ఘన వ్యర్థాలు & ఇ-వ్యర్థాల నిర్వహణ (Waste Management)

మనం రోజూ పారేసే చెత్త, పరిశ్రమల వ్యర్థాలు, ఆసుపత్రి వ్యర్థాలు అన్నీ కలిపి ఘన వ్యర్థాలు (Solid Waste) అంటారు. వీటిని సరిగ్గా నిర్వహించకపోతే నేల, నీరు, గాలి అన్నీ కలుషితమవుతాయి.

• జీవ విచ్ఛిన్న వ్యర్థాలు (Biodegradable): సూక్ష్మజీవులు కుళ్లబెట్టగలిగేవి. ఉదా: కూరగాయల తొక్కలు, ఆహార వ్యర్థాలు, ఆకులు, కాగితం, పేడ.
• జీవ విచ్ఛిన్నం కాని వ్యర్థాలు (Non-biodegradable): సులభంగా కుళ్లనివి. ఉదా: ప్లాస్టిక్, గాజు, లోహాలు, రబ్బరు, థర్మోకోల్.

• గృహ, పురపాలక వ్యర్థాలు (Municipal Solid Waste – MSW)
• పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు (Industrial Waste)
• వ్యవసాయ వ్యర్థాలు (Agricultural Waste) – పంట అవశేషాలు, గడ్డి
• బయోమెడికల్ వ్యర్థాలు (ఆసుపత్రులు, ల్యాబ్‌లు)
• ప్రమాదకర వ్యర్థాలు (Hazardous Waste) – రసాయనాలు, ఆమ్లాలు, భారలోహాలు
• ఇ-వ్యర్థాలు (E-waste) – పాడైన ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలు
• నిర్మాణ, కూల్చివేత వ్యర్థాలు (Construction & Demolition Waste)
• కాలుష్య కారకం: ప్లాస్టిక్ వంటి నాన్-బయోడిగ్రేడబుల్ వ్యర్థాలు వందల ఏళ్ళు నేలలో ఉండిపోతాయి.
• కుప్పల్లో వచ్చే వాయువు: చెత్త కుళ్లినప్పుడు మీథేన్ (CH₄) వాయువు వస్తుంది. ఇది శక్తివంతమైన హరితగృహ వాయువు.

వ్యర్థాలను తగ్గించడం, తిరిగి వాడటం, శుద్ధి చేయడం ద్వారా వాటి నిర్వహణ జరుగుతుంది. పరీక్షల్లో 3R, కంపోస్టింగ్, ల్యాండ్‌ఫిల్, భస్మీకరణంపై ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• 3R సూత్రం: తగ్గించు (Reduce), తిరిగి వాడు (Reuse), పునఃచక్రీయం చేయి (Recycle). వీటిలో 'Reduce' అత్యుత్తమం.
• శానిటరీ ల్యాండ్‌ఫిల్ (Sanitary Landfill): చెత్తను గుంతలో పేర్చి, పై నుండి మట్టి కప్పుతారు. అడుగున లైనింగ్ వేసి లీచేట్ (Leachate – చెత్త నుండి కారే విషపు ద్రవం) భూగర్భ జలంలో కలవకుండా చూస్తారు. మీథేన్ వాయువును సేకరించి ఇంధనంగా వాడవచ్చు.
• భస్మీకరణం (Incineration): అధిక ఉష్ణోగ్రతలో వ్యర్థాలను కాల్చి బూడిద చేయడం. ఆసుపత్రి వ్యర్థాలకు వాడతారు. దీనివల్ల వాయు కాలుష్యం రావచ్చు.
• కంపోస్టింగ్ (Composting): సేంద్రియ వ్యర్థాలను సూక్ష్మజీవుల ద్వారా ఎరువుగా మార్చడం.
• వర్మీకంపోస్టింగ్ (Vermicomposting): వానపాముల సాయంతో ఎరువు తయారీ. ఆ ఎరువును వర్మీకంపోస్టు అంటారు.
• పైరోలిసిస్ (Pyrolysis): ఆక్సిజన్ లేకుండా వేడి చేసి వ్యర్థాల నుండి ఇంధనం, వాయువులు పొందడం.
• వ్యర్థం నుండి శక్తి (Waste to Energy): చెత్తను కాల్చి లేదా బయోగ్యాస్‌గా మార్చి విద్యుత్ తయారు చేయడం.
• బయోగ్యాస్: పేడ, వ్యర్థాల నుండి వచ్చే మీథేన్ ప్రధాన వాయువు.
• డంపింగ్:
  1. తెరిచిన ప్రదేశంలో చెత్త పారేయడం – అత్యంత హానికరం
  2. దుర్వాసన, వ్యాధులు, లీచేట్ సమస్యలు.

భారత్‌లో ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణకు పర్యావరణ (రక్షణ) చట్టం 1986 కింద నియమాలు రూపొందించారు. 2000 నాటి పురపాలక ఘన వ్యర్థాల (నిర్వహణ & హ్యాండ్లింగ్) నియమాల స్థానంలో 2016లో కొత్త నియమాలు వచ్చాయి.

• ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణ నియమాలు 2016 (Solid Waste Management Rules, 2016): పాత MSW రూల్స్ 2000 స్థానంలో వచ్చాయి.
• పరిధి: పురపాలక సంఘాల పరిధి దాటి పట్టణ ప్రాంతాలు, జనాభా గల గ్రామాలు, విమానాశ్రయాలు, రైల్వే స్టేషన్లు, పరిశ్రమల టౌన్‌షిప్‌లు, ప్రభుత్వ సంస్థలకు కూడా వర్తిస్తాయి.

• తడి వ్యర్థాలు (Wet / Biodegradable)
• పొడి వ్యర్థాలు (Dry – ప్లాస్టిక్, కాగితం, లోహం, గాజు)
• ప్రమాదకర గృహ వ్యర్థాలు (Domestic Hazardous – శానిటరీ నాప్కిన్లు, డైపర్లు, బ్యాటరీలు, బల్బులు వంటివి)
• వ్యర్థాలు సృష్టించేవారి బాధ్యత: వ్యర్థాలు వేరు చేసి స్థానిక సంస్థకు లేదా అధీకృత వ్యక్తులకు ఇవ్వాలి. చెత్తను కాల్చడం, పారేయడం నిషేధం. యూజర్ ఫీజు చెల్లించాల్సి రావచ్చు.
• స్థానిక సంస్థల పాత్ర: మున్సిపాలిటీలు వ్యర్థాల సేకరణ, రవాణా, శుద్ధి, పారవేత బాధ్యతలు చూస్తాయి.
• స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్: 2 అక్టోబర్ 2014న ప్రారంభమైంది. బహిరంగ మలవిసర్జన నిర్మూలన, ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణ దీని లక్ష్యాలు.
• 'స్వచ్ఛ్ సర్వేక్షణ్': దేశంలోని నగరాల పరిశుభ్రత ర్యాంకింగ్ సర్వే.

కాలం చెల్లిన లేదా పాడైన కంప్యూటర్లు, మొబైల్ ఫోన్లు, టీవీలు, ఫ్రిజ్‌లు వంటి ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలను ఇ-వ్యర్థాలు (E-waste) అంటారు. సాంకేతికత వేగంగా మారడంతో ఇవి వేగంగా పెరుగుతున్నాయి.

• ఇ-వ్యర్థాల్లో ఉండే విషపదార్థాలు: సీసం (Lead), పాదరసం (Mercury), కాడ్మియం, క్రోమియం, బెరీలియం, ఆర్సెనిక్. ఇవి నేల, నీటిని కలుషితం చేసి ఆరోగ్యానికి హాని చేస్తాయి.
• విలువైన పదార్థాలు: బంగారం, వెండి, రాగి, పల్లాడియం వంటివి ఇ-వ్యర్థాల నుండి తిరిగి పొందవచ్చు. అందుకే దీన్ని 'అర్బన్ మైనింగ్' అనీ అంటారు.
• అసంఘటిత రంగం:
  1. భారత్‌లో చాలా ఇ-వ్యర్థాల రీసైక్లింగ్ అసురక్షిత పద్ధతుల్లో (ఆమ్లాలతో కరిగించడం, కాల్చడం) జరుగుతుంది
  2. ఇది కార్మికుల ఆరోగ్యానికి ప్రమాదం.
• ఇ-వ్యర్థాల (నిర్వహణ & హ్యాండ్లింగ్) నియమాలు: మొదటిసారి 2011లో వచ్చాయి (2012 నుండి అమలు). తర్వాత 2016లో కొత్త నియమాలు వచ్చాయి. అనంతరం ఇ-వేస్ట్ (మేనేజ్‌మెంట్) రూల్స్ 2022 వచ్చాయి, ఇవి 1 ఏప్రిల్ 2023 నుండి అమలులోకి వచ్చాయి.
• విస్తృత ఉత్పత్తిదారు బాధ్యత (Extended Producer Responsibility – EPR): ఉత్పత్తిదారులు తమ ఉత్పత్తుల చివరి దశ నిర్వహణ (సేకరణ, రీసైక్లింగ్) బాధ్యత తీసుకోవాలి.
• సేకరణ కేంద్రాలు: అధీకృత రీసైక్లర్లు, డీలర్లు, రీఫర్బిషర్ల వ్యవస్థ ఏర్పాటు.
• బేసెల్ ఒప్పందం (Basel Convention): ప్రమాదకర వ్యర్థాల సరిహద్దు రవాణా నియంత్రణపై ఒప్పందం (1989లో ఆమోదం, 1992లో అమలు). ఇ-వ్యర్థాల ఎగుమతిని నియంత్రించడంలో ఇదే కీలకం.

ప్లాస్టిక్ సులభంగా కుళ్లదు, నీటి వనరులు, సముద్రాలు, జంతువులకు ప్రమాదకరం. అందుకే భారత్‌లో ప్లాస్టిక్ నియంత్రణకు ప్రత్యేక నియమాలు ఉన్నాయి.

• ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల నిర్వహణ నియమాలు 2016 (Plastic Waste Management Rules, 2016): పర్యావరణ (రక్షణ) చట్టం 1986 కింద వచ్చాయి. తరువాత 2018, 2021, 2022 లలో సవరణలు జరిగాయి.
• సింగిల్ యూజ్ ప్లాస్టిక్ నిషేధం: ఒక్కసారి వాడి పారేసే కొన్ని ప్లాస్టిక్ వస్తువుల (ప్లాస్టిక్ స్టిక్స్‌తో ఇయర్ బడ్స్, బెలూన్ స్టిక్స్, ప్లాస్టిక్ జెండాలు, క్యాండీ స్టిక్స్, ఐస్‌క్రీమ్ స్టిక్స్, థర్మోకోల్ అలంకరణ మొదలైనవి) తయారీ, అమ్మకం, వాడకంపై నిషేధం 1 జూలై 2022 నుండి అమలైంది.
• క్యారీ బ్యాగుల మందం: ప్లాస్టిక్ క్యారీ బ్యాగుల కనీస మందం 50 మైక్రాన్ల నుండి 75 మైక్రాన్లకు (సెప్టెంబర్ 2021 నుండి), తర్వాత 120 మైక్రాన్లకు (31 డిసెంబర్ 2022 నుండి) పెంచారు.
• EPR: ప్లాస్టిక్ ప్యాకేజింగ్ ఉత్పత్తి చేసే ఉత్పత్తిదారులు, దిగుమతిదారులు, బ్రాండ్ యజమానులు వ్యర్థాల సేకరణ, రీసైక్లింగ్ బాధ్యత వహించాలి.
• ప్లాస్టిక్ తయారీ: ప్లాస్టిక్ పెట్రోలియం ఉప ఉత్పత్తుల నుండి తయారవుతుంది. పాలిథీన్ (PE), PVC, పాలిస్టైరిన్, PET ప్రధాన రకాలు.
• మైక్రోప్లాస్టిక్‌లు: 5 మి.మీ కంటే చిన్న ప్లాస్టిక్ ముక్కలు. ఇవి సముద్ర జీవుల ద్వారా ఆహార గొలుసులో చేరతాయి.
• పరిష్కారాలు: క్లాత్ లేదా జనపనార సంచులు వాడకం, రీసైక్లింగ్, బయోడిగ్రేడబుల్ ప్లాస్టిక్స్ (PLA) ఉపయోగం.

ఆసుపత్రుల వ్యర్థాల్లో వ్యాధికారక సూక్ష్మజీవులు ఉండవచ్చు. కాబట్టి వీటికి ప్రత్యేక నియమాలు, రంగుల కోడ్ ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో రంగుల కోడ్ తరచూ అడుగుతారు.

• బయోమెడికల్ వ్యర్థాల (నిర్వహణ) నియమాలు 2016 (Bio-Medical Waste Management Rules, 2016): ఆసుపత్రులు, క్లినిక్‌లు, ల్యాబ్‌లు, బ్లడ్ బ్యాంకులకు వర్తిస్తాయి.
• రంగుల కోడ్ (2016 నియమాల ప్రకారం):
  1. పసుపు (Yellow): శరీర భాగాలు, కణజాలం, రక్తంతో తడిసిన దూది, కట్లు, గడువు ముగిసిన మందులు – భస్మీకరణం లేదా లోతైన ఖననం
  2. ఎరుపు (Red): కలుషిత రీసైక్లబుల్ ప్లాస్టిక్ – ట్యూబులు, కాథెటర్లు, ఐవీ సెట్లు, సిరంజీ (సూదులు లేకుండా) – రీసైక్లింగ్
  3. తెలుపు (White / Translucent): సూదులు, బ్లేడ్లు వంటి పదునైన వస్తువులు (Sharps) – పంక్చర్ ప్రూఫ్ కంటైనర్
  4. నీలం (Blue): గాజు వస్తువులు, లోహ ఇంప్లాంట్లు – ప్రత్యేక కార్డ్‌బోర్డ్ పెట్టెలు
• ప్రమాదకర, ఇతర వ్యర్థాల (నిర్వహణ & సరిహద్దు రవాణా) నియమాలు 2016: హానికరమైన పారిశ్రామిక వ్యర్థాలను నియంత్రిస్తాయి (మొదట 'ప్రమాదకర వ్యర్థాల నియమాలు 1989').
• బ్యాటరీ వ్యర్థాల నిర్వహణ: 2022లో బ్యాటరీ వ్యర్థాల (నిర్వహణ) నియమాలు వచ్చాయి.
• పర్యవేక్షణ సంస్థ: కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి (CPCB), రాష్ట్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండళ్లు (SPCBs).
• వ్యర్థాలను కాల్చడం: ఆసుపత్రి వ్యర్థాలను సాధారణ చెత్తలో కలపడం నేరం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా పసుపు = శరీర భాగాలు; ఎరుపు = ప్లాస్టిక్; తెలుపు = సూదులు (పదునైనవి); నీలం = గాజు. 'ప-ఎ-తె-నీ' క్రమంలో గుర్తుపెట్టుకోండి.