వన్యప్రాణి & అటవీ చట్టాలు (Wildlife & Forest Acts)

వన్యప్రాణులను వేటాడటం, వాటి అవయవాల వ్యాపారం చేయడం నిషేధించడానికి, వాటి నివాస ప్రాంతాలను కాపాడటానికి భారత పార్లమెంటు 1972లో వన్యప్రాణి (రక్షణ) చట్టం (Wildlife (Protection) Act) చేసింది. పర్యావరణ చట్టాల్లో పరీక్షల్లో అత్యధికంగా అడిగేది ఇదే.

• చట్టం సంవత్సరం: 1972. స్టాక్‌హోమ్ సదస్సు (1972) అదే సంవత్సరం జరిగింది.
• లక్ష్యం:
  1. వన్యప్రాణులు, పక్షులు, మొక్కల రక్షణ
  2. వేటను నిషేధించడం
  3. జాతీయ పార్కులు, అభయారణ్యాల ఏర్పాటు.
• రాజ్యాంగ ఆధారం: 1976లో 42వ సవరణ ద్వారా 'అడవులు', 'వన్యప్రాణుల రక్షణ' అంశాలను రాష్ట్ర జాబితా నుండి ఉమ్మడి జాబితాకు (Concurrent List) మార్చారు.
• ఆర్టికల్ 48A: పర్యావరణం, అడవులు, వన్యప్రాణుల రక్షణ రాష్ట్ర బాధ్యత (ఆదేశిక సూత్రం).
• ఆర్టికల్ 51A(g): ప్రకృతిని కాపాడటం ప్రతి పౌరుడి ప్రాథమిక విధి.
• అమలు అధికారులు: ముఖ్య వన్యప్రాణి సంరక్షకుడు (Chief Wildlife Warden) రాష్ట్ర స్థాయిలో అధిపతి. ఆయన కింద వన్యప్రాణి వార్డెన్లు ఉంటారు.
• జాతీయ వన్యప్రాణి బోర్డు (National Board for Wildlife): దీనికి ప్రధానమంత్రి అధ్యక్షుడు. రాష్ట్ర వన్యప్రాణి బోర్డుకు ముఖ్యమంత్రి అధ్యక్షుడు.
• వన్యప్రాణి వారోత్సవం: ప్రతి సంవత్సరం అక్టోబర్ 1 నుండి 7 వరకు.

వన్యప్రాణి చట్టంలో జంతువులు, మొక్కలను వాటి అరుదైన స్థాయిని బట్టి షెడ్యూళ్లుగా (Schedules) విభజించారు. ఏ షెడ్యూల్‌లో ఉంటే శిక్ష అంత కఠినంగా ఉంటుంది.

• మొదటి షెడ్యూల్ (Schedule I) మరియు రెండో షెడ్యూల్ మొదటి భాగం (Part II of Schedule II): అత్యంత కఠిన రక్షణ, అత్యధిక శిక్షలు.
• ఉదాహరణలు: పులి, సింహం, ఏనుగు, ఖడ్గమృగం, గంగా డాల్ఫిన్ వంటి అరుదైన జాతులు.
• III, IV షెడ్యూళ్లు: రక్షణ ఉంటుంది కానీ శిక్షలు తక్కువ. వీటిలో జింకలు, అనేక పక్షులు, సరీసృపాలు ఉంటాయి.
• V షెడ్యూల్ (అసలు చట్టంలో): హానికర జంతువులు (Vermin) – కాకి, ఎలుక, గబ్బిలం రకాలు వంటివి. వీటిని వేటాడవచ్చు.
• VI షెడ్యూల్ (అసలు చట్టంలో): నిర్దేశిత మొక్కల సాగు, వ్యాపార నియంత్రణ.
• 2022 సవరణ: షెడ్యూళ్ల సంఖ్యను తగ్గించి నాలుగుకు కుదించారు. CITES ఒప్పందం అమలుకు చట్టపరమైన ఆధారం కల్పించారు.
• వేట నిషేధం: అనుమతి లేకుండా షెడ్యూల్ జంతువులను వేటాడటం నేరం. అత్యవసర పరిస్థితుల్లో ప్రాణ రక్షణ కోసం మాత్రమే మినహాయింపు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 'ఒకటి అంటే ఉన్నతం' – Schedule I లోని జంతువులకు అత్యంత ఉన్నత రక్షణ.

వన్యప్రాణి చట్టం పలు రకాల రక్షిత ప్రాంతాలను (Protected Areas) ఏర్పాటు చేసే అధికారం ఇస్తుంది. వాటి మధ్య తేడాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• వన్యప్రాణి అభయారణ్యం (Wildlife Sanctuary) – సెక్షన్ 18: రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ప్రకటిస్తుంది.
• కొన్ని మానవ కార్యకలాపాలు (పశువుల మేత, కలప సేకరణ) అనుమతితో కొనసాగవచ్చు.
• దీని హోదాను రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తగ్గించవచ్చు, కానీ జాతీయ వన్యప్రాణి బోర్డు సలహా అవసరం.
• జాతీయ పార్కు (National Park) – సెక్షన్ 35: ఇక్కడ మేత, ప్రైవేటు హక్కులు, వేట అన్నీ నిషేధం. సరిహద్దులు కఠినంగా ఉంటాయి.
• భారతదేశ మొదటి జాతీయ పార్కు: హెయిలీ జాతీయ పార్కు (1936) – ఇప్పుడు జిమ్ కార్బెట్ జాతీయ పార్కు (ఉత్తరాఖండ్).
• సంరక్షణ రిజర్వు (Conservation Reserve) – సెక్షన్ 36A: ప్రభుత్వ భూముల్లో, 2002 సవరణతో వచ్చింది.
• సముదాయ రిజర్వు (Community Reserve) – సెక్షన్ 36C: ప్రైవేటు లేదా సామాజిక భూముల్లో, స్థానిక ప్రజల భాగస్వామ్యంతో, 2002 సవరణతో వచ్చింది.
• టైగర్ రిజర్వు: సెక్షన్ 38V ప్రకారం రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, NTCA సలహాతో ప్రకటిస్తుంది.

వన్యప్రాణి చట్టాన్ని కాలానుగుణంగా సవరిస్తూ కొత్త సంస్థలను, నిబంధనలను చేర్చారు. ఏ సవరణలో ఏమి వచ్చిందో తెలుసుకోవడం ముఖ్యం.

• 1991 సవరణ:
  1. వేట, వ్యాపారంపై కఠిన శిక్షలు
  2. మొక్కల రక్షణ (షెడ్యూల్ VI) చేర్చారు.
• 2002 సవరణ:
  1. సంరక్షణ రిజర్వు, సముదాయ రిజర్వు భావనలు
  2. కేంద్ర జంతు ప్రదర్శనశాల అథారిటీ (Central Zoo Authority) చట్టబద్ధం.
• 2006 సవరణ:
  1. జాతీయ పులి సంరక్షణ ప్రాధికార సంస్థ (NTCA)
  2. వన్యప్రాణి నేర నియంత్రణ బ్యూరో (Wildlife Crime Control Bureau – WCCB) ఏర్పాటుకు ఆధారం.
• NTCA అధ్యక్షుడు కేంద్ర పర్యావరణ మంత్రి.
• టైగర్ రిజర్వుల్లో 'కోర్ (క్లిష్ట పులి ఆవాసం)', 'బఫర్' జోన్ల భావన.
• 2022 సవరణ: షెడ్యూళ్ల కుదింపు, CITES అమలు, ఆక్రమణ విదేశీ జాతులపై (Invasive Alien Species) నియంత్రణ నిబంధనలు.
• కేంద్ర జంతు ప్రదర్శనశాల అథారిటీ (CZA): జూల గుర్తింపు, నియంత్రణ చేస్తుంది.
• వన్యప్రాణి నేర నియంత్రణ బ్యూరో (WCCB): వన్యప్రాణి నేరాలపై గూఢచార సమాచారం సేకరించి, రాష్ట్రాలతో సమన్వయం చేస్తుంది.

మన అడవులను నియంత్రించే మొదటి చట్టాలు బ్రిటిష్ కాలంలో వచ్చాయి. 1927 చట్టమే ఇప్పటికీ ప్రాథమిక అటవీ చట్టం. స్వతంత్ర భారతంలో అటవీ విధానాలు 1952, 1988లో రూపొందాయి.

• భారత అటవీ చట్టం 1865: మొదటి చట్టం. తరువాత 1878 చట్టం అడవులను రిజర్వు, రక్షిత, గ్రామ అడవులుగా విభజించింది.
• భారత అటవీ చట్టం 1927: ప్రస్తుత ప్రాథమిక చట్టం. ఇందులో మూడు రకాల అడవులు:
• రిజర్వు అడవులు (Reserved Forests):
  1. అత్యంత కఠిన నియంత్రణ
  2. ప్రజలకు ప్రవేశం ఉండదు.
• రక్షిత అడవులు (Protected Forests):
  1. కొంత నియంత్రణ
  2. హక్కులు రికార్డు చేస్తారు.
• గ్రామ అడవులు (Village Forests): గ్రామ సముదాయం ఉపయోగానికి.
• జాతీయ అటవీ విధానం 1952: దేశ భౌగోళిక విస్తీర్ణంలో 33% అడవులు ఉండాలి.
• కొండ ప్రాంతాల్లో 60%, మైదాన ప్రాంతాల్లో 20% లక్ష్యం.
• జాతీయ అటవీ విధానం 1988: లక్ష్యం 33% (కొండల్లో మూడింట రెండొంతులు). స్థానిక ప్రజల భాగస్వామ్యంతో అటవీ నిర్వహణకు (Joint Forest Management) ప్రాధాన్యం.
• వనమహోత్సవం: 1950లో కె.ఎం. మున్షీ ప్రారంభించారు. ప్రతి సంవత్సరం జులై మొదటి వారంలో చెట్లు నాటుతారు.

అడవులను ఇతర అవసరాలకు (గనులు, పరిశ్రమలు, ప్రాజెక్టులు) మళ్లించడాన్ని నియంత్రించడానికి అటవీ (సంరక్షణ) చట్టం 1980 వచ్చింది. అడవుల నరికివేత పెరగడం ఈ చట్టానికి నేపథ్యం.

• చట్టం సంవత్సరం: 1980.
• ప్రధాన నిబంధన: అటవీ భూమిని అటవీయేతర అవసరాలకు వినియోగించాలంటే కేంద్ర ప్రభుత్వ ముందస్తు అనుమతి తప్పనిసరి.
• ఉద్దేశం: అడవుల నరికివేతను అడ్డుకోవడం, పర్యావరణ సమతుల్యత కాపాడటం.
• ప్రత్యామ్నాయ అడవుల పెంపకం: అటవీ భూమి వాడితే దానికి బదులు మరోచోట అడవులు పెంచాలి (Compensatory Afforestation). దీని నిధుల కోసం 2016లో 'పరిహార అటవీకరణ నిధి చట్టం (CAF Act)' వచ్చింది.
• 2023 సవరణ: అటవీ (సంరక్షణ) సవరణ చట్టం 2023 ద్వారా ఈ చట్టం పేరును 'వన (సంరక్షణ్ ఏవం సంవర్ధన్) అధినియమ్' గా మార్చారు.
• సరిహద్దుల వెంబడి, జాతీయ ప్రాముఖ్యం గల కొన్ని ప్రాజెక్టులకు మినహాయింపులు ఇచ్చారు.
• ఈ మార్పులపై పర్యావరణవేత్తల నుండి విమర్శలు వచ్చాయి.
• సుప్రీంకోర్టు తీర్పు (గోదావర్మన్ కేసు, 1996): 'అటవీ' అనే పదానికి నిఘంటు అర్థం ప్రకారం విస్తృత నిర్వచనం ఇచ్చి, రికార్డులతో సంబంధం లేకుండా అన్ని అడవులకూ రక్షణ కల్పించింది.

శతాబ్దాలుగా అడవుల్లో ఉంటున్న గిరిజనులకు, ఇతర సంప్రదాయ అటవీ వాసులకు వారి హక్కులను చట్టబద్ధంగా గుర్తించడానికి 2006లో అటవీ హక్కుల చట్టం (Forest Rights Act – FRA) వచ్చింది. తెలుగు రాష్ట్రాల్లో గిరిజన సంక్షేమం కోణంలో ఇది చాలా ముఖ్యమైనది.

• పూర్తి పేరు: షెడ్యూల్డ్ తెగలు, ఇతర సంప్రదాయ అటవీ వాసుల (అటవీ హక్కుల గుర్తింపు) చట్టం, 2006. ఇది 2008 జనవరి నుండి అమలులోకి వచ్చింది.
• గుర్తించే హక్కులు:
  1. వ్యక్తిగత హక్కు: సాగు చేస్తున్న అటవీ భూమిపై హక్కు.
  2. సామూహిక హక్కులు: చిన్న అటవీ ఉత్పత్తుల సేకరణ (తేనె, ఆకులు, చింతపండు), మేత, నీటి వనరుల వినియోగం.
  3. అటవీ నిర్వహణ హక్కు: సామూహిక అటవీ వనరులను కాపాడే హక్కు.
• గ్రామసభ పాత్ర: హక్కుల గుర్తింపు ప్రక్రియను మొదలు పెట్టేది గ్రామసభ (Gram Sabha).
• PESA చట్టం 1996: షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో గ్రామసభలకు అధికారాలిచ్చే చట్టం (Panchayats Extension to Scheduled Areas Act).
• జీవవైవిధ్య చట్టం 2002: జీవ వనరులపై ప్రయోజనాల పంపిణీకి (Access and Benefit Sharing) వీలు కల్పిస్తుంది. జాతీయ జీవవైవిధ్య ప్రాధికార సంస్థ (NBA) చెన్నైలో ఉంది.