NGT & పర్యావరణ సంస్థలు (NGT & Institutions)

పర్యావరణ సంబంధిత కేసులను త్వరగా, నిపుణుల సహాయంతో పరిష్కరించడానికి ఏర్పాటైన ప్రత్యేక న్యాయస్థానమే జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ (National Green Tribunal – NGT). పర్యావరణ న్యాయం రంగంలో ఇది అత్యంత ముఖ్యమైన సంస్థ.

• చట్టం: జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ చట్టం, 2010.
• ఏర్పాటు తేదీ: 2010 అక్టోబర్ 18.
• ముందు సంస్థలు:
  1. జాతీయ పర్యావరణ అప్పీలేట్ అథారిటీ (NEAA) 1997
  2. జాతీయ పర్యావరణ ట్రిబ్యునల్ చట్టం 1995. వాటి స్థానంలో NGT వచ్చింది.
• ప్రత్యేకత: ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్ తరువాత ప్రత్యేక పర్యావరణ ట్రిబ్యునల్ ఏర్పాటు చేసిన మూడో దేశం భారత్.
• ప్రధాన బెంచ్: న్యూఢిల్లీ.
• ప్రాంతీయ బెంచీలు: భోపాల్, పుణే, కోల్‌కతా, చెన్నై. దక్షిణ భారత రాష్ట్రాలైన తెలుగు రాష్ట్రాల కేసులు చెన్నై బెంచ్ పరిధిలోకి వస్తాయి.
• సభ్యులు:
  1. అధ్యక్షుడు (Chairperson): సుప్రీంకోర్టు రిటైర్డ్ న్యాయమూర్తి.
  2. న్యాయ సభ్యులు (Judicial Members): హైకోర్టు రిటైర్డ్ న్యాయమూర్తులు.
  3. నిపుణ సభ్యులు (Expert Members): పర్యావరణ రంగ నిపుణులు.
• మొదటి అధ్యక్షుడు: జస్టిస్ లోకేశ్వర్ సింగ్ పంటా.

NGT అన్ని పర్యావరణ చట్టాల కేసులనూ విచారించదు. ఏడు నిర్దిష్ట చట్టాల కింద వచ్చే సివిల్ కేసులను మాత్రమే చూస్తుంది. ఏవి ఉన్నాయి, ఏవి లేవు అనే ప్రశ్న పరీక్షల్లో తరచూ వస్తుంది.

• NGT పరిధిలోని ఏడు చట్టాలు:
  1. జల (కాలుష్య నివారణ, నియంత్రణ) చట్టం 1974
  2. జల (కాలుష్య నివారణ, నియంత్రణ) సెస్ చట్టం 1977
  3. అటవీ (సంరక్షణ) చట్టం 1980
  4. వాయు (కాలుష్య నివారణ, నియంత్రణ) చట్టం 1981
  5. పర్యావరణ (రక్షణ) చట్టం 1986
  6. ప్రజా బాధ్యత బీమా చట్టం 1991
  7. జీవవైవిధ్య చట్టం 2002
• పరిధిలో లేనివి: వన్యప్రాణి (రక్షణ) చట్టం 1972, భారత అటవీ చట్టం 1927 వంటివి NGT పరిధిలో లేవు.
• ప్రక్రియ:
  1. సివిల్ ప్రక్రియా నియమావళి (CPC) కఠినంగా వర్తించదు
  2. సహజ న్యాయ సూత్రాలను పాటిస్తుంది.
• వేగం: కేసును దాఖలు చేసిన 6 నెలల్లో పరిష్కరించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.
• అప్పీలు: NGT తీర్పులపై 90 రోజుల్లో సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీలు చేయవచ్చు.
• సూత్రాలు: సుస్థిర అభివృద్ధి, జాగ్రత్త సూత్రం (Precautionary Principle), 'కాలుష్యం చేసినవాడే చెల్లించాలి (Polluter Pays)' సూత్రాలను పాటిస్తుంది.
• పరిహారం: పర్యావరణ నష్టానికి పరిహారం, పునరుద్ధరణ చర్యలను ఆదేశించవచ్చు.

కేంద్ర స్థాయిలో పర్యావరణ విధానాలు రూపొందించేది పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ (MoEFCC). దాని కింద అనేక పరిశోధన, నియంత్రణ సంస్థలు పనిచేస్తాయి.

• పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ: 1985లో ఏర్పాటు. 2014లో పేరు 'పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పుల శాఖ' గా మారింది. 1980లో ఏర్పడిన పర్యావరణ విభాగం 1985లో పూర్తి శాఖగా మారింది.
• కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి (CPCB): 1974లో జల చట్టం కింద ఏర్పాటు. 1981 వాయు చట్టంతో వాయు కాలుష్య బాధ్యత కూడా చేపట్టింది. ప్రధాన కార్యాలయం న్యూఢిల్లీ. రాష్ట్రాల్లో రాష్ట్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండళ్లు (SPCB) ఉంటాయి.
• భారత అటవీ సర్వే సంస్థ (FSI):
  1. 1981లో ఏర్పాటు
  2. డెహ్రాడూన్‌లో కార్యాలయం. ప్రతి రెండేళ్లకోసారి 'భారత అటవీ స్థితి నివేదిక (ISFR)' ప్రచురిస్తుంది.
• భారత వన్యప్రాణి సంస్థ (WII):
  1. డెహ్రాడూన్
  2. వన్యప్రాణి పరిశోధన, శిక్షణ.
• జాతీయ జీవవైవిధ్య ప్రాధికార సంస్థ (NBA):
  1. 2003లో జీవవైవిధ్య చట్టం కింద ఏర్పాటు
  2. కార్యాలయం చెన్నై.
• భారత బొటానికల్ సర్వే (BSI): 1890లో స్థాపన, కోల్‌కతా.
• భారత జంతు సర్వే (ZSI): 1916లో స్థాపన, కోల్‌కతా.
• జాతీయ పులి సంరక్షణ ప్రాధికార సంస్థ (NTCA):
  1. 2006 వన్యప్రాణి చట్టం సవరణ ద్వారా చట్టబద్ధ హోదా
  2. ప్రధాన కార్యాలయం న్యూఢిల్లీ.
• జాతీయ పర్యావరణ ఇంజనీరింగ్ పరిశోధనా సంస్థ (NEERI): నాగ్‌పూర్.

పర్యావరణ కేసుల్లో కోర్టులు కొన్ని ప్రధాన సూత్రాలను ఆధారంగా తీసుకుంటాయి. ఈ సూత్రాలతో పాటు ప్రాజెక్టులకు అవసరమైన పర్యావరణ ప్రభావ మదింపు (EIA) కూడా పరీక్షలకు ముఖ్యం.

• సుస్థిర అభివృద్ధి (Sustainable Development): భావి తరాల అవసరాలకు భంగం కలగకుండా ప్రస్తుత అవసరాలు తీర్చుకునే అభివృద్ధి.
• జాగ్రత్త సూత్రం (Precautionary Principle): శాస్త్రీయంగా పూర్తి నిర్ధారణ లేకపోయినా, నష్టం జరిగే ప్రమాదం ఉంటే ముందుగా చర్యలు తీసుకోవాలి.
• కాలుష్యం చేసినవాడే చెల్లించాలి (Polluter Pays Principle): కాలుష్యం సృష్టించిన వారే నష్ట పరిహారం, శుభ్రపరిచే ఖర్చు భరించాలి.
• ప్రజా విశ్వాస సిద్ధాంతం (Public Trust Doctrine): నీరు, గాలి, అడవులు వంటి సహజ వనరులను ప్రభుత్వం ప్రజల తరఫున ట్రస్టీగా కాపాడాలి.
• ఆర్టికల్ 21: పరిశుభ్రమైన, ఆరోగ్యకర పర్యావరణం పొందే హక్కు జీవించే హక్కులో భాగమని సుప్రీంకోర్టు వ్యాఖ్యానించింది.
• పర్యావరణ ప్రభావ మదింపు (EIA): ప్రాజెక్టు ప్రారంభానికి ముందే దాని పర్యావరణ ప్రభావాన్ని అంచనా వేసే ప్రక్రియ.
• EIA నోటిఫికేషన్:
  1. 1994లో మొదటిసారి
  2. 2006లో కొత్తది వచ్చింది.
• ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ (Public Hearing) ఇందులో ముఖ్య దశ.
• ఎం.సి. మెహతా కేసులు: ఎం.సి. మెహతా పేరుతో వచ్చిన అనేక సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు పర్యావరణ న్యాయశాస్త్రాన్ని రూపొందించాయి.

పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో ఇంకా అనేక సంస్థలు, విధానాలు, పథకాలు ఉన్నాయి. చిన్న ప్రశ్నలుగా తరచూ ఇవి వస్తాయి.

• జాతీయ పర్యావరణ విధానం (National Environment Policy): 2006లో ఆమోదం.
• జాతీయ వాతావరణ మార్పు కార్యాచరణ ప్రణాళిక (NAPCC):
  1. 2008లో ప్రారంభం
  2. ఎనిమిది జాతీయ మిషన్లు (సౌర మిషన్, గ్రీన్ ఇండియా మిషన్ వంటివి).
• జాతీయ గంగా నది మండలి (National Ganga Council): గంగా శుద్ధి కోసం. 'నమామి గంగే' కార్యక్రమం 2014లో ప్రారంభం.
• జన్యు ఇంజనీరింగ్ అనుమతి కమిటీ (GEAC): జన్యుమార్పిడి పంటలు, ఉత్పత్తులకు అనుమతి ఇచ్చే సంస్థ.
• జంతు సంక్షేమ బోర్డు (AWBI):
  1. 1962లో ఏర్పాటు
  2. జంతువుల పట్ల క్రూరత్వ నివారణ చట్టం 1960 కింద. ఈ చట్టం ప్రకారం జంతు హింస నిషేధం.
• కేంద్ర జంతు ప్రదర్శనశాల అథారిటీ (CZA): జూల నియంత్రణ.
• భారత అటవీ పరిశోధన, విద్యా మండలి (ICFRE): డెహ్రాడూన్.
• ప్రత్యామ్నాయ అటవీకరణ నిధి నిర్వహణ ప్రాధికార సంస్థ (CAMPA): పరిహార అటవీకరణ నిధుల నిర్వహణ.
• తెలుగు రాష్ట్రాల్లో: ఆంధ్రప్రదేశ్ కాలుష్య నియంత్రణ మండలి (APPCB), తెలంగాణ కాలుష్య నియంత్రణ మండలి (TSPCB) రాష్ట్ర స్థాయిలో కాలుష్య నియంత్రణ చేస్తాయి.