అంతర్జాతీయ పర్యావరణ ఒప్పందాలు – UNFCCC, పారిస్ (International Conventions)

ప్రపంచ దేశాలు పర్యావరణ సమస్యలపై కలిసి చర్చించడం 1972 స్టాక్‌హోమ్ సదస్సుతో మొదలైంది. ఆ తరువాత జరిగిన ప్రధాన సదస్సుల వరుస క్రమం పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం.

• స్టాక్‌హోమ్ సదస్సు 1972: స్వీడన్‌లోని స్టాక్‌హోమ్‌లో జూన్ 5–16 తేదీల్లో జరిగిన ఐక్యరాజ్యసమితి మానవ పర్యావరణ సదస్సు (UNCHE).
• ఈ సదస్సు కారణంగా జూన్ 5ను 'ప్రపంచ పర్యావరణ దినోత్సవం' గా జరుపుతున్నారు.
• ఐక్యరాజ్యసమితి పర్యావరణ కార్యక్రమం (UNEP) 1972లో ఏర్పడింది
• ప్రధాన కార్యాలయం నైరోబీ (కెన్యా).
• ఈ సదస్సులో పాల్గొన్న భారత ప్రధాని: ఇందిరా గాంధీ.
• బ్రండ్‌ట్‌ల్యాండ్ కమిషన్ 1987: 'మన ఉమ్మడి భవిష్యత్తు (Our Common Future)' నివేదిక. 'సుస్థిర అభివృద్ధి (Sustainable Development)' భావనను ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చింది.
• రియో భూమి సదస్సు 1992: బ్రెజిల్‌లోని రియో డి జనీరోలో జరిగిన ఐక్యరాజ్యసమితి పర్యావరణ, అభివృద్ధి సదస్సు (UNCED).
• ఫలితాలు: రియో ప్రకటన, ఎజెండా 21, UNFCCC, జీవవైవిధ్య ఒప్పందం (CBD).
• జోహన్నెస్‌బర్గ్ సదస్సు 2002: సుస్థిర అభివృద్ధి ప్రపంచ సదస్సు (WSSD).
• రియో+20 సదస్సు 2012: ఇక్కడ సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాల (SDGs) ఆలోచన వచ్చింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 72 – స్టాక్‌హోమ్, 92 – రియో, 2002 – జోహన్నెస్‌బర్గ్, 2012 – రియో+20. పది సంవత్సరాల వ్యవధిలో వరుసగా.

వాతావరణ మార్పును ఎదుర్కోవడానికి ప్రపంచ దేశాలు చేసుకున్న ప్రధాన ఒప్పందం UNFCCC. దాని కింద చట్టబద్ధమైన లక్ష్యాలను నిర్ణయించిన ఒప్పందం క్యోటో ప్రోటోకాల్.

• UNFCCC (United Nations Framework Convention on Climate Change):
  1. 1992 రియో సదస్సులో సంతకాలకు ఉంచారు
  2. 1994లో అమలులోకి వచ్చింది.
• దేశాల వార్షిక సమావేశాన్ని COP (Conference of the Parties) అంటారు.
• మొదటి COP: 1995, బెర్లిన్ (జర్మనీ).
• ఈ ఒప్పందంలో 'సాధారణ కానీ విభిన్న బాధ్యతలు (Common but Differentiated Responsibilities – CBDR)' సూత్రం ఉంది. అభివృద్ధి చెందిన దేశాలపై ఎక్కువ బాధ్యత.
• క్యోటో ప్రోటోకాల్ 1997: COP-3, క్యోటో (జపాన్). 2005లో అమలులోకి వచ్చింది.
• అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు హరితగృహ వాయువుల ఉద్గారాలను తగ్గించాలనే చట్టబద్ధ లక్ష్యాలు.
• మొదటి కట్టుబాటు కాలం: 2008–2012.
• కొలిచే వాయువులు: కార్బన్ డయాక్సైడ్ (CO₂), మీథేన్ (CH₄), నైట్రస్ ఆక్సైడ్ (N₂O), HFCలు, PFCలు, సల్ఫర్ హెక్సాఫ్లోరైడ్ (SF₆).
• యంత్రాంగాలు: కార్బన్ క్రెడిట్ వ్యాపారం, స్వచ్ఛ అభివృద్ధి యంత్రాంగం (Clean Development Mechanism – CDM).
• ఇతర COP సదస్సులు: బాలి (COP-13, 2007, ఇండోనేషియా), కోపెన్‌హాగన్ (COP-15, 2009, డెన్మార్క్), కాన్‌కున్ (COP-16, 2010, మెక్సికో), డర్బన్ (COP-17, 2011).
• దోహా సవరణ 2012: క్యోటో ప్రోటోకాల్ కాలాన్ని 2020 వరకు పొడిగించింది.

క్యోటో తరువాత ప్రపంచ దేశాలన్నీ పాల్గొనే కొత్త ఒప్పందమే పారిస్ ఒప్పందం. ఇందులో ప్రతి దేశం తన స్వంత లక్ష్యాలను నిర్ణయించుకుంటుంది.

• పారిస్ ఒప్పందం (Paris Agreement): COP-21, పారిస్ (ఫ్రాన్స్), 2015 డిసెంబర్‌లో ఆమోదం. 2016 నవంబర్ 4న అమలులోకి వచ్చింది.
• ప్రధాన లక్ష్యం:
  1. ప్రపంచ సగటు ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదలను పారిశ్రామిక పూర్వ స్థాయి కంటే 2°C కంటే చాలా తక్కువగా ఉంచడం
  2. 1.5°C కి పరిమితం చేయడానికి ప్రయత్నించడం.
• జాతీయ నిర్ణీత తోడ్పాటు (NDC): ప్రతి దేశం స్వచ్ఛందంగా తన లక్ష్యాలను ప్రకటిస్తుంది, ప్రతి ఐదేళ్లకు సమీక్ష చేస్తుంది.
• భారత్ ఆమోదం: 2016 అక్టోబర్ 2 (గాంధీ జయంతి)న భారత్ ఈ ఒప్పందాన్ని ఆమోదించింది.
• COP-26, గ్లాస్గో 2021: భారత ప్రధాని 'పంచామృతం' లక్ష్యాలను ప్రకటించారు.
• 2030 నాటికి శిలాజేతర ఇంధన సామర్థ్యం 500 గిగావాట్లు.
• 2030 నాటికి ఇంధన అవసరాల్లో 50% పునరుత్పాదక వనరుల నుండి.
• 2030 నాటికి కర్బన ఉద్గారాలు 100 కోట్ల టన్నులు తగ్గించడం.
• 2005 స్థాయితో పోలిస్తే ఆర్థిక వ్యవస్థ కర్బన తీవ్రత 45% తగ్గించడం (2030 నాటికి).
• 2070 నాటికి నికర శూన్య ఉద్గారాలు (Net Zero) సాధించడం.
• అంతర్జాతీయ సౌర కూటమి (ISA):
  1. భారత్, ఫ్రాన్స్ కలిసి 2015 పారిస్ సదస్సులో ప్రారంభించాయి
  2. ప్రధాన కార్యాలయం గురుగ్రామ్ (హరియాణా).

ఓజోన్ పొరను, ప్రమాదకర రసాయనాలను, విషపూరిత వ్యర్థాలను నియంత్రించడానికి అనేక అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలు ఉన్నాయి. పేర్లు, సంవత్సరాలు, ఏ అంశంపై అనేది పరీక్షల్లో సాధారణ ప్రశ్న.

• వియన్నా ఒప్పందం 1985: ఓజోన్ పొర రక్షణకు ఉమ్మడి చట్రం.
• మాంట్రియల్ ప్రోటోకాల్ 1987: ఓజోన్ క్షీణింపజేసే పదార్థాల (CFCలు మొదలైనవి) ఉత్పత్తి, వినియోగాన్ని దశలవారీగా తగ్గించడం. 1989లో అమలులోకి వచ్చింది.
• ఇది అత్యంత విజయవంతమైన పర్యావరణ ఒప్పందంగా భావిస్తారు.
• కిగాలీ సవరణ 2016: HFC వాయువులను తగ్గించడం.
• బేసెల్ ఒప్పందం 1989: ప్రమాదకర వ్యర్థాల సరిహద్దు దాటే రవాణా నియంత్రణ. 1992లో అమలులోకి వచ్చింది.
• రాటర్‌డామ్ ఒప్పందం 1998: ప్రమాదకర రసాయనాలు, పురుగుమందుల అంతర్జాతీయ వ్యాపారంలో ముందస్తు సమ్మతి (Prior Informed Consent).
• స్టాక్‌హోమ్ ఒప్పందం 2001: స్థిర సేంద్రియ కాలుష్యకారకాలు (Persistent Organic Pollutants – POPs) నిషేధం, నియంత్రణ. 2004లో అమలు.
• మినామాటా ఒప్పందం 2013:
  1. పాదరసం (Mercury) వినియోగ నియంత్రణ
  2. జపాన్‌లో జరిగిన పాదరస విషప్రయోగ విషాదం పేరుతో. 2017లో అమలు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా బేసెల్ – వ్యర్థాలు; రాటర్‌డామ్ – రసాయనాల వ్యాపారం; స్టాక్‌హోమ్ – POPs; మినామాటా – పాదరసం; మాంట్రియల్ – ఓజోన్. నాలుగు 'ఒప్పందాల నగరాల' జాబితా కలిపి చదవండి.

జీవవైవిధ్యం, వన్యప్రాణుల వ్యాపారం, తడి నేలల రక్షణకు వేర్వేరు అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలున్నాయి. ఇవి భారతదేశం సభ్యత్వం ఉన్న ఒప్పందాలు కూడా.

• రామ్‌సర్ ఒప్పందం 1971:
  1. ఇరాన్‌లోని రామ్‌సర్ నగరంలో కుదిరింది
  2. 1975లో అమలు. అంతర్జాతీయ ప్రాముఖ్యం గల తడి నేలల రక్షణ. భారత్ 1982లో చేరింది. ఫిబ్రవరి 2న ప్రపంచ తడి నేలల దినోత్సవం.
• CITES 1973:
  1. అంతరించే వన్యప్రాణులు, మొక్కల అంతర్జాతీయ వ్యాపార నియంత్రణ. వాషింగ్టన్ ఒప్పందం అని కూడా అంటారు. 1975లో అమలు
  2. భారత్ 1976లో చేరింది.
• CMS (బాన్ ఒప్పందం) 1979: వలస జంతువుల (Migratory Species) రక్షణ.
• జీవవైవిధ్య ఒప్పందం (CBD) 1992:
  1. రియో సదస్సులో కుదిరింది
  2. 1993లో అమలు. జీవవైవిధ్య పరిరక్షణ, సుస్థిర వినియోగం, ప్రయోజనాల సమాన పంపిణీ లక్ష్యాలు. భారత్ ఈ ఒప్పందంలో సభ్యురాలు.
• కార్టజీనా ప్రోటోకాల్ 2000: జన్యుమార్పిడి జీవుల (GMO) సురక్షిత రవాణా (బయోసేఫ్టీ).
• నగోయా ప్రోటోకాల్ 2010: జన్యు వనరుల వినియోగంపై ప్రయోజనాల పంపిణీ (ABS).
• ఐచీ లక్ష్యాలు: 2010లో నిర్ణయించినవి.
• కున్‌మింగ్–మాంట్రియల్ ప్రపంచ జీవవైవిధ్య చట్రం 2022: 2030 నాటికి భూమి, సముద్రంలో 30% ప్రాంతాన్ని రక్షించే లక్ష్యం ('30 బై 30').
• ఎడారీకరణ నిరోధక ఒప్పందం (UNCCD) 1994: పారిస్‌లో ఆమోదం, 1996లో అమలు. జూన్ 17న ఎడారీకరణ వ్యతిరేక దినోత్సవం.

పర్యావరణ రంగంలో పనిచేసే అంతర్జాతీయ సంస్థల స్థాపన సంవత్సరం, కేంద్ర కార్యాలయం, పనితీరు పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change): 1988లో ప్రపంచ వాతావరణ సంస్థ (WMO), UNEP కలిసి ఏర్పాటు చేశాయి. వాతావరణ మార్పుపై శాస్త్రీయ మదింపు నివేదికలు ఇస్తుంది.
• 2007లో IPCC, అల్ గోర్‌తో కలిసి నోబెల్ శాంతి బహుమతి పొందింది.
• UNEP:
  1. 1972లో ఏర్పడింది
  2. ప్రధాన కార్యాలయం నైరోబీ (కెన్యా).
• IUCN (International Union for Conservation of Nature):
  1. 1948లో ఏర్పడింది
  2. ప్రధాన కార్యాలయం గ్లాండ్ (స్విట్జర్లాండ్). 'రెడ్ డేటా బుక్' ప్రచురిస్తుంది.
• WWF (World Wide Fund for Nature):
  1. 1961లో ఏర్పడింది
  2. చిహ్నం జెయింట్ పాండా
  3. ప్రధాన కార్యాలయం గ్లాండ్ (స్విట్జర్లాండ్).
• ప్రపంచ వాతావరణ సంస్థ (WMO): ప్రధాన కార్యాలయం జెనీవా.
• గ్లోబల్ ఎన్విరాన్‌మెంట్ ఫెసిలిటీ (GEF):
  1. 1992 రియో సదస్సుకు ముందు ఏర్పడింది
  2. పర్యావరణ ప్రాజెక్టులకు నిధులు ఇస్తుంది.
• ప్రధాన పర్యావరణ దినోత్సవాలు:
  1. ఫిబ్రవరి 2 – ప్రపంచ తడి నేలల దినోత్సవం
  2. మార్చి 22 – ప్రపంచ జల దినోత్సవం
  3. ఏప్రిల్ 22 – ధరిత్రీ దినోత్సవం (Earth Day)
  4. జూన్ 5 – ప్రపంచ పర్యావరణ దినోత్సవం
  5. సెప్టెంబర్ 16 – అంతర్జాతీయ ఓజోన్ పరిరక్షణ దినోత్సవం