సు 1972 తర్వాత చేసిన మొదటి ప్రధాన చట్టం).
• కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ బోర్డు (CPCB): 1974 సెప్టెంబర్‌లో ఏర్పడింది. ప్రధాన కార్యాలయం న్యూఢిల్లీ.
• రాష్ట్ర కాలుష్య నియంత్రణ బోర్డులు (SPCB):
  1. ప్రతి రాష్ట్రంలో ఉంటాయి
  2. నీటి చట్టం అమలు చేస్తాయి.
• నీటి సెస్ చట్టం, 1977:
  1. కొన్ని పరిశ్రమలు వాడే నీటిపై సెస్ (పన్ను) విధిస్తుంది
  2. వచ్చిన నిధులు బోర్డుల పనులకు వాడతారు.
• సవరణలు:
  1. 1988లో శిక్షలు కఠినం చేశారు
  2. 2024లో 'జల (కాలుష్య నివారణ & నియంత్రణ) సవరణ' జరిగింది.
• పర్యావరణ (రక్షణ) చట్టం, 1986: విస్తృతమైన గొడుగు చట్టం – నీరు, గాలి, నేల అన్నింటినీ కవర్ చేస్తుంది.
• నదుల రక్షణకు ఇతర సంస్థలు: జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ (NGT) – 2010.

గంగా నది భారతదేశ సంస్కృతికి, లక్షల మంది జీవనానికి ఆధారం. దాన్ని శుద్ధి చేయడానికి ప్రభుత్వం అనేక కార్యక్రమాలు ప్రారంభించింది. వాటి క్రమం, సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో ముఖ్యం.

• గంగా కార్యాచరణ ప్రణాళిక (Ganga Action Plan – GAP): 1985లో ప్రారంభించారు (ప్రధానమంత్రి రాజీవ్ గాంధీ). 14 జూన్ 1986న వారణాసిలో అధికారికంగా ప్రారంభించారు.
• ఉద్దేశం: నదిలో మురుగు నీటిని శుద్ధి చేసి కాలుష్య భారం తగ్గించడం.
• జాతీయ నది పరిరక్షణ ప్రణాళిక (NRCP): 1995 – ఇతర నదులకూ GAP విస్తరించింది.
• గంగ జాతీయ నది: 2008లో గంగను జాతీయ నదిగా ప్రకటించారు.
• NGRBA (National Ganga River Basin Authority):
  1. 2009లో ఏర్పడింది
  2. ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షుడు.
• నమామి గంగే (Namami Gange): 2014లో ప్రకటించిన ప్రధాన కార్యక్రమం. సుమారు ₹20,000 కోట్ల బడ్జెట్ (2015లో కేంద్ర మంత్రిమండలి ఆమోదం).
• లక్ష్యాలు: మురుగు శుద్ధి ప్లాంట్లు, ఘాట్ల అభివృద్ధి, నది ఉపరితల శుభ్రత, అడవుల పెంపకం, జీవవైవిధ్యం.
• జాతీయ స్వచ్ఛ గంగా మిషన్ (NMCG): నమామి గంగే అమలు సంస్థ.
• జల్ జీవన్ మిషన్: 2019 – ప్రతి గ్రామీణ ఇంటికి కుళాయి నీరు అందించే పథకం.
• స్వచ్ఛ భారత్ అభియాన్: 2 అక్టోబర్ 2014 – పారిశుద్ధ్యం మెరుగుదల.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా GAP – 1985/86; NRCP – 1995; జాతీయ నది – 2008; NGRBA – 2009; నమామి గంగే – 2014.